The fourth section of केनोपनिषत् concludes the teaching by moving from story to assimilation. After the narrative of the gods and the यक्ष, the text now states clearly that victory belongs to Brahman alone, and that all excellence in beings is due to nearness to that truth.
This section also gives practical foundation: तपस्, दम, right कर्म, and सत्यम्. In other words, realization is not mere inspiration; it is stabilized through disciplined life.
सा ब्रह्मेति होवाच ब्रह्मणो वा एतद्विजये महीयध्वमिति ततो हैव विदांचकार ब्रह्मेति ॥ 1॥
Translation (भावार्थ):
She said, "That was Brahman. In truth, this victory was Brahman's alone." Only then did Indra clearly understand that it was Brahman.
तस्माद्वा एते देवा अतितरामिवान्यांदेवान्यदग्निर्वायुरिंद्रस्ते ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पर्शुस्ते ह्येनत्प्रथमो विदांचकार ब्रह्मेति ॥ 2॥
Translation (भावार्थ):
Therefore Agni, Vayu, and Indra are said to excel the other gods, because they came nearest to that Brahman and were first to approach its recognition.
तस्माद्वा इंद्रोऽतितरामिवान्यांदेवान्स ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पर्श स ह्येनत्प्रथमो विदांचकार ब्रह्मेति ॥ 3॥
Translation (भावार्थ):
Therefore Indra is said to excel the other gods, because he came nearest to that reality and was the first among them to understand it as Brahman.
तस्यैष आदेशो यदेतद्विद्युतो व्यद्युतदा(3) इतीन् न्यमीमिषदा(3) इत्यधिदैवतम् ॥ 4॥
Translation (भावार्थ):
This is the indication regarding Brahman in the cosmic sense: like a sudden flash of lightning, like the instant of a blink.
अथाध्यात्मं यद्देतद्गच्छतीव च मनोऽनेन चैतदुपस्मरत्यभीक्ष्णं संकल्पः ॥ 5॥
Translation (भावार्थ):
Now, in the inner sense: the mind seems to move toward That, and through repeated recollection and resolve, one keeps turning toward it again and again.
तद्ध तद्वनं नाम तद्वनमित्युपासितव्यं स य एतदेवं वेदाभि हैनगं सर्वाणि भूतानि संवांछंति ॥ 6॥
Translation (भावार्थ):
That indeed is called "Tadvanam," the Adorable, and should be meditated upon as such. Whoever knows thus becomes one whom all beings naturally revere and seek.
उपनिषदं भो ब्रूहीत्युक्ता त उपनिषद्ब्राह्मीं वाव त उपनिषदमब्रूमेति ॥ 7॥
Translation (भावार्थ):
When asked, "Sir, teach the Upanishadic secret," the teacher replied, "Indeed, we have taught to you this Upanishad concerning Brahman."
तसै तपो दमः कर्मेति प्रतिष्ठा वेदाः सर्वांगानि सत्यमायतनम् ॥ 8॥
Translation (भावार्थ):
For this realization, austerity, self-restraint, and right action are the foundation; the Vedas are its supporting limbs, and truth is its abiding ground.
यो वा एतामेवं वेदापहत्य पाप्मानमनंते स्वर्गे लोके ज्येये प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति ॥ 9॥
Translation (भावार्थ):
Whoever knows this in this way, having cast off impurity, becomes established in the infinite and supreme state - firmly established indeed.
॥ इति केनोपनिषदि चतुर्थः खंडः ॥
Translation (भावार्थ):
Thus ends the fourth section of the Kena Upanishad.
ॐ आप्यायंतु ममांगानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिंद्रियाणि च सर्वाणि । सर्वं ब्रह्मौपनिषदं माऽहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणमस्त्वनिराकरणं मेऽस्तु । तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि संतु ते मयि संतु ।
Translation (भावार्थ):
May my limbs, speech, life-force, eyes, ears, strength, and all faculties be nourished. May I never reject Brahman, and may Brahman never be hidden from me. May the disciplines taught in the Upanishads abide in me.
ॐ शांति@ः शांति@ः शांति#ः ॥
Translation (भावार्थ):
Om. Peace, peace, peace.
॥ इति केनोपनिषत् ॥
Translation (भावार्थ):
Thus ends the Kena Upanishad.
Browse Related Categories:
वेद मंत्राः (111)
- गणपति प्रार्थन घनपाठः
- गायत्री मंत्रं घनपाठः
- श्री रुद्रं लघुन्यासम्
- श्री रुद्रं नमकम्
- श्री रुद्रं - चमकप्रश्नः
- पुरुष सूक्तम्
- श्री सूक्तम्
- दुर्गा सूक्तम्
- नारायण सूक्तम्
- मंत्र पुष्पम्
- शांति मंत्रम् (दश शांतयः)
- नित्य संध्या वंदनम् (कृष्ण यजुर्वेदीय)
- श्री गणपति अथर्व षीर्षम् (गणपत्यथर्वषीर्षोपनिषत्)
- ईशावास्योपनिषद् (ईशोपनिषद्)
- नक्षत्र सूक्तम् (नक्षत्रेष्टि)
- मन्यु सूक्तम्
- मेधा सूक्तम्
- विष्णु सूक्तम्
- शिव पंचामृत स्नानाभिषेकम्
- यज्ञोपवीत धारण
- सर्व देवता गायत्री मंत्राः
- तैत्तिरीय उपनिषद् - शीक्षावल्ली
- तैत्तिरीय उपनिषद् - आनंदवल्ली
- तैत्तिरीय उपनिषद् - भृगुवल्ली
- भू सूक्तम्
- नवग्रह सूक्तम्
- महानारायण उपनिषद्
- अरुणप्रश्नः
- श्री महान्यासम् (पूर्णं)
- सरस्वती सूक्तम् (ऋग्वेद)
- भाग्य सूक्तम्
- पवमान सूक्तम्
- नासदीय सूक्तम्
- नवग्रह सूक्तम् (नवग्रह नमस्कारम्)
- पितृ सूक्तम्
- रात्रि सूक्तम्
- सर्प सूक्तम्
- हिरण्य गर्भ सूक्तम्
- सानुस्वार प्रश्न (सुन्नाल पन्नम्)
- गो सूक्तम्
- त्रिसुपर्णम्
- चित्ति पन्नम्
- अघमर्षण सूक्तम्
- केन उपनिषद् - प्रथमः खंडः
- केन उपनिषद् - द्वितीयः खंडः
- केन उपनिषद् - तृतीयः खंडः
- केन उपनिषद् - चतुर्थः खंडः
- मुंडक उपनिषद् - प्रथम मुंडक, प्रथम कांडः
- मुंडक उपनिषद् - प्रथम मुंडक, द्वितीय कांडः
- मुंडक उपनिषद् - द्वितीय मुंडक, प्रथम कांडः
- मुंडक उपनिषद् - द्वितीय मुंडक, द्वितीय कांडः
- मुंडक उपनिषद् - तृतीय मुंडक, प्रथम कांडः
- मुंडक उपनिषद् - तृतीय मुंडक, द्वितीय कांडः
- नारायण उपनिषद्
- विश्वकर्म सूक्तम्
- श्री देव्यथर्वशीर्षम्
- दुर्वा सूक्तम् (महानारायण उपनिषद्)
- मृत्तिका सूक्तम् (महानारायण उपनिषद्)
- श्री दुर्गा अथर्वशीर्षम्
- अग्नि सूक्तम् (ऋग्वेद)
- क्रिमि संहारक सूक्तम् (यजुर्वेद)
- नीला सूक्तम्
- वेद आशीर्वचनम्
- वेद स्वस्ति वाचनम्
- ऐकमत्य सूक्तम् (ऋग्वेद)
- आयुष्य सूक्तम्
- श्रद्धा सूक्तम्
- श्री गणेश (गणपति) सूक्तम् (ऋग्वेद)
- शिवोपासन मंत्राः
- शांति पंचकम्
- शुक्ल यजुर्वेद संध्यावंदनम्
- मांडूक्य उपनिषद्
- ऋग्वेद संध्यावंदनम्
- एकात्मता स्तोत्रम्
- भावनोपनिषद्
- कठोपनिषद् - अध्याय 1, वल्ली 1
- कठोपनिषद् - अध्याय 1, वल्ली 2
- कठोपनिषद् - अध्याय 1, वल्ली 3
- कठोपनिषद् - अध्याय 2, वल्ली 1
- कठोपनिषद् - अध्याय 2, वल्ली 2
- कठोपनिषद् - अध्याय 2, वल्ली 3
- प्रश्नोपनिषद् - प्रथमः प्रश्नः
- प्रश्नोपनिषद् - द्वितीयः प्रश्नः
- प्रश्नोपनिषद् - त्रितीयः प्रश्नः
- प्रश्नोपनिषद् - चतुर्थः प्रश्नः
- प्रश्नोपनिषद् - पंच प्रश्नः
- प्रश्नोपनिषद् - षष्ठः प्रश्नः
- अन्न सूक्तम्
- ऋग्वेदीय पंच रुद्रं
- श्री महान्यासम् - 0. कलश प्रतिष्ठापन मंत्राः
- श्री महान्यासम् - 1. पंचांग रुद्रन्यासः
- श्री महान्यासम् - 2. पंचमुख ध्यानम्
- श्री महान्यासम् - 3. अंगन्यासः
- श्री महान्यासम् - 4. दशांग न्यासः
- श्री महान्यासम् - 5. पंचांग न्यासः
- श्री महान्यासम् - 5.1. हंस गायत्री
- श्री महान्यासम् - 5.2. दिक् संपुटन्यासः (संपुटीकरणम्)
- श्री महान्यासम् - 5.3. दशांग रौद्रीकरणम्
- श्री महान्यासम् - 5.4. षोडशांग रौद्रीकरणं
- श्री महान्यासम् - 6.1. मनो ज्योतिः
- श्री महान्यासम् - 6.2. आत्मरक्षा
- श्री महान्यासम् - 7.1. शिवसंकल्पाः
- श्री महान्यासम् - 7.2. पुरुष सूक्तं
- श्री महान्यासम् - 7.3. उत्तर नारायणं
- श्री महान्यासम् - 7.4. अप्रतिरथं
- श्री महान्यासम् - 7.5. प्रति पूरुषं
- श्री महान्यासम् - 7.6. शत रुद्रीयं (त्वमग्ने रुद्रोऽनुवाकः)
- श्री महान्यासम् - 7.7. पंचांग जपः
- श्री महान्यासम् - 7.8. अष्टांग प्रणामः
- सरस्वती सूक्तम् (यजुर्वेदीय)
- उदक शांति (पुण्याह वाचनं)
उपनिषदः (34)
- ईशावास्योपनिषद् (ईशोपनिषद्)
- शिवसंकल्पोपनिषत् (शिव संकल्पमस्तु)
- तैत्तिरीय उपनिषद् - शीक्षावल्ली
- तैत्तिरीय उपनिषद् - आनंदवल्ली
- तैत्तिरीय उपनिषद् - भृगुवल्ली
- महानारायण उपनिषद्
- केन उपनिषद् - प्रथमः खंडः
- केन उपनिषद् - द्वितीयः खंडः
- केन उपनिषद् - तृतीयः खंडः
- केन उपनिषद् - चतुर्थः खंडः
- मुंडक उपनिषद् - प्रथम मुंडक, प्रथम कांडः
- मुंडक उपनिषद् - प्रथम मुंडक, द्वितीय कांडः
- मुंडक उपनिषद् - द्वितीय मुंडक, प्रथम कांडः
- मुंडक उपनिषद् - द्वितीय मुंडक, द्वितीय कांडः
- मुंडक उपनिषद् - तृतीय मुंडक, प्रथम कांडः
- मुंडक उपनिषद् - तृतीय मुंडक, द्वितीय कांडः
- नारायण उपनिषद्
- चाक्षुषोपनिषद् (चक्षुष्मती विद्या)
- अपराध क्षमापण स्तोत्रम्
- श्री सूर्योपनिषद्
- मांडूक्य उपनिषद्
- भावनोपनिषद्
- कठोपनिषद् - अध्याय 1, वल्ली 1
- कठोपनिषद् - अध्याय 1, वल्ली 2
- कठोपनिषद् - अध्याय 1, वल्ली 3
- कठोपनिषद् - अध्याय 2, वल्ली 1
- कठोपनिषद् - अध्याय 2, वल्ली 2
- कठोपनिषद् - अध्याय 2, वल्ली 3
- प्रश्नोपनिषद् - प्रथमः प्रश्नः
- प्रश्नोपनिषद् - द्वितीयः प्रश्नः
- प्रश्नोपनिषद् - त्रितीयः प्रश्नः
- प्रश्नोपनिषद् - चतुर्थः प्रश्नः
- प्रश्नोपनिषद् - पंच प्रश्नः
- प्रश्नोपनिषद् - षष्ठः प्रश्नः
केन उपनिषद् (4)