| | English | | Devanagari | | Telugu | | Tamil | | Kannada | | Malayalam | | Gujarati | | Odia | | Bengali | | |
| | Marathi | | Assamese | | Punjabi | | Hindi | | Samskritam | | Konkani | | Nepali | | Sinhala | | Grantha | | |
|
पतञ्जलि योग सूत्राणि - 2 (साधन पाद) पातञ्जलि योग सूत्राणि are concise aphorisms meant to be lived, not merely understood. They read like a pocket-sized psychology of attention: how the mind gets scattered, why suffering repeats, and what kind of training makes clarity stable. In समाधि पाद, Patanjali defined योग as the stilling of the mind's fluctuations (चित्त-वृत्ति-निरोधः) and described what becomes visible when the mind is quieter: the द्रष्टृ (seer) stands distinct from what is seen. He mapped the kinds of mental movement, the role of अभ्यास and वैराग्य, the obstacles that disrupt steadiness, and several skillful remedies (attitudes like मैत्री/करुणा, breath-based settling, and ईश्वरप्रणिधान). As you read, notice the chapter's rhythm: diagnosis first, then remedy; inner work and outer discipline reinforcing each other. Classical योग commentaries treat this chapter as the practical spine of the text, because it shows how clarity becomes a stable character rather than a passing mood. अथ साधनपादः । Translation (भावार्थ): तपः स्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि क्रियायोगः ॥1॥ Translation (भावार्थ): समाधिभावनार्थः क्लेशतनूकरणार्थश्च ॥2॥ Translation (भावार्थ): अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः क्लेशाः ॥3॥ Translation (भावार्थ): अविद्या क्षेत्रमुत्तरेषां प्रसुप्ततनुविच्छिन्नोदाराणाम् ॥4॥ Translation (भावार्थ): अनित्याशुचिदुःखानात्मसु नित्यशुचिसुखात्मख्यातिरविद्या ॥5॥ Translation (भावार्थ): दृग्दर्शनशक्त्योरेकात्मतेवास्मिता ॥6॥ Translation (भावार्थ): सुखानुशयी रागः ॥7॥ Translation (भावार्थ): दुःखानुशयी द्वेषः ॥8॥ Translation (भावार्थ): स्वरसवाही विदुषोऽपि तथारूढोऽभिनिवेशः ॥9॥ Translation (भावार्थ): ते प्रतिप्रसवहेयाः सूक्ष्माः ॥10॥ Translation (भावार्थ): ध्यानहेयास्तद्वृत्तयः ॥11॥ Translation (भावार्थ): क्लेशमूलः कर्माशयो दृष्टादृष्टजन्मवेदनीयः ॥12॥ Translation (भावार्थ): सति मूले तद् विपाको जात्यायुर्भोगाः ॥13॥ Translation (भावार्थ): ते ह्लादपरितापफलाः पुण्यापुण्यहेतुत्वात् ॥14॥ Translation (भावार्थ): परिणामतापसंस्कारदुःखैर्गुणवृत्तिविरोधाच्च दुःखमेव सर्वं विवेकिनः ॥15॥ Translation (भावार्थ): हेयं दुःखमनागतम् ॥16॥ Translation (भावार्थ): द्रष्टृदृश्ययोः संयोगो हेयहेतुः॥17॥ Translation (भावार्थ): प्रकाशक्रियास्थितिशीलं भूतेन्द्रियात्मकं भोगापवर्गार्थं दृश्यम् ॥18॥ Translation (भावार्थ): विशेषाविशेषलिङ्गमात्रालिङ्गानि गुणपर्वाणि ॥19॥ Translation (भावार्थ): द्रष्टा दृशिमात्रः शुद्धोऽपि प्रत्ययानुपश्यः ॥20॥ Translation (भावार्थ): तदर्थ एव दृश्यस्यात्मा ॥21॥ Translation (भावार्थ): कृतार्थं प्रति नष्टमप्यनष्टं तदन्यसाधारणत्वात् ॥22॥ Translation (भावार्थ): स्वस्वामिशक्त्योः स्वरूपोपलब्धिहेतुः संयोगः ॥23॥ Translation (भावार्थ): तस्य हेतुरविद्या ॥24॥ Translation (भावार्थ): तदभावात्संयोगाभावो हानं तद् दृशेः कैवल्यम् ॥25॥ Translation (भावार्थ): विवेकख्यातिरविप्लवा हानोपायः ॥26॥ Translation (भावार्थ): तस्य सप्तधा प्रान्तभूमिः प्रज्ञा ॥27॥ Translation (भावार्थ): योगाङ्गानुष्ठानादशुद्धिक्षये ज्ञानदीप्तिराविवेकख्यातेः ॥28॥ Translation (भावार्थ): यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यानसमाधयोष्टावङ्गानि ॥29॥ Translation (भावार्थ): अहिंसासत्यास्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहा यमाः ॥30॥ Translation (भावार्थ): जातिदेशकालसमयानवच्छिन्नाः सार्वभौमा महाव्रतम् ॥31॥ Translation (भावार्थ): शौचसन्तोषतपः स्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि नियमाः ॥32॥ Translation (भावार्थ): वितर्कबाधने प्रतिपक्षभावनम् ॥33॥ Translation (भावार्थ): वितर्काहिंसादयः कृतकारितानुमोदिता लोभक्रोधमोहपूर्वका मृदुमध्याधिमात्रा दुःखाज्ञानानन्तफला इति प्रतिपक्षभावनम् ॥34॥ Translation (भावार्थ): अहिंसाप्रतिष्ठायां तत्सन्निधौ वैरत्यागः ॥35॥ Translation (भावार्थ): सत्यप्रतिष्ठायां क्रियाफलाश्रयत्वम् ॥36॥ Translation (भावार्थ): अस्तेयप्रतिष्ठायां सर्वरत्नोपस्थानम् ॥37॥ Translation (भावार्थ): ब्रह्मचर्यप्रतिष्ठायां वीर्यलाभः ॥38॥ Translation (भावार्थ): अपरिग्रहस्थैर्ये जन्मकथन्तासम्बोधः ॥39॥ Translation (भावार्थ): शौचात्स्वाङ्गजुगुप्सा परैरसंसर्गः ॥40॥ Translation (भावार्थ): सत्त्वशुद्धि-सौमनस्यैकाग्र्येन्द्रियजयात्मदर्शन-योग्यत्वानि च ॥41॥ Translation (भावार्थ): सन्तोषात् अनुत्तमःसुखलाभः ॥42॥ Translation (भावार्थ): कायेन्द्रियसिद्धिरशुद्धिक्षयात् तपसः ॥43॥ Translation (भावार्थ): स्वाध्यायादिष्टदेवतासम्प्रयोगः ॥44॥ Translation (भावार्थ): समाधिसिद्धिरीश्वरप्रणिधानात् ॥45॥ Translation (भावार्थ): स्थिरसुखमासनम् ॥46॥ Translation (भावार्थ): प्रयत्नशैथिल्यानन्तसमापत्तिभ्याम् ॥47॥ Translation (भावार्थ): ततो द्वन्द्वानभिघातः ॥48॥ Translation (भावार्थ): तस्मिन् सति श्वासप्रश्वासयोर्गतिविच्छेदः प्राणायामः ॥49॥ Translation (भावार्थ): (स तु) बाह्याभ्यन्तरस्तम्भवृत्तिर्देशकालसङ्ख्याभिः परिदृष्टो दीर्घसूक्ष्मः ॥50॥ Translation (भावार्थ): बाह्याभ्यन्तरविषयाक्षेपी चतुर्थः ॥51॥ Translation (भावार्थ): ततः क्षीयते प्रकाशावरणम् ॥52॥ Translation (भावार्थ): धारणासु च योग्यता मनसः ॥53॥ Translation (भावार्थ): स्वविषयासम्प्रयोगे चित्तस्वरूपानुकार इवेन्द्रियाणां प्रत्याहारः ॥54॥ Translation (भावार्थ): ततः परमावश्यतेन्द्रियाणाम् ॥55॥ Translation (भावार्थ): इति पातञ्जलयोगदर्शने साधनपादो नाम द्वितीयः पादः । Translation (भावार्थ): |