పాతంజలి యోగ సూత్రాణి are concise aphorisms meant to be lived, not merely understood. They read like a pocket-sized psychology of attention: how the mind gets scattered, why suffering repeats, and what kind of training makes clarity stable.

In సమాధి పాద, Patanjali defined యోగ as the stilling of the mind's fluctuations (చిత్త-వృత్తి-నిరోధః) and described what becomes visible when the mind is quieter: the ద్రష్టృ (seer) stands distinct from what is seen. He mapped the kinds of mental movement, the role of అభ్యాస and వైరాగ్య, the obstacles that disrupt steadiness, and several skillful remedies (attitudes like మైత్రీ/కరుణా, breath-based settling, and ఈశ్వరప్రణిధాన).

As you read, notice the chapter's rhythm: diagnosis first, then remedy; inner work and outer discipline reinforcing each other. Classical యోగ commentaries treat this chapter as the practical spine of the text, because it shows how clarity becomes a stable character rather than a passing mood.

అథ సాధనపాదః ।

Translation (భావార్థ):
Now begins the chapter on disciplined practice.

తపః స్వాధ్యాయేశ్వరప్రణిధానాని క్రియాయోగః ॥1॥

Translation (భావార్థ):
The yoga of disciplined practice consists of disciplined effort, self-study, and dedication to the Lord.

సమాధిభావనార్థః క్లేశతనూకరణార్థశ్చ ॥2॥

Translation (భావార్థ):
Its purpose is to cultivate deep meditation and to weaken the afflictions.

అవిద్యాస్మితారాగద్వేషాభినివేశాః క్లేశాః ॥3॥

Translation (భావార్థ):
Ignorance, egoism, craving, aversion, and clinging are the afflictions.

అవిద్యా క్షేత్రముత్తరేషాం ప్రసుప్తతనువిచ్ఛిన్నోదారాణామ్ ॥4॥

Translation (భావార్థ):
Ignorance is the field in which the other afflictions exist, whether dormant, weakened, intermittent, or active.

అనిత్యాశుచిదుఃఖానాత్మసు నిత్యశుచిసుఖాత్మఖ్యాతిరవిద్యా ॥5॥

Translation (భావార్థ):
Ignorance is seeing the impermanent as permanent, the impure as pure, the painful as pleasant, and what is not the Self as the Self.

దృగ్దర్శనశక్త్యోరేకాత్మతేవాస్మితా ॥6॥

Translation (భావార్థ):
Egoism is the identification of the seer with the power of perception.

సుఖానుశయీ రాగః ॥7॥

Translation (భావార్థ):
Craving is the latent pull that follows pleasurable experience.

దుఃఖానుశయీ ద్వేషః ॥8॥

Translation (భావార్థ):
Aversion is the latent push-away that follows painful experience.

స్వరసవాహీ విదుషోఽపి తథారూఢోఽభినివేశః ॥9॥

Translation (భావార్థ):
Clinging to life, flowing instinctively, is firmly rooted even in the wise.

తే ప్రతిప్రసవహేయాః సూక్ష్మాః ॥10॥

Translation (భావార్థ):
The subtle afflictions are removed by resolving them back into their source.

ధ్యానహేయాస్తద్వృత్తయః ॥11॥

Translation (భావార్థ):
Their active movements are removed through meditation.

క్లేశమూలః కర్మాశయో దృష్టాదృష్టజన్మవేదనీయః ॥12॥

Translation (భావార్థ):
The storehouse of karmic impressions is rooted in the afflictions, and it bears experiences in this life and in unseen (future) conditions.

సతి మూలే తద్ విపాకో జాత్యాయుర్భోగాః ॥13॥

Translation (భావార్థ):
When the root is present, its ripening produces birth circumstances, lifespan, and experiences.

తే హ్లాదపరితాపఫలాః పుణ్యాపుణ్యహేతుత్వాత్ ॥14॥

Translation (భావార్థ):
Those results are experienced as pleasure or pain, because they arise from virtue and non-virtue.

పరిణామతాపసంస్కారదుఃఖైర్గుణవృత్తివిరోధాచ్చ దుఃఖమేవ సర్వం వివేకినః ॥15॥

Translation (భావార్థ):
For the discerning, all conditioned experience is ultimately unsatisfactory, because of change, suffering, latent impressions, and the conflicting movements of the qualities of nature.

హేయం దుఃఖమనాగతమ్ ॥16॥

Translation (భావార్థ):
Future suffering is to be avoided.

ద్రష్టృదృశ్యయోః సంయోగో హేయహేతుః॥17॥

Translation (భావార్థ):
The cause of what is to be avoided is the conjunction (mis-identification) of the seer and the seen.

ప్రకాశక్రియాస్థితిశీలం భూతేంద్రియాత్మకం భోగాపవర్గార్థం దృశ్యమ్ ॥18॥

Translation (భావార్థ):
The seen world, consisting of the elements and the senses, has the nature of illumination, activity, and stability, and exists for experience and for liberation.

విశేషావిశేషలింగమాత్రాలింగాని గుణపర్వాణి ॥19॥

Translation (భావార్థ):
The stages of nature's qualities range from the manifest to the subtle, the merely marked, and the unmanifest.

ద్రష్టా దృశిమాత్రః శుద్ధోఽపి ప్రత్యయానుపశ్యః ॥20॥

Translation (భావార్థ):
The seer is pure seeing itself, yet it witnesses mental contents.

తదర్థ ఏవ దృశ్యస్యాత్మా ॥21॥

Translation (భావార్థ):
The very nature of the seen is for that purpose (for the seer).

కృతార్థం ప్రతి నష్టమప్యనష్టం తదన్యసాధారణత్వాత్ ॥22॥

Translation (భావార్థ):
For one whose purpose is fulfilled, the seen is as though ended, yet it is not ended for others, because it is shared.

స్వస్వామిశక్త్యోః స్వరూపోపలబ్ధిహేతుః సంయోగః ॥23॥

Translation (భావార్థ):
Conjunction is the cause for recognizing the true nature of the owner (seer) and the owned (seen).

తస్య హేతురవిద్యా ॥24॥

Translation (భావార్థ):
The cause of that conjunction is ignorance.

తదభావాత్సంయోగాభావో హానం తద్ దృశేః కైవల్యమ్ ॥25॥

Translation (భావార్థ):
With the absence of ignorance comes the absence of conjunction; that is the removal of suffering and the seer's freedom.

వివేకఖ్యాతిరవిప్లవా హానోపాయః ॥26॥

Translation (భావార్థ):
Unbroken discernment is the means to the removal (of suffering).

తస్య సప్తధా ప్రాంతభూమిః ప్రజ్ఞా ॥27॥

Translation (భావార్థ):
In its culmination, wisdom has seven stages.

యోగాంగానుష్ఠానాదశుద్ధిక్షయే జ్ఞానదీప్తిరావివేకఖ్యాతేః ॥28॥

Translation (భావార్థ):
Through practicing the limbs of yoga, impurities are destroyed, and the light of insight shines forth toward discernment.

యమనియమాసనప్రాణాయామప్రత్యాహారధారణాధ్యానసమాధయోష్టావంగాని ॥29॥

Translation (భావార్థ):
The eight limbs are ethical restraints, disciplines, posture, breath regulation, sense-withdrawal, concentration, meditation, and absorption.

అహింసాసత్యాస్తేయబ్రహ్మచర్యాపరిగ్రహా యమాః ॥30॥

Translation (భావార్థ):
The ethical restraints are non-harming, truthfulness, non-stealing, wise restraint, and non-possessiveness.

జాతిదేశకాలసమయానవచ్ఛిన్నాః సార్వభౌమా మహావ్రతమ్ ॥31॥

Translation (భావార్థ):
When not restricted by class, place, time, or circumstance, these become the great universal vow.

శౌచసంతోషతపః స్వాధ్యాయేశ్వరప్రణిధానాని నియమాః ॥32॥

Translation (భావార్థ):
The observances are purity, contentment, disciplined effort, self-study, and dedication to the Lord.

వితర్కబాధనే ప్రతిపక్షభావనమ్ ॥33॥

Translation (భావార్థ):
When disturbed by harmful thoughts, cultivate their opposite.

వితర్కాహింసాదయః కృతకారితానుమోదితా లోభక్రోధమోహపూర్వకా మృదుమధ్యాధిమాత్రా దుఃఖాజ్ఞానానంతఫలా ఇతి ప్రతిపక్షభావనమ్ ॥34॥

Translation (భావార్థ):
Harmful thoughts - whether acted on, caused, or approved, and whether mild, moderate, or intense - are rooted in greed, anger, and delusion, and they bring endless suffering and ignorance; therefore cultivate their opposite.

అహింసాప్రతిష్ఠాయాం తత్సన్నిధౌ వైరత్యాగః ॥35॥

Translation (భావార్థ):
When one is firmly established in non-harming, hostility is abandoned in one's presence.

సత్యప్రతిష్ఠాయాం క్రియాఫలాశ్రయత్వమ్ ॥36॥

Translation (భావార్థ):
When established in truthfulness, actions bear reliable results.

అస్తేయప్రతిష్ఠాయాం సర్వరత్నోపస్థానమ్ ॥37॥

Translation (భావార్థ):
When established in non-stealing, all kinds of "treasures" come to one.

బ్రహ్మచర్యప్రతిష్ఠాయాం వీర్యలాభః ॥38॥

Translation (భావార్థ):
When established in wise restraint, vigor and strength are gained.

అపరిగ్రహస్థైర్యే జన్మకథంతాసంబోధః ॥39॥

Translation (భావార్థ):
When established in non-possessiveness, understanding of the circumstances of birth arises.

శౌచాత్స్వాంగజుగుప్సా పరైరసంసర్గః ॥40॥

Translation (భావార్థ):
From purity arises dispassion toward one's own body and reduced clinging-contact with others.

సత్త్వశుద్ధి-సౌమనస్యైకాగ్ర్యేంద్రియజయాత్మదర్శన-యోగ్యత్వాని చ ॥41॥

Translation (భావార్థ):
And from purity arise clarity of mind, serenity, one-pointedness, mastery of the senses, fitness for Self-knowledge, and the capacity for direct inner seeing.

సంతోషాత్ అనుత్తమఃసుఖలాభః ॥42॥

Translation (భావార్థ):
From contentment comes the highest happiness.

కాయేంద్రియసిద్ధిరశుద్ధిక్షయాత్ తపసః ॥43॥

Translation (భావార్థ):
Through disciplined effort, as impurities diminish, the body and senses gain capability and refinement.

స్వాధ్యాయాదిష్టదేవతాసంప్రయోగః ॥44॥

Translation (భావార్థ):
Through self-study comes communion with one's chosen guiding ideal.

సమాధిసిద్ధిరీశ్వరప్రణిధానాత్ ॥45॥

Translation (భావార్థ):
Through dedication to the Lord, meditative absorption is attained.

స్థిరసుఖమాసనమ్ ॥46॥

Translation (భావార్థ):
Posture is steady and easeful.

ప్రయత్నశైథిల్యానంతసమాపత్తిభ్యామ్ ॥47॥

Translation (భావార్థ):
It is mastered by relaxing effort and by attuning to the boundless.

తతో ద్వంద్వానభిఘాతః ॥48॥

Translation (భావార్థ):
From that comes non-disturbance by the pairs of opposites.

తస్మిన్ సతి శ్వాసప్రశ్వాసయోర్గతివిచ్ఛేదః ప్రాణాయామః ॥49॥

Translation (భావార్థ):
When that is established, breath regulation is the regulation of the movement of inhalation and exhalation.

(స తు) బాహ్యాభ్యంతరస్తంభవృత్తిర్దేశకాలసంఖ్యాభిః పరిదృష్టో దీర్ఘసూక్ష్మః ॥50॥

Translation (భావార్థ):
That breath regulation has external, internal, and suspended modes, and is observed and regulated by place, time, and count; it becomes long and subtle.

బాహ్యాభ్యంతరవిషయాక్షేపీ చతుర్థః ॥51॥

Translation (భావార్థ):
The fourth breath regulation goes beyond the external and internal fields.

తతః క్షీయతే ప్రకాశావరణమ్ ॥52॥

Translation (భావార్థ):
From that, the veil covering clarity is diminished.

ధారణాసు చ యోగ్యతా మనసః ॥53॥

Translation (భావార్థ):
And the mind becomes fit for concentration.

స్వవిషయాసంప్రయోగే చిత్తస్వరూపానుకార ఇవేంద్రియాణాం ప్రత్యాహారః ॥54॥

Translation (భావార్థ):
Sense-withdrawal is when the senses no longer connect with their objects and, as if, follow the nature of the mind.

తతః పరమావశ్యతేంద్రియాణామ్ ॥55॥

Translation (భావార్థ):
From that comes the highest mastery of the senses.

ఇతి పాతంజలయోగదర్శనే సాధనపాదో నామ ద్వితీయః పాదః ।

Translation (భావార్థ):
Thus ends the second chapter of Patanjali's Yoga teaching, called "The Chapter on Practice."

Browse Related Categories:

• సూత్రాణి (5)
  • పతంజలి యోగ సూత్రాణి - 1 (సమాధి పాద)
  • పతంజలి యోగ సూత్రాణి - 2 (సాధన పాద)
  • పతంజలి యోగ సూత్రాణి - 3 (విభూతి పాదః)
  • పతంజలి యోగ సూత్రాణి - 4 (కైవల్య పాదః)
  • పాణినీయ శిక్షా
• పతంజలి యోగ సూత్రాణి (4)
  • పతంజలి యోగ సూత్రాణి - 1 (సమాధి పాద)
  • పతంజలి యోగ సూత్రాణి - 2 (సాధన పాద)
  • పతంజలి యోగ సూత్రాణి - 3 (విభూతి పాదః)
  • పతంజలి యోగ సూత్రాణి - 4 (కైవల్య పాదః)
• పతంజలి (5)
  • పతంజలి యోగ సూత్రాణి - 1 (సమాధి పాద)
  • పతంజలి యోగ సూత్రాణి - 2 (సాధన పాద)
  • పతంజలి యోగ సూత్రాణి - 3 (విభూతి పాదః)
  • పతంజలి యోగ సూత్రాణి - 4 (కైవల్య పాదః)
  • నటరాజ స్తోత్రం (పతంజలి కృతం)