| | English | | Devanagari | | Telugu | | Tamil | | Kannada | | Malayalam | | Gujarati | | Odia | | Bengali | | |
| | Marathi | | Assamese | | Punjabi | | Hindi | | Samskritam | | Konkani | | Nepali | | Sinhala | | Grantha | | |
|
પતંજલિ યોગ સૂત્રાણિ - 2 (સાધન પાદ) પાતંજલિ યોગ સૂત્રાણિ are concise aphorisms meant to be lived, not merely understood. They read like a pocket-sized psychology of attention: how the mind gets scattered, why suffering repeats, and what kind of training makes clarity stable. In સમાધિ પાદ, Patanjali defined યોગ as the stilling of the mind's fluctuations (ચિત્ત-વૃત્તિ-નિરોધઃ) and described what becomes visible when the mind is quieter: the દ્રષ્ટૃ (seer) stands distinct from what is seen. He mapped the kinds of mental movement, the role of અભ્યાસ and વૈરાગ્ય, the obstacles that disrupt steadiness, and several skillful remedies (attitudes like મૈત્રી/કરુણા, breath-based settling, and ઈશ્વરપ્રણિધાન). As you read, notice the chapter's rhythm: diagnosis first, then remedy; inner work and outer discipline reinforcing each other. Classical યોગ commentaries treat this chapter as the practical spine of the text, because it shows how clarity becomes a stable character rather than a passing mood. અથ સાધનપાદઃ । Translation (ભાવાર્થ): તપઃ સ્વાધ્યાયેશ્વરપ્રણિધાનાનિ ક્રિયાયોગઃ ॥1॥ Translation (ભાવાર્થ): સમાધિભાવનાર્થઃ ક્લેશતનૂકરણાર્થશ્ચ ॥2॥ Translation (ભાવાર્થ): અવિદ્યાસ્મિતારાગદ્વેષાભિનિવેશાઃ ક્લેશાઃ ॥3॥ Translation (ભાવાર્થ): અવિદ્યા ક્ષેત્રમુત્તરેષાં પ્રસુપ્તતનુવિચ્છિન્નોદારાણામ્ ॥4॥ Translation (ભાવાર્થ): અનિત્યાશુચિદુઃખાનાત્મસુ નિત્યશુચિસુખાત્મખ્યાતિરવિદ્યા ॥5॥ Translation (ભાવાર્થ): દૃગ્દર્શનશક્ત્યોરેકાત્મતેવાસ્મિતા ॥6॥ Translation (ભાવાર્થ): સુખાનુશયી રાગઃ ॥7॥ Translation (ભાવાર્થ): દુઃખાનુશયી દ્વેષઃ ॥8॥ Translation (ભાવાર્થ): સ્વરસવાહી વિદુષોઽપિ તથારૂઢોઽભિનિવેશઃ ॥9॥ Translation (ભાવાર્થ): તે પ્રતિપ્રસવહેયાઃ સૂક્ષ્માઃ ॥10॥ Translation (ભાવાર્થ): ધ્યાનહેયાસ્તદ્વૃત્તયઃ ॥11॥ Translation (ભાવાર્થ): ક્લેશમૂલઃ કર્માશયો દૃષ્ટાદૃષ્ટજન્મવેદનીયઃ ॥12॥ Translation (ભાવાર્થ): સતિ મૂલે તદ્ વિપાકો જાત્યાયુર્ભોગાઃ ॥13॥ Translation (ભાવાર્થ): તે હ્લાદપરિતાપફલાઃ પુણ્યાપુણ્યહેતુત્વાત્ ॥14॥ Translation (ભાવાર્થ): પરિણામતાપસંસ્કારદુઃખૈર્ગુણવૃત્તિવિરોધાચ્ચ દુઃખમેવ સર્વં વિવેકિનઃ ॥15॥ Translation (ભાવાર્થ): હેયં દુઃખમનાગતમ્ ॥16॥ Translation (ભાવાર્થ): દ્રષ્ટૃદૃશ્યયોઃ સંયોગો હેયહેતુઃ॥17॥ Translation (ભાવાર્થ): પ્રકાશક્રિયાસ્થિતિશીલં ભૂતેંદ્રિયાત્મકં ભોગાપવર્ગાર્થં દૃશ્યમ્ ॥18॥ Translation (ભાવાર્થ): વિશેષાવિશેષલિંગમાત્રાલિંગાનિ ગુણપર્વાણિ ॥19॥ Translation (ભાવાર્થ): દ્રષ્ટા દૃશિમાત્રઃ શુદ્ધોઽપિ પ્રત્યયાનુપશ્યઃ ॥20॥ Translation (ભાવાર્થ): તદર્થ એવ દૃશ્યસ્યાત્મા ॥21॥ Translation (ભાવાર્થ): કૃતાર્થં પ્રતિ નષ્ટમપ્યનષ્ટં તદન્યસાધારણત્વાત્ ॥22॥ Translation (ભાવાર્થ): સ્વસ્વામિશક્ત્યોઃ સ્વરૂપોપલબ્ધિહેતુઃ સંયોગઃ ॥23॥ Translation (ભાવાર્થ): તસ્ય હેતુરવિદ્યા ॥24॥ Translation (ભાવાર્થ): તદભાવાત્સંયોગાભાવો હાનં તદ્ દૃશેઃ કૈવલ્યમ્ ॥25॥ Translation (ભાવાર્થ): વિવેકખ્યાતિરવિપ્લવા હાનોપાયઃ ॥26॥ Translation (ભાવાર્થ): તસ્ય સપ્તધા પ્રાંતભૂમિઃ પ્રજ્ઞા ॥27॥ Translation (ભાવાર્થ): યોગાંગાનુષ્ઠાનાદશુદ્ધિક્ષયે જ્ઞાનદીપ્તિરાવિવેકખ્યાતેઃ ॥28॥ Translation (ભાવાર્થ): યમનિયમાસનપ્રાણાયામપ્રત્યાહારધારણાધ્યાનસમાધયોષ્ટાવંગાનિ ॥29॥ Translation (ભાવાર્થ): અહિંસાસત્યાસ્તેયબ્રહ્મચર્યાપરિગ્રહા યમાઃ ॥30॥ Translation (ભાવાર્થ): જાતિદેશકાલસમયાનવચ્છિન્નાઃ સાર્વભૌમા મહાવ્રતમ્ ॥31॥ Translation (ભાવાર્થ): શૌચસંતોષતપઃ સ્વાધ્યાયેશ્વરપ્રણિધાનાનિ નિયમાઃ ॥32॥ Translation (ભાવાર્થ): વિતર્કબાધને પ્રતિપક્ષભાવનમ્ ॥33॥ Translation (ભાવાર્થ): વિતર્કાહિંસાદયઃ કૃતકારિતાનુમોદિતા લોભક્રોધમોહપૂર્વકા મૃદુમધ્યાધિમાત્રા દુઃખાજ્ઞાનાનંતફલા ઇતિ પ્રતિપક્ષભાવનમ્ ॥34॥ Translation (ભાવાર્થ): અહિંસાપ્રતિષ્ઠાયાં તત્સન્નિધૌ વૈરત્યાગઃ ॥35॥ Translation (ભાવાર્થ): સત્યપ્રતિષ્ઠાયાં ક્રિયાફલાશ્રયત્વમ્ ॥36॥ Translation (ભાવાર્થ): અસ્તેયપ્રતિષ્ઠાયાં સર્વરત્નોપસ્થાનમ્ ॥37॥ Translation (ભાવાર્થ): બ્રહ્મચર્યપ્રતિષ્ઠાયાં વીર્યલાભઃ ॥38॥ Translation (ભાવાર્થ): અપરિગ્રહસ્થૈર્યે જન્મકથંતાસંબોધઃ ॥39॥ Translation (ભાવાર્થ): શૌચાત્સ્વાંગજુગુપ્સા પરૈરસંસર્ગઃ ॥40॥ Translation (ભાવાર્થ): સત્ત્વશુદ્ધિ-સૌમનસ્યૈકાગ્ર્યેંદ્રિયજયાત્મદર્શન-યોગ્યત્વાનિ ચ ॥41॥ Translation (ભાવાર્થ): સંતોષાત્ અનુત્તમઃસુખલાભઃ ॥42॥ Translation (ભાવાર્થ): કાયેંદ્રિયસિદ્ધિરશુદ્ધિક્ષયાત્ તપસઃ ॥43॥ Translation (ભાવાર્થ): સ્વાધ્યાયાદિષ્ટદેવતાસંપ્રયોગઃ ॥44॥ Translation (ભાવાર્થ): સમાધિસિદ્ધિરીશ્વરપ્રણિધાનાત્ ॥45॥ Translation (ભાવાર્થ): સ્થિરસુખમાસનમ્ ॥46॥ Translation (ભાવાર્થ): પ્રયત્નશૈથિલ્યાનંતસમાપત્તિભ્યામ્ ॥47॥ Translation (ભાવાર્થ): તતો દ્વંદ્વાનભિઘાતઃ ॥48॥ Translation (ભાવાર્થ): તસ્મિન્ સતિ શ્વાસપ્રશ્વાસયોર્ગતિવિચ્છેદઃ પ્રાણાયામઃ ॥49॥ Translation (ભાવાર્થ): (સ તુ) બાહ્યાભ્યંતરસ્તંભવૃત્તિર્દેશકાલસંખ્યાભિઃ પરિદૃષ્ટો દીર્ઘસૂક્ષ્મઃ ॥50॥ Translation (ભાવાર્થ): બાહ્યાભ્યંતરવિષયાક્ષેપી ચતુર્થઃ ॥51॥ Translation (ભાવાર્થ): તતઃ ક્ષીયતે પ્રકાશાવરણમ્ ॥52॥ Translation (ભાવાર્થ): ધારણાસુ ચ યોગ્યતા મનસઃ ॥53॥ Translation (ભાવાર્થ): સ્વવિષયાસંપ્રયોગે ચિત્તસ્વરૂપાનુકાર ઇવેંદ્રિયાણાં પ્રત્યાહારઃ ॥54॥ Translation (ભાવાર્થ): તતઃ પરમાવશ્યતેંદ્રિયાણામ્ ॥55॥ Translation (ભાવાર્થ): ઇતિ પાતંજલયોગદર્શને સાધનપાદો નામ દ્વિતીયઃ પાદઃ । Translation (ભાવાર્થ): |