പാതംജലി യോഗ സൂത്രാണി are concise aphorisms meant to be lived, not merely understood. They read like a pocket-sized psychology of attention: how the mind gets scattered, why suffering repeats, and what kind of training makes clarity stable.

In സമാധി പാദ, Patanjali defined യോഗ as the stilling of the mind's fluctuations (ചിത്ത-വൃത്തി-നിരോധഃ) and described what becomes visible when the mind is quieter: the ദ്രഷ്ടൃ (seer) stands distinct from what is seen. He mapped the kinds of mental movement, the role of അഭ്യാസ and വൈരാഗ്യ, the obstacles that disrupt steadiness, and several skillful remedies (attitudes like മൈത്രീ/കരുണാ, breath-based settling, and ഈശ്വരപ്രണിധാന).

As you read, notice the chapter's rhythm: diagnosis first, then remedy; inner work and outer discipline reinforcing each other. Classical യോഗ commentaries treat this chapter as the practical spine of the text, because it shows how clarity becomes a stable character rather than a passing mood.

അഥ സാധനപാദഃ ।

Translation (ഭാവാര്ഥ):
Now begins the chapter on disciplined practice.

തപഃ സ്വാധ്യായേശ്വരപ്രണിധാനാനി ക്രിയായോഗഃ ॥1॥

Translation (ഭാവാര്ഥ):
The yoga of disciplined practice consists of disciplined effort, self-study, and dedication to the Lord.

സമാധിഭാവനാര്ഥഃ ക്ലേശതനൂകരണാര്ഥശ്ച ॥2॥

Translation (ഭാവാര്ഥ):
Its purpose is to cultivate deep meditation and to weaken the afflictions.

അവിദ്യാസ്മിതാരാഗദ്വേഷാഭിനിവേശാഃ ക്ലേശാഃ ॥3॥

Translation (ഭാവാര്ഥ):
Ignorance, egoism, craving, aversion, and clinging are the afflictions.

അവിദ്യാ ക്ഷേത്രമുത്തരേഷാം പ്രസുപ്തതനുവിച്ഛിന്നോദാരാണാമ് ॥4॥

Translation (ഭാവാര്ഥ):
Ignorance is the field in which the other afflictions exist, whether dormant, weakened, intermittent, or active.

അനിത്യാശുചിദുഃഖാനാത്മസു നിത്യശുചിസുഖാത്മഖ്യാതിരവിദ്യാ ॥5॥

Translation (ഭാവാര്ഥ):
Ignorance is seeing the impermanent as permanent, the impure as pure, the painful as pleasant, and what is not the Self as the Self.

ദൃഗ്ദര്ശനശക്ത്യോരേകാത്മതേവാസ്മിതാ ॥6॥

Translation (ഭാവാര്ഥ):
Egoism is the identification of the seer with the power of perception.

സുഖാനുശയീ രാഗഃ ॥7॥

Translation (ഭാവാര്ഥ):
Craving is the latent pull that follows pleasurable experience.

ദുഃഖാനുശയീ ദ്വേഷഃ ॥8॥

Translation (ഭാവാര്ഥ):
Aversion is the latent push-away that follows painful experience.

സ്വരസവാഹീ വിദുഷോഽപി തഥാരൂഢോഽഭിനിവേശഃ ॥9॥

Translation (ഭാവാര്ഥ):
Clinging to life, flowing instinctively, is firmly rooted even in the wise.

തേ പ്രതിപ്രസവഹേയാഃ സൂക്ഷ്മാഃ ॥10॥

Translation (ഭാവാര്ഥ):
The subtle afflictions are removed by resolving them back into their source.

ധ്യാനഹേയാസ്തദ്വൃത്തയഃ ॥11॥

Translation (ഭാവാര്ഥ):
Their active movements are removed through meditation.

ക്ലേശമൂലഃ കര്മാശയോ ദൃഷ്ടാദൃഷ്ടജന്മവേദനീയഃ ॥12॥

Translation (ഭാവാര്ഥ):
The storehouse of karmic impressions is rooted in the afflictions, and it bears experiences in this life and in unseen (future) conditions.

സതി മൂലേ തദ് വിപാകോ ജാത്യായുര്ഭോഗാഃ ॥13॥

Translation (ഭാവാര്ഥ):
When the root is present, its ripening produces birth circumstances, lifespan, and experiences.

തേ ഹ്ലാദപരിതാപഫലാഃ പുണ്യാപുണ്യഹേതുത്വാത് ॥14॥

Translation (ഭാവാര്ഥ):
Those results are experienced as pleasure or pain, because they arise from virtue and non-virtue.

പരിണാമതാപസംസ്കാരദുഃഖൈര്ഗുണവൃത്തിവിരോധാച്ച ദുഃഖമേവ സർവം വിവേകിനഃ ॥15॥

Translation (ഭാവാര്ഥ):
For the discerning, all conditioned experience is ultimately unsatisfactory, because of change, suffering, latent impressions, and the conflicting movements of the qualities of nature.

ഹേയം ദുഃഖമനാഗതമ് ॥16॥

Translation (ഭാവാര്ഥ):
Future suffering is to be avoided.

ദ്രഷ്ടൃദൃശ്യയോഃ സംയോഗോ ഹേയഹേതുഃ॥17॥

Translation (ഭാവാര്ഥ):
The cause of what is to be avoided is the conjunction (mis-identification) of the seer and the seen.

പ്രകാശക്രിയാസ്ഥിതിശീലം ഭൂതേംദ്രിയാത്മകം ഭോഗാപവര്ഗാര്ഥം ദൃശ്യമ് ॥18॥

Translation (ഭാവാര്ഥ):
The seen world, consisting of the elements and the senses, has the nature of illumination, activity, and stability, and exists for experience and for liberation.

വിശേഷാവിശേഷലിംഗമാത്രാലിംഗാനി ഗുണപർവാണി ॥19॥

Translation (ഭാവാര്ഥ):
The stages of nature's qualities range from the manifest to the subtle, the merely marked, and the unmanifest.

ദ്രഷ്ടാ ദൃശിമാത്രഃ ശുദ്ധോഽപി പ്രത്യയാനുപശ്യഃ ॥20॥

Translation (ഭാവാര്ഥ):
The seer is pure seeing itself, yet it witnesses mental contents.

തദര്ഥ ഏവ ദൃശ്യസ്യാത്മാ ॥21॥

Translation (ഭാവാര്ഥ):
The very nature of the seen is for that purpose (for the seer).

കൃതാര്ഥം പ്രതി നഷ്ടമപ്യനഷ്ടം തദന്യസാധാരണത്വാത് ॥22॥

Translation (ഭാവാര്ഥ):
For one whose purpose is fulfilled, the seen is as though ended, yet it is not ended for others, because it is shared.

സ്വസ്വാമിശക്ത്യോഃ സ്വരൂപോപലബ്ധിഹേതുഃ സംയോഗഃ ॥23॥

Translation (ഭാവാര്ഥ):
Conjunction is the cause for recognizing the true nature of the owner (seer) and the owned (seen).

തസ്യ ഹേതുരവിദ്യാ ॥24॥

Translation (ഭാവാര്ഥ):
The cause of that conjunction is ignorance.

തദഭാവാത്സംയോഗാഭാവോ ഹാനം തദ് ദൃശേഃ കൈവല്യമ് ॥25॥

Translation (ഭാവാര്ഥ):
With the absence of ignorance comes the absence of conjunction; that is the removal of suffering and the seer's freedom.

വിവേകഖ്യാതിരവിപ്ലവാ ഹാനോപായഃ ॥26॥

Translation (ഭാവാര്ഥ):
Unbroken discernment is the means to the removal (of suffering).

തസ്യ സപ്തധാ പ്രാംതഭൂമിഃ പ്രജ്ഞാ ॥27॥

Translation (ഭാവാര്ഥ):
In its culmination, wisdom has seven stages.

യോഗാംഗാനുഷ്ഠാനാദശുദ്ധിക്ഷയേ ജ്ഞാനദീപ്തിരാവിവേകഖ്യാതേഃ ॥28॥

Translation (ഭാവാര്ഥ):
Through practicing the limbs of yoga, impurities are destroyed, and the light of insight shines forth toward discernment.

യമനിയമാസനപ്രാണായാമപ്രത്യാഹാരധാരണാധ്യാനസമാധയോഷ്ടാവംഗാനി ॥29॥

Translation (ഭാവാര്ഥ):
The eight limbs are ethical restraints, disciplines, posture, breath regulation, sense-withdrawal, concentration, meditation, and absorption.

അഹിംസാസത്യാസ്തേയബ്രഹ്മചര്യാപരിഗ്രഹാ യമാഃ ॥30॥

Translation (ഭാവാര്ഥ):
The ethical restraints are non-harming, truthfulness, non-stealing, wise restraint, and non-possessiveness.

ജാതിദേശകാലസമയാനവച്ഛിന്നാഃ സാർവഭൌമാ മഹാവ്രതമ് ॥31॥

Translation (ഭാവാര്ഥ):
When not restricted by class, place, time, or circumstance, these become the great universal vow.

ശൌചസംതോഷതപഃ സ്വാധ്യായേശ്വരപ്രണിധാനാനി നിയമാഃ ॥32॥

Translation (ഭാവാര്ഥ):
The observances are purity, contentment, disciplined effort, self-study, and dedication to the Lord.

വിതര്കബാധനേ പ്രതിപക്ഷഭാവനമ് ॥33॥

Translation (ഭാവാര്ഥ):
When disturbed by harmful thoughts, cultivate their opposite.

വിതര്കാഹിംസാദയഃ കൃതകാരിതാനുമോദിതാ ലോഭക്രോധമോഹപൂർവകാ മൃദുമധ്യാധിമാത്രാ ദുഃഖാജ്ഞാനാനംതഫലാ ഇതി പ്രതിപക്ഷഭാവനമ് ॥34॥

Translation (ഭാവാര്ഥ):
Harmful thoughts - whether acted on, caused, or approved, and whether mild, moderate, or intense - are rooted in greed, anger, and delusion, and they bring endless suffering and ignorance; therefore cultivate their opposite.

അഹിംസാപ്രതിഷ്ഠായാം തത്സന്നിധൌ വൈരത്യാഗഃ ॥35॥

Translation (ഭാവാര്ഥ):
When one is firmly established in non-harming, hostility is abandoned in one's presence.

സത്യപ്രതിഷ്ഠായാം ക്രിയാഫലാശ്രയത്വമ് ॥36॥

Translation (ഭാവാര്ഥ):
When established in truthfulness, actions bear reliable results.

അസ്തേയപ്രതിഷ്ഠായാം സർവരത്നോപസ്ഥാനമ് ॥37॥

Translation (ഭാവാര്ഥ):
When established in non-stealing, all kinds of "treasures" come to one.

ബ്രഹ്മചര്യപ്രതിഷ്ഠായാം വീര്യലാഭഃ ॥38॥

Translation (ഭാവാര്ഥ):
When established in wise restraint, vigor and strength are gained.

അപരിഗ്രഹസ്ഥൈര്യേ ജന്മകഥംതാസംബോധഃ ॥39॥

Translation (ഭാവാര്ഥ):
When established in non-possessiveness, understanding of the circumstances of birth arises.

ശൌചാത്സ്വാംഗജുഗുപ്സാ പരൈരസംസര്ഗഃ ॥40॥

Translation (ഭാവാര്ഥ):
From purity arises dispassion toward one's own body and reduced clinging-contact with others.

സത്ത്വശുദ്ധി-സൌമനസ്യൈകാഗ്ര്യേംദ്രിയജയാത്മദര്ശന-യോഗ്യത്വാനി ച ॥41॥

Translation (ഭാവാര്ഥ):
And from purity arise clarity of mind, serenity, one-pointedness, mastery of the senses, fitness for Self-knowledge, and the capacity for direct inner seeing.

സംതോഷാത് അനുത്തമഃസുഖലാഭഃ ॥42॥

Translation (ഭാവാര്ഥ):
From contentment comes the highest happiness.

കായേംദ്രിയസിദ്ധിരശുദ്ധിക്ഷയാത് തപസഃ ॥43॥

Translation (ഭാവാര്ഥ):
Through disciplined effort, as impurities diminish, the body and senses gain capability and refinement.

സ്വാധ്യായാദിഷ്ടദേവതാസംപ്രയോഗഃ ॥44॥

Translation (ഭാവാര്ഥ):
Through self-study comes communion with one's chosen guiding ideal.

സമാധിസിദ്ധിരീശ്വരപ്രണിധാനാത് ॥45॥

Translation (ഭാവാര്ഥ):
Through dedication to the Lord, meditative absorption is attained.

സ്ഥിരസുഖമാസനമ് ॥46॥

Translation (ഭാവാര്ഥ):
Posture is steady and easeful.

പ്രയത്നശൈഥില്യാനംതസമാപത്തിഭ്യാമ് ॥47॥

Translation (ഭാവാര്ഥ):
It is mastered by relaxing effort and by attuning to the boundless.

തതോ ദ്വംദ്വാനഭിഘാതഃ ॥48॥

Translation (ഭാവാര്ഥ):
From that comes non-disturbance by the pairs of opposites.

തസ്മിന് സതി ശ്വാസപ്രശ്വാസയോര്ഗതിവിച്ഛേദഃ പ്രാണായാമഃ ॥49॥

Translation (ഭാവാര്ഥ):
When that is established, breath regulation is the regulation of the movement of inhalation and exhalation.

(സ തു) ബാഹ്യാഭ്യംതരസ്തംഭവൃത്തിര്ദേശകാലസംഖ്യാഭിഃ പരിദൃഷ്ടോ ദീര്ഘസൂക്ഷ്മഃ ॥50॥

Translation (ഭാവാര്ഥ):
That breath regulation has external, internal, and suspended modes, and is observed and regulated by place, time, and count; it becomes long and subtle.

ബാഹ്യാഭ്യംതരവിഷയാക്ഷേപീ ചതുര്ഥഃ ॥51॥

Translation (ഭാവാര്ഥ):
The fourth breath regulation goes beyond the external and internal fields.

തതഃ ക്ഷീയതേ പ്രകാശാവരണമ് ॥52॥

Translation (ഭാവാര്ഥ):
From that, the veil covering clarity is diminished.

ധാരണാസു ച യോഗ്യതാ മനസഃ ॥53॥

Translation (ഭാവാര്ഥ):
And the mind becomes fit for concentration.

സ്വവിഷയാസംപ്രയോഗേ ചിത്തസ്വരൂപാനുകാര ഇവേംദ്രിയാണാം പ്രത്യാഹാരഃ ॥54॥

Translation (ഭാവാര്ഥ):
Sense-withdrawal is when the senses no longer connect with their objects and, as if, follow the nature of the mind.

തതഃ പരമാവശ്യതേംദ്രിയാണാമ് ॥55॥

Translation (ഭാവാര്ഥ):
From that comes the highest mastery of the senses.

ഇതി പാതംജലയോഗദര്ശനേ സാധനപാദോ നാമ ദ്വിതീയഃ പാദഃ ।

Translation (ഭാവാര്ഥ):
Thus ends the second chapter of Patanjali's Yoga teaching, called "The Chapter on Practice."

Browse Related Categories:

• സൂത്രാണി (5)
  • പതംജലി യോഗ സൂത്രാണി - 1 (സമാധി പാദ)
  • പതംജലി യോഗ സൂത്രാണി - 2 (സാധന പാദ)
  • പതംജലി യോഗ സൂത്രാണി - 3 (വിഭൂതി പാദഃ)
  • പതംജലി യോഗ സൂത്രാണി - 4 (കൈവല്യ പാദഃ)
  • പാണിനീയ ശിക്ഷാ
• പതംജലി യോഗ സൂത്രാണി (4)
  • പതംജലി യോഗ സൂത്രാണി - 1 (സമാധി പാദ)
  • പതംജലി യോഗ സൂത്രാണി - 2 (സാധന പാദ)
  • പതംജലി യോഗ സൂത്രാണി - 3 (വിഭൂതി പാദഃ)
  • പതംജലി യോഗ സൂത്രാണി - 4 (കൈവല്യ പാദഃ)
• പതംജലി (5)
  • പതംജലി യോഗ സൂത്രാണി - 1 (സമാധി പാദ)
  • പതംജലി യോഗ സൂത്രാണി - 2 (സാധന പാദ)
  • പതംജലി യോഗ സൂത്രാണി - 3 (വിഭൂതി പാദഃ)
  • പതംജലി യോഗ സൂത്രാണി - 4 (കൈവല്യ പാദഃ)
  • നടരാജ സ്തോത്രം (പതംജലി കൃതമ്)