पतञ्जलि योग सूत्राणि - ३ (विभूति पादः)

अथ विभूति पादः ।

देशबन्धः चित्तस्य धारणा ॥1॥

तत्र प्रत्ययैकतानता ध्यानम् ॥2॥

तदेवार्थमात्रनिर्भासं स्वरूपशून्यमिवसमाधिः ॥3॥

त्रयमेकत्र संयमः ॥4॥

तज्जयात् प्रज्ञालोकः ॥5॥

तस्य भूमिषु विनियोगः ॥6॥

त्रयमन्तरन्गं पूर्वेभ्यः ॥7॥

तदपि बहिरङ्गं निर्बीजस्य ॥8॥

व्युत्थाननिरोधसंस्कारयोः अभिभवप्रादुर्भावौ निरोधक्षण चित्तान्वयो निरोधपरिणामः ॥9॥

तस्य प्रशान्तवाहिता संस्कारत् ॥10॥

सर्वार्थता एकाग्रातयोः क्षयोदयौ चित्तस्य समाधिपरिणामः ॥11॥

ततः पुनः शातोदितौ तुल्यप्रत्ययौ चित्तस्यैकाग्रतापरिणामः ॥12॥

एतेन भूतेन्द्रियेषु धर्मलक्षणावस्था व्याख्याताः ॥13॥

शानोदिताव्यपदेश्यधर्मानुपाती धर्मी ॥14॥

क्रमान्यत्वं परिणामान्यतेवे हेतुः ॥15॥

परिणामत्रयसंयमाततीतानागत ज्ञानम् ॥16॥

शब्दार्थप्रत्ययामामितरेत्रराध्यासात्सङ्करः तत्प्रविभागसंयमात् सर्वभूतरुतज्ञानम् ॥17॥

संस्कारसाक्षात्करणात् पूर्वजातिज्ञानम् ॥18॥

प्रत्ययस्य परचित्तज्ञानम् ॥19॥

न च तत् सालम्बनं तस्याविषयी भूतत्वात् ॥20॥

कायरूपसंयमात् तत्ग्राह्यशक्तिस्तम्भे चक्षुः प्रकाशासम्प्रयोगे‌உन्तर्धानम् ॥21॥

एतेन शब्दाद्यन्तर्धानमुक्तम् ॥22॥

सोपक्रमं निरुपक्रमं च कर्म तत्संयमातपरान्तज्ञानम् अरिष्टेभ्यो वा ॥23॥

मैत्र्यदिषु बलानि ॥24॥

बलेषु हस्तिबलादीनी ॥25॥

प्रवृत्त्यालोकन्यासात् सूक्ष्माव्यावहितविप्रकृष्टज्ञानम् ॥26॥

भुवज्ञानं सूर्येसंयमात् ॥27॥

चन्द्रे तारव्यूहज्ञानम् ॥28॥

ध्रुवे तद्गतिज्ञानम् ॥29॥

नाभिचक्रे कायव्यूहज्ञानम् ॥30॥

कन्ठकूपे क्षुत्पिपासा निवृत्तिः ॥31॥

कूर्मनाड्यां स्थैर्यम् ॥32॥

मूर्धज्योतिषि सिद्धदर्शनम् ॥33॥

प्रातिभाद्वा सर्वम् ॥34॥

ह्र्डये चित्तसंवित् ॥35॥

सत्त्वपुरुषायोः अत्यन्तासङ्कीर्णयोः प्रत्ययाविशेषोभोगः परार्थत्वात्स्वार्थसंयमात् पुरुषज्ञानम् ॥36॥

ततः प्रातिभस्रावाणवेदनादर्शास्वादवार्ता जायन्ते ॥37॥

ते समाधवुपसर्गाव्युत्थाने सिद्धयः ॥38॥

बन्धकारणशैथिल्यात् प्रचारसंवेदनाच्च चित्तस्य परशरीरावेशः ॥39॥

उदानजयाज्जलपङ्ककण्टकादिष्वसङ्गो‌உत्क्रान्तिश्च ॥40॥

समानजयाज्ज्वलनम् ॥41॥

श्रोत्राकाशयोः सम्बन्धसंयमात् दिव्यं श्रोत्रम् ॥42॥

कायाकाशयोः सम्बन्धसंयमात् लघुतूलसमापत्तेश्चाकाश गमनम् ॥43॥

बहिरकल्पिता वृत्तिः महाविदेहा ततः प्रकाशावरणक्षयः ॥44॥

स्थूलस्वरूपसूक्ष्मान्वयार्थवत्त्वसंयमात् भूतजयः ॥45॥

ततो‌உणिमादिप्रादुर्भावः कायसम्पत् तद्धरानभिघात्श्च ॥46॥

रूपलावण्यबलवज्रसंहननत्वानि कायसम्पत् ॥47॥

ग्रहणस्वरूपास्मितावयार्थवत्त्वसंयमातिन्द्रिय जयः ॥48॥

ततो मनोजवित्वं विकरणभावः प्रधानजयश्च ॥49॥

सत्त्वपुरुषान्यताख्यातिमात्रस्य सर्वभावाधिष्ठातृत्वं सर्वज्ञातृत्वं च ॥50॥

तद्वैराग्यादपि दोषबीजक्षये कैवल्यम् ॥51॥

स्थान्युपनिमन्त्रणे सङ्गस्मयाकरणं पुनरनिष्टप्रसङ्गात् ॥52॥

क्षणतत्क्रमयोः संयमात् विवेकजञ्ज्ञानम् ॥53॥

जातिलक्षणदेशैः अन्यतानवच्छेदात् तुल्ययोः ततः प्रतिपत्तिः ॥54॥

तारकं सर्वविषयं सर्वथाविषयमक्रमञ्चेति विवेकजं ज्ञानम् ॥55॥

सत्त्वपुरुषयोः शुद्धिसाम्ये कैवल्यम् ॥56॥

इति पातञ्जलयोगदर्शने विभूतिपादो नाम तृतीयः पादः ।

Web Url: http://www.vignanam.org/veda/patanjali-yoga-sutras-3-vibhuti-pada-devanagari.html