భర్తృహరి is celebrated for the శతక-త్రిశతి - three collections of roughly a hundred verses each: నీతి శతకమ్, శృఙ్గార శతకమ్, and వైరాగ్య శతకమ్. These are among the most quoted సుభాషితాని in Sanskrit literature because each శ్లోక is compact, memorable, and psychologically sharp.
శృఙ్గార శతకమ్ explores శృఙ్గార (love/beauty/romance) in many shades: the first spark of attraction, playful conversation, the language of glances, union (సమ్భోగ), separation (విరహ), and the way desire can both uplift and unsettle the mind. It is not only about physical beauty; it is also a study of longing, imagination, vulnerability, pride, and reconciliation - the inner choreography of relationship.
శమ్భుస్వయమ్భుహరయో హరిణేక్షణానాం
యేనాక్రియన్త సతతం గృహకుమ్భదాసాః ।
వాచాం అగోచరచరిత్రవిచిత్రితాయ
తస్మై నమో భగవతే మకరధ్వజాయ ॥ 2.1 ॥
Translation (భావార్థ):
Salutations to Cupid, whose wondrous play is beyond words - he by whom even Shiva, Brahma, and Vishnu are made ceaseless household errand-servants for doe-eyed women.
స్మితేన భావేన చ లజ్జయా భియా
పరాణ్ముఖైరర్ధకటాక్షవీక్షణైః ।
వచోభిరీర్ష్యాకలహేన లీలయా
సమస్తభావైః ఖలు బన్ధనం స్త్రియః ॥ 2.2 ॥
Translation (భావార్థ):
By smiles and moods, by modesty and coy fear, by averted faces and half-sidelong glances, by words, jealousy, quarrels, and playful teasing - by all these moods indeed women become a binding snare for the mind.
భ్రూచాతుర్యాత్కుష్చితాక్షాః కటాక్షాః
స్నిగ్ధా వాచో లజ్జితాన్తాశ్చ హాసాః ।
లీలామన్దం ప్రస్థితం చ స్థితం చ
స్త్రీణాం ఏతద్భూషణం చాయుధం చ ॥ 2.3 ॥
Translation (భావార్థ):
Sidelong glances shaped by clever eyebrow-play and slightly contracted eyes, affectionate speech, laughter that ends in modesty, and a gentle playful gait - whether walking or standing - these are for women both ornament and weapon.
క్వచిత్సభ్రూభఙ్గైః క్వచిదపి చ లజ్జాపరిగతైః
క్వచిద్భూరిత్రస్తైః క్వచిదపి చ లీలావిలలితైః ।
కుమారీణాం ఏతైర్మదనసుభగైర్నేత్రవలితైః
స్ఫురన్నీలాబ్జానాం ప్రకరపరికీర్ణా ఇవ దిశః ॥ 2.4 ॥
Translation (భావార్థ):
With eyebrow-bends, with modesty, with startled innocence, and with playful grace - with these love-stirring movements of the maidens' rolling eyes - the very directions seem as though they are strewn with clusters of flashing blue lotuses.
వక్త్రం చన్ద్రవికాసి పఙ్కజపరీహాసక్షమే లోచనే
వర్ణః స్వర్ణం అపాకరిష్ణురలినీజిష్ణుః కచానాం చయః ।
బక్షోజావిభకుమ్భవిభ్రమహరౌ గుర్వీ నితమ్బస్థలీ
వాచాం హారి చ మార్దవం యువతీషు స్వాభావికం మణ్డనమ్ ॥ 2.5 ॥
Translation (భావార్థ):
In young women, the natural adornment is this: a face blooming like the moon; eyes that outshine the lotus; a complexion that eclipses gold; hair that surpasses the swarm of bees; paired breasts like jars that bewilder the heart; a weighty curve of the hips; and speech whose softness captivates.
స్మితకిఞ్చిన్ముగ్ధం సరలతరలో దృష్టివిభవః
పరిస్పన్దో వాచాం అభినవవిలాసోక్తిసరసః ।
గతానాం ఆరమ్భః కిసలయితలీలాపరికరః
స్పృశన్త్యాస్తారుణ్యం కిం ఇవ న హి రమ్యం మృగదృశః ॥ 2.6 ॥
Translation (భావార్థ):
An innocent smile, a simple yet restless richness of gaze, a tremor in speech that is sweet with fresh playful phrases, the first budding start of movements and gestures - when youth touches the doe-eyed maiden, what is there that is not lovely?
ద్రష్టవ్యేషు కిం ఉత్తమం మృగదృశః ప్రేమప్రసన్నం ముఖం
ఘ్రాతవేష్వపి కిం తద్ఆస్యపవనః శ్రవ్యేషు కిం తద్వచః ।
కిం స్వాద్యేషు తద్ఓష్ఠపల్లవరసః స్పృశ్యేషు కిం తద్వపుర్ధ్యేయం
కిం నవయౌవనే సహృదయైః సర్వత్ర తద్విభ్రమాః ॥ 2.7 ॥
Translation (భావార్థ):
Of all things to be seen, what is best? - the doe-eyed beloved's face, bright with love. Of all scents, what? - her breath. Of all sounds? - her words. Of all tastes? - the sweetness of her lips. Of all touch? - her body. And what is to be contemplated? - her fresh youth; for the tender-hearted, her graces are "best" everywhere.
ఏతాశ్చలద్వలయసంహతిమేఖలోత్థఝఙ్కార
నూపురపరాజితరాజహంస్యః ।
కుర్వన్తి కస్య న మనో వివశం తరుణ్యో
విత్రస్తముగ్ధహరిణీసదృశైః కటాక్షైః ॥ 2.8 ॥
Translation (భావార్థ):
With jingling from swaying bangles and girdle, with anklets whose music outshines the royal swan, and with sidelong glances like frightened innocent doe - which mind do these young women not overpower?
కుఙ్కుమపఙ్కకలఙ్కితదేహా
గౌరపయోధరకమ్పితహారా ।
నూపురహంసరణత్పద్మా
కం న వశీకురుతే భువి రామా ॥ 2.9 ॥
Translation (భావార్థ):
With her body streaked with saffron paste, her necklace trembling on her fair breasts, and her lotus-feet ringing with anklets like swans - whom on earth does such a lovely woman not enchant?
నూనం హి తే కవివరా విపరీతవాచో
యే నిత్యం ఆహురబలా ఇతి కామినీస్తాః ।
యాభిర్విలోలితరతారకదృష్టిపాతైః
శక్రాదయోఽపి విజితాస్త్వబలాః కథం తాః ॥ 2.10 ॥
Translation (భావార్థ):
Surely those "great poets" speak upside-down who keep calling women weak; by the playful casting of their rolling, star-like glances even Indra and the gods are conquered - how then are they weak?
నూనం ఆజ్ఞాకరస్తస్యాః సుభ్రువో మకరధ్వజః ।
యతస్తన్నేత్రసఞ్చారసూచితేషు ప్రవర్తతే ॥ 2.11 ॥
Translation (భావార్థ):
Surely Cupid is the obedient servant of that fair-browed woman, because he acts according to the signals given by the movements of her eyes.
కేశాః సంయమినః శ్రుతేరపి పరం పారం గతే లోచనే
అన్తర్వక్త్రం అపి స్వభావశుచిభీః కీర్ణం ద్విజానాం గణైః ।
ముక్తానాం సతతాధివాసరుచిరౌ వక్షోజకుమ్భావిమావిత్థం
తన్వి వపుః ప్రశాన్తం అపి తేరాగం కరోత్యేవ నః ॥ 2.12 ॥
Translation (భావార్థ):
Your hair looks like that of the self-controlled; your eyes seem to extend even beyond the ear; your mouth, naturally bright, is filled with rows of teeth; your two breast-jars are ever beautified by pearls resting on them. O slender one, even though your form is composed, it still awakens passion in us.
ముగ్ధే ధానుష్కతా కేయం అపూర్వా త్వయి దృశ్యతే ।
యయా విధ్యసి చేతాంసి గుణైరేవ న సాయకైః ॥ 2.13 ॥
Translation (భావార్థ):
O innocent one, what new kind of archery is seen in you - by which you pierce hearts with your qualities alone, and not with arrows?
సతి ప్రదీపే సత్యగ్నౌ సత్సు తారారవీన్దుషు ।
వినా మే మృగశావాక్ష్యా తమోభూతం ఇదం జగత్ ॥ 2.14 ॥
Translation (భావార్థ):
Though lamp-light, fire, stars, sun, and moon are present, without my fawn-eyed beloved this world becomes darkness to me.
ఉద్వృత్తః స్తనభార ఏష తరలే నేత్రే చలే భ్రూలతే
రాగాధిష్ఠితం ఓష్ఠపల్లవం ఇదం కుర్వన్తు నామ వ్యథామ్ ।
సౌభాగ్యాక్షరమాలికేవ లిఖితా పుష్పాయుధేన స్వయం
మధ్యస్థాపి కరోతి తాపం అధికం రోమావలిః కేన సా ॥ 2.15 ॥
Translation (భావార్థ):
Let the raised weight of the breasts, the tremulous eyes, the dancing eyebrows, and the lip-bud set with color indeed cause disturbance; but why does the delicate line of abdominal hair, though placed in the middle, produce even greater burning longing - as if Cupid himself wrote it like an auspicious garland of letters?
ముఖేన చన్ద్రకాన్తేన మహానీలైః శిరోరుహైః ।
కరాభ్యాం పద్మరాగాభ్యాం రేజే రత్నమయీవ సా ॥ 2.16 ॥
Translation (భావార్థ):
With a moonstone-like face, deep-blue hair, and ruby-like hands, she shone as though she were fashioned from jewels.
గురుణా స్తనభారేణ ముఖచన్ద్రేణ భాస్వతా ।
శనైశ్చరాభ్యాం పాదాభ్యాం రేజే గ్రహమయీవ సా ॥ 2.17 ॥
Translation (భావార్థ):
With the heavy "guru" of her breast-weight, with a radiant moon-like face, and with two Saturn-like feet, she appeared as though she were made of planets.
తస్యాః స్తనౌ యది ఘనౌ జఘనం చ హారి
వక్త్రం చ చారు తవ చిత్త కిం ఆకులత్వమ్ ।
పుణ్యం కురుష్వ యది తేషు తవాస్తి వాఞ్ఛా
పుణ్యైర్వినా న హి భవన్తి సమీహితార్థాః ॥ 2.18 ॥
Translation (భావార్థ):
O mind, if her breasts are full, her hips charming, and her face lovely, why are you so agitated? If you truly desire such things, cultivate merit - without merit, desired outcomes do not come to pass.
ఇమే తారుణ్యశ్రీనవపరిమలాః ప్రౌఢసురతప్రతాప
ప్రారమ్భాః స్మరవిజయదానప్రతిభువః ।
చిరం చేతశ్చోరా అభినవవికారైకగురవో
విలాసవ్యాపారాః కిం అపి విజయన్తే మృగదృశామ్ ॥ 2.19 ॥
Translation (భావార్థ):
These activities of doe-eyed women - fragrant with the fresh splendor of youth, beginning the heat of mature love-play, granting victory to Cupid, long-time thieves of the mind, and unique teachers of ever-new emotions - triumph in some indescribable way.
ప్రణయమధురాః ప్రేమోద్గారా రసాశ్రయతాం గతాః
ఫణితిమధురా ముగ్ధప్రాయాః ప్రకాశితసమ్మదాః ।
ప్రకృతిసుభగా విస్రమ్భార్ద్రాః స్మరోదయదాయినీ
రహసి కిం అపి స్వైరాలాపా హరన్తి మృగీదృశామ్ ॥ 2.20 ॥
Translation (భావార్థ):
Sweet with affection, rich in outpourings of love and the flavor of emotion; sweet in speech and mostly innocent; naturally charming and softened by trust - the free private conversations of doe-eyed women kindle love and steal the heart.
విశ్రమ్య విశ్రమ్య వనద్రుమాణాం
ఛాయాసు తన్వీ విచచార కాచిత్ ।
స్తనోత్తరీయేణ కరోద్ధృతేన
నివారయన్తీ శశినో మయూఖాన్ ॥ 2.21 ॥
Translation (భావార్థ):
A slender woman wandered, resting again and again in the shade of forest trees, shielding herself from the moon's rays with an upper cloth raised by her hand.
అదర్శనే దర్శనమాత్రకామా
దృష్ట్వా పరిష్వఙ్గసుఖైకలోలా ।
ఆలిఙ్గితాయాం పునరాయతాక్ష్యామాశాస్మహే
విగ్రహయోరభేదమ్ ॥ 2.22 ॥
Translation (భావార్థ):
When we cannot see her, we long only for a sight; once we see her, we long only for the pleasure of an embrace; and when embraced, we again long for the complete non-separation of the two bodies.
మాలతీ శిరసి జృమ్భణం ముఖే
చన్దనం వపుషి కుఙ్కుమావిలమ్ ।
వక్షసి ప్రియతమా మదాలసా
స్వర్గ ఏష పరిశిష్ట ఆగమః ॥ 2.23 ॥
Translation (భావార్థ):
Jasmine on the head, a blooming smile on the face, sandal paste on the body tinged with saffron, and the beloved lying languid on the chest - this is heaven; anything "to come" is only the remainder.
ప్రాఙ్మాం ఏతి మనాగనాగతరసం జాతాభిలాషాం తతః
సవ్రీడం తదను శ్లథోద్యమం అథ ప్రధ్వస్తధైర్యం పునః ।
ప్రేమార్ద్రం స్పృహణీయనిర్భరరహః క్రీడాప్రగల్భం తతో
నిఃసఙ్గాఙ్గవికర్షణాధికసుఖరమ్యం కులస్త్రీరతమ్ ॥ 2.24 ॥
Translation (భావార్థ):
The love-play of a respectable woman is uniquely delightful: the mind first moves forward and just begins to taste emotion, desire arises; then bashfulness appears and effort slackens, courage collapses again; then it becomes tender with love, then an intensely desirable private moment, then bold play - and finally, playful withdrawals of the limbs that heighten delight.
ఉరసి నిపతితానాం స్రస్తధమ్మిల్లకానాం
ముకులితనయనానాం కిఞ్చిద్ఉన్మీలితానామ్ ।
ఉపరి సురతఖేదస్విన్నగణ్డస్థలానామధర
మధు వధూనాం భాగ్యవన్తః పిబన్తి ॥ 2.25 ॥
Translation (భావార్థ):
The fortunate drink the honey of the lips of women who lie upon their chest, hair disheveled, eyes closed yet slightly opening, cheeks moist with the fatigue of love-play.
ఆమీలితనయనానాం యః
సురతరసోఽను సంవిదం భాతి ।
మిథురైర్మిథోఽవధారితమవితథమ్
ఇదం ఏవ కామనిర్బర్హణమ్ ॥ 2.26 ॥
Translation (భావార్థ):
That which shines as the shared, unspoken understanding within love-play - when eyes are half-closed - and which couples mutually recognize as true: this alone is the fulfilment of love.
ఇదం అనుచితం అక్రమశ్చ పుంసాం
యదిహ జరాస్వపి మన్మథా వికారాః ।
తదపి చ న కృతం నితమ్బినీనాం
స్తనపతనావధి జీవితం రతం వా ॥ 2.27 ॥
Translation (భావార్థ):
It is improper and out of order for men if the stirrings of desire persist even in old age; yet, for women of shapely hips it is not said to be so - as though their life remains love and delight until the signs of age appear.
రాజస్తృష్ణామ్బురాశేర్న హి జగతి గతః కశ్చిదేవావసానం
కో వార్థోఽర్థైః ప్రభూతైః స్వవపుషి గలితే యౌవనే సానురాగే ।
గచ్ఛామః సద్మ యావద్వికసితనయనేన్దీవరాలోకినీనామాక్రమ్యాక్రమ్య
రూపం ఝటితి న జరయా లుప్యతే ప్రేయసీనామ్ ॥ 2.28 ॥
Translation (భావార్థ):
There is no end, in this world, to the ocean of craving for power and splendor. What is the use of abundant wealth when youth and passion slip away from the body? Let us go, again and again, to the homes of lotus-eyed beloveds while their beauty is not yet quickly taken away by old age.
రాగస్యాగారం ఏకం నరకశతమహాదుఃఖసమ్ప్రాప్తిహేతుర్మోహస్యోత్పత్తి
బీజం జలధరపటలం జ్ఞానతారాధిపస్య ।
కన్దర్పస్యైకమిత్రం ప్రకటితవివిధస్పష్టదోషప్రబన్ధం
లోకేఽస్మిన్న హ్యర్థవ్రజకులభవనయౌవనాదన్యదస్తి ॥ 2.29 ॥
Translation (భావార్థ):
Youth is the sole abode of passion; the cause of countless hell-like sufferings; the seed from which delusion is born; a mass of clouds that hides the moon of wisdom; Cupid's closest friend; and a chain of clearly visible faults. Indeed, in this world people seem to know nothing beyond wealth, retinue, family, home, and youth.
శృఙ్గారద్రుమనీరదే ప్రసృమరక్రీడారసస్రోతసి
ప్రద్యుమ్నప్రియబాన్ధవే చతురవాఙ్ముక్తాఫలోదన్వతి ।
తన్వీనేత్రచకోరపావనవిధౌ సౌభాగ్యలక్ష్మీనిధౌ
ధన్యః కోఽపి న విక్రియాం కలయతి ప్రాప్తే నవే యౌవనే ॥ 2.30 ॥
Translation (భావార్థ):
When fresh youth arrives - like a raincloud nourishing the tree of romance, like a stream overflowing with playful delight, like an ocean rich with pearl-like clever speech, like a treasure-house of fortune and beauty - who, even among the blessed, does not undergo a transformation?
సంసారేఽస్మిన్నసారే కునృపతిభవనద్వారసేవాకలఙ్కవ్యాసఙ్గ
వ్యస్తధైర్యం కథం అమలధియో మానసం సంవిదధ్యుః ।
యద్యేతాః ప్రోద్యద్ఇన్దుద్యుతినిచయభృతో న స్యురమ్భోజనేత్రాః
ప్రేఙ్ఖత్కాఞ్చీకలాపాః స్తనభరవినమన్మధ్యభాజస్తరుణ్యః ॥ 2.31 ॥
Translation (భావార్థ):
In this essence-less world, tainted by humiliating service at the gates of petty rulers, how could the minds of the pure-hearted ever stay composed - if these young women did not exist: lotus-eyed, shining like a newly risen moon, their girdles swaying, their waists gently bent beneath youthful fullness?
సిద్ధాధ్యాసితకన్దరే హరవృషస్కన్ధావరుగ్ణద్రుమే
గఙ్గాధౌతశిలాతలే హిమవతః స్థానే స్థితే శ్రేయసి ।
కః కుర్వీత శిరః ప్రణామమలినం మ్లానం మనస్వీ జనో
యద్విత్రస్తకురఙ్గశావనయనా న స్యుః స్మరాస్త్రం స్త్రియః ॥ 2.32 ॥
Translation (భావార్థ):
Even in a most auspicious Himalayan retreat - caves inhabited by spiritual adepts, rocks washed by the river Ganga, and forest traces of Shiva's bull - what spirited person would let the head be soiled by repeated bowing and the mind droop, if women with frightened-fawn eyes were not Cupid's weapons?
సంసార తవ పర్యన్తపదవీ న దవీయసీ ।
అన్తరా దుస్తరా న స్యుర్యది తే మదిరేక్షణామ్ ॥ 2.33 ॥
Translation (భావార్థ):
The road through this worldly life does not feel long, and the stretch in between does not feel hard to cross, if your intoxicating eyes are with me.
దిశ వనహరిణీభ్యో వంశకాణ్డచ్ఛవీనాం
కవలం ఉపలకోటిచ్ఛిన్నమూలం కుశానామ్ ।
శకయువతికపోలాపాణ్డుతామ్బూలవల్లీదలమ్
అరుణనఖాగ్రైః పాటితం వా వధూభ్యః ॥ 2.34 ॥
Translation (భావార్థ):
To deer, offer a morsel of sacred grass, pale as bamboo-stalks and with roots cut clean by stone; to brides, offer a betel-leaf, pale as a maiden's cheek and torn by the reddish tips of nails.
అసారాః సర్వే తే విరతివిరసాః పాపవిషయా
జుగుప్స్యన్తాం యద్వా నను సకలదోషాస్పదం ఇతి ।
తథాప్యేతద్భూమౌ నహి పరహితాత్పుణ్యం అధికం
న చాస్మిన్సంసారే కువలయదృశో రమ్యం అపరమ్ ॥ 2.35 ॥
Translation (భావార్థ):
Let all sense-objects be declared worthless, tasteless to the dispassionate, and to be shunned as an abode of faults; yet on this earth there is no virtue greater than working for others' welfare, and in this world there is no delight greater than the eyes of a lotus-eyed beloved.
ఏతత్కామఫలో లోకే యద్ద్వయోరేకచిత్తతా ।
అన్యచిత్తకృతే కామే శవయోరివ సఙ్గమః ॥ 2.35.1 ॥
Translation (భావార్థ):
The real fruit of love in this world is two people becoming of one mind; when love is with someone whose mind is elsewhere, their union is like the meeting of two corpses.
మాత్సర్యం ఉత్సార్య విచార్య కార్యమార్యాః
సమర్యాదం ఇదం వదన్తు ।
సేవ్యా నితమ్బాః కిం ఉ భూధరాణామత
స్మరస్మేరవిలాసినీనామ్ ॥ 2.36 ॥
Translation (భావార్థ):
Let the noble, setting aside envy and thinking clearly about what is worth pursuing, say this with propriety: are the hips we should "serve" those of mountains - or rather those of love-smiling, playful women?
సంసారే స్వప్నసారే పరిణతితరలే ద్వే గతీ పణ్డితానాం
తత్త్వజ్ఞానామృతామ్భఃప్లవలలితధియాం యాతు కాలః కథఞ్చిత్ ।
నో చేన్ముగ్ధాఙ్గనానాం స్తనజఘనఘనాభోగసమ్భోగినీనాం
స్థూలోపస్థస్థలీషు స్థగితకరతలస్పర్శలీలోద్యమానామ్ ॥ 2.37 ॥
Translation (భావార్థ):
In this dream-like and ever-shifting world, the learned have only two meaningful ways for time to pass: either through minds delighting in truth-knowledge - a raft of nectar - or else (if not that) amid the intimate play of innocent young women, rich in youthful abundance.
ఆవాసః క్రియతాం గఙ్గే పాపహారిణి వారిణి ।
స్తనద్వయే తరుణ్యా వా మనోహారిణి హారిణి ॥ 2.38 ॥
Translation (భావార్థ):
Let your dwelling be made either in the sin-removing waters of the river Ganga, or in the mind-stealing bosom of a young woman.
కిం ఇహ బహుభిరుక్తైర్యుక్తిశూన్యైః ప్రలాపైర్ద్వయమ్
ఇహ పురుషాణాం సర్వదా సేవనీయమ్ ।
అభినవమదలీలాలాలసం సున్దరీణాం
స్తనభరపరిఖిన్నం యౌవనం వా వనం వా ॥ 2.39 ॥
Translation (భావార్థ):
Why so much senseless talk? In this world, there are only two pursuits that people truly cling to: either the fresh, passionate youth of beautiful women, or the solitude of the forest.
సత్యం జనా వచ్మి న పక్షపాతాల్
లోకేషు సప్తస్వపి తథ్యం ఏతత్ ।
నాన్యన్మనోహారి నితమ్బినీభ్యో
దుఃఖైకహేతుర్న చ కశ్చిదన్యః ॥ 2.40 ॥
Translation (భావార్థ):
People, I say this truly and without bias: across all the seven worlds, there is no other single cause of sorrow than captivating women.
కాన్తేత్యుత్పలలోచనేతి విపులశ్రోణీభరేత్యున్నమత్పీనోత్తుఙ్గ
పయోధరేతి సముఖామ్భోజేతి సుభ్రూరితి ।
దృష్ట్వా మాద్యతి మోదతేఽభిరమతే ప్రస్తౌతి విద్వానపి
ప్రత్యక్షాశుచిభస్త్రికాం స్త్రియం అహో మోహస్య దుశ్చేష్టితమ్ ॥ 2.41 ॥
Translation (భావార్థ):
Calling her "beloved", "lotus-eyed", "broad-hipped", "high and full-breasted", "lotus-faced", "beautiful-browed" - merely seeing her, even a scholar becomes intoxicated, rejoices, delights, and praises, though she is plainly a bag of impurities. Alas, what a mischief of delusion!
స్మృతా భవతి తాపాయ దృష్టా చోన్మాదకారిణీ ।
స్పృష్టా భవతి మోహాయ సా నామ దయితా కథమ్ ॥ 2.42 ॥
Translation (భావార్థ):
Remembered she burns; seen she drives one into frenzy; touched she bewilders. How then is she called a "beloved"?
తావదేవామృతమయీ యావల్లోచనగోచరా ।
చక్షుష్పథాదతీతా తు విషాదప్యతిరిచ్యతే ॥ 2.43 ॥
Translation (భావార్థ):
She is nectar only as long as she remains within sight; once she goes beyond the eyes' reach, she becomes worse than poison (through the pain of longing).
నామృతం న విషం కిఞ్చిదేతాం ముక్త్వా నితమ్బినీమ్ ।
సైవామృతలతా రక్తా విరక్తా విషవల్లరీ ॥ 2.44 ॥
Translation (భావార్థ):
Except for this beloved, nothing is really nectar or poison: when she is affectionate she is a vine of nectar, and when she turns indifferent she becomes a vine of poison.
ఆవర్తః సంశయానాం అవినయభువనం పట్టణం సాహసానాం
దోషాణాం సన్నిధానం కపటశతమయం క్షేత్రం అప్రత్యయానామ్ ।
స్వర్గద్వారస్య విఘ్నో నరకపురముఖ సర్వమాయాకరణ్డం
స్త్రీయన్త్రం కేన సృష్టం విషం అమృతమయం ప్రాణిలోకస్య పాశః ॥ 2.45 ॥
Translation (భావార్థ):
Who created this "woman-device" - a whirlpool of doubts, a realm of indiscipline, a city of rashness, an abode of faults, a field made of a hundred deceits, an obstacle at heaven's gate and the doorway to hell, a basket of every illusion - a poison that appears as nectar, a snare for living beings?
నో సత్యేన మృగాఙ్క ఏష వదనీభూతో న చేన్దీవరద్వన్ద్వం
లోచనతాం గత న కనకైరప్యఙ్గయష్టిః కృతా ।
కిన్త్వేవం కవిభిః ప్రతారితమనాస్తత్త్వం విజానన్నపి
త్వఙ్మాంసాస్థిమయం వపుర్మృగదృశాం మన్దో జనః సేవతే ॥ 2.46 ॥
Translation (భావార్థ):
Truly, the moon has not become her face; nor have blue lotuses become her eyes; nor is her body made of gold. Yet the dull person, though knowing reality, still clings to the deer-eyed woman's body made of skin, flesh, and bone - his mind deceived by poets.
లీలావతీనాం సహజా విలాసాస్త
ఏవ మూఢస్య హృది స్ఫురన్తి ।
రాగో నలిన్యా హి నిసర్గసిద్ధస్తత్ర
భ్రమ్త్యేవ వృథా షడ్అఙ్ఘ్రిః ॥ 2.47 ॥
Translation (భావార్థ):
In a fool's heart, the inborn graces of playful women alone keep flashing. The lotus's redness is natural; still the six-footed bee, deluded, buzzes about it in vain.
సమ్మోహయన్తి మదయన్తి విడమ్బయన్తి
నిర్భర్త్స్యన్తి రమయన్తి విషాదయన్తి ।
ఏతాః ప్రవిశ్య సదయం హృదయం నరాణాం
కిం నామ వామనయనా న సమాచరన్తి ॥ 2.47.1 ॥
Translation (భావార్థ):
They bewilder, intoxicate, deceive, scold, delight, and sadden - once these beautiful-eyed women enter a man's tender heart, what is it that they do not do?
యదేతత్పూర్ణేన్దుద్యుతిహరం ఉదారాకృతి పరం
ముఖాబ్జం తన్వఙ్గ్యాః కిల వసతి యత్రాధరమధు ।
ఇదం తత్కిం పాకద్రుమఫలం ఇదానీం అతిరసవ్యతీతేఽస్మిన్
కాలే విషం ఇవ భవిష్య్త్యసుఖదమ్ ॥ 2.48 ॥
Translation (భావార్థ):
This splendid lotus-face of the slender beloved, stealing the shine of the full moon, where the honey of her lips resides - is it not a ripe fruit? Yet when its excessive sweetness has passed with time, it will turn, as it were, into poison and bring pain.
ఉన్మీలత్త్రివలీతరఙ్గనిలయా ప్రోత్తుఙ్గపీనస్తనద్వన్ద్వేనోద్గత
చక్రవాకయుగలా వక్త్రామ్బుజోద్భాసినీ ।
కాన్తాకారధరా నదీయం అభితః క్రూరాత్ర నాపేక్షతే
సంసారార్ణవమజ్జనం యది తదా దూరేణ సన్త్యజ్యతామ్ ॥ 2.49 ॥
Translation (భావార్థ):
This river shaped like a beloved - with waves like the soft lines of her waist, with a pair of love-birds rising from lofty, full breasts, shining with a lotus-like face - is cruel and shows no regard. If you wish to avoid drowning in the ocean of worldly life, abandon it from far away.
జల్పన్తి సార్ధం అన్యేన పశ్యన్త్యన్యం సవిభ్రమాః ।
హృద్గతం చిన్తయన్త్యన్యం ప్రియః కో నామ యోషితామ్ ॥ 2.50 ॥
Translation (భావార్థ):
They chat with one, glance at another with playful charm, and think of yet another in the heart - who, indeed, is the beloved of women?
మధు తిష్ఠతి వాచి యోషితాం హృది హాలాహలం ఏవ కేవలమ్ ।
అతఏవ నిపీయతేఽధరో హృదయం ముష్టిభిరేవ తాడ్యతే ॥ 2.51 ॥
Translation (భావార్థ):
Honey sits on women's tongues, but only poison in their hearts; therefore the lip is "drunk" (kissed), while the heart is, as it were, struck with fists.
అపసర సఖే దూరాదస్మాత్కటాక్షవిషానలాత్
ప్రకృతివిషమాద్యోషిత్సర్పాద్విలాసఫణాభృతః ।
ఇతరఫణినా దష్టః శక్యశ్చికిత్సితుం ఔషధైశ్చతుర్
వనితాభోగిగ్రస్తం హి మన్త్రిణః ॥ 2.52 ॥
Translation (భావార్థ):
Move away, my friend, far from this poison-fire of a sidelong glance, from the naturally venomous woman-snake whose hood is coquettish charm. A bite from another snake can be treated with medicines, but one seized by the woman-snake cannot be cured even by the skilled.
విస్తారితం మకరకేతనధీవరేణ
స్త్రీసఞ్జ్ఞితం బడిశం అత్ర భవామ్బురాశౌ ।
యేనాచిరాత్తద్అధరామిషలోలమర్త్య
మత్స్యాన్వికృష్య విపచత్యనురాగవహ్నౌ ॥ 2.53 ॥
Translation (భావార్థ):
Cupid, the fisherman, casts into the ocean of worldly life a hook called "woman"; with it he soon drags out the mortal fish, greedy for the bait of her lips, and cooks him in the fire of passion.
కామినీకాయకాన్తారే కుచపర్వతదుర్గమే ।
మా సఞ్చర మనః పాన్థ తత్రాస్తే స్మరతస్కరః ॥ 2.54 ॥
Translation (భావార్థ):
O mind, traveler - do not wander in the wilderness of a woman's body, hard to cross with its "mountains" of breasts; for there the thief called desire lies in wait.
వ్యాడీర్ఘేణ చలేన వక్త్రగతినా తేజస్వినా భోగినా
నీలాబ్జద్యుతినాహినా పరం అహం దృష్టో న తచ్చక్షుషా ।
దృష్టే సన్తి చికిత్సకా దిశి దిశి ప్రాయేణ ధనార్థినో
ముగ్ధాక్షక్షణవీక్షితస్య న హి మే వైద్యో న చాప్యౌషధమ్ ॥ 2.55 ॥
Translation (భావార్థ):
I have never been looked at by a radiant serpent - long, restless in its head-movement, gleaming like a blue lotus. And even if I were, physicians are found everywhere, generally seeking fees; but for the momentary glance of an innocent-eyed girl, I have neither doctor nor medicine.
ఇహ హి మధురగీతం నృత్యం ఏతద్రసోఽయం
స్ఫురతి పరిమలోఽసౌ స్పర్శ ఏష స్తనానామ్ ।
ఇతి హతపరమార్థైరిన్ద్రియైర్భ్రామ్యమాణః
స్వహితకరణధూర్తైః పఞ్చభిర్వఞ్చితోఽస్మి ॥ 2.56 ॥
Translation (భావార్థ):
Here are sweet song and dance, all this delight; here is that fragrance, this touch of breasts - and so, my senses, having ruined my higher purpose, make me wander; I have been cheated by the five rogues that pretend to act for my welfare.
న గమ్యో మన్త్రాణాం న చ భవతి భైషజ్యవిషయో
న చాపి ప్రధ్వంసం వ్రజతి వివిధైః శాన్తికశతైః ।
భ్రమావేశాదఙ్గే కం అపి విదధద్భఙ్గం అసకృత్
స్మరాపస్మారోఽయం భ్రమయతి దృశం ఘూర్ణయతి చ ॥ 2.57 ॥
Translation (భావార్థ):
It cannot be cured by mantras, it is not a case for medicine, and it does not go away even with hundreds of pacifying rites. Entering the body like delusion and repeatedly causing disturbance, this "Cupid-epilepsy" makes the eyes reel and whirl.
జాత్య్అన్ధాయ చ దుర్ముఖాయ చ జరాజీర్ణా ఖిలాఙ్గాయ చ
గ్రామీణాయ చ దుష్కులాయ చ గలత్కుష్ఠాభిభూతాయ చ ।
యచ్ఛన్తీషు మనోహరం నిజవపులక్ష్మీలవశ్రద్ధయా
పణ్యస్త్రీషు వివేకకల్పలతికాశస్త్రీషు రాజ్యేత కః ॥ 2.58 ॥
Translation (భావార్థ):
When courtesans, trusting even a little in their bodily beauty, offer charms even to the born-blind, the ugly, the age-worn, the crippled, the rustic, the low-born, and the leprous - who could remain sovereign (in self-control) before such women, like weapons that cut down discernment?
వేశ్యాసౌ మదనజ్వాలా
రూపేఽన్ధనవివర్ధితా ।
కామిభిర్యత్ర హూయన్తే
యౌవనాని ధనాని చ ॥ 2.59 ॥
Translation (భావార్థ):
This courtesan is a flame of desire, fanned by the fuel of beauty; into her fire, lovers pour their youth and wealth.
కశ్చుమ్బతి కులపురుషో వేశ్యాధరపల్లవం మనోజ్ఞం అపి ।
చారభటచోరచేటకనటవిటనిష్ఠీవనశరావమ్ ॥ 2.60 ॥
Translation (భావార్థ):
What respectable person would kiss even the charming, bud-like lip of a courtesan - a "spittle-bowl" for spies, soldiers, thieves, servants, actors, and rakes?
ధన్యాస్త ఏవ ధవలాయతలోచనానాం
తారుణ్యదర్పఘనపీనపయోధరాణామ్ ।
క్షామోదరోపరి లసత్త్రివలీలతానాం
దృష్ట్వాకృతిం వికృతిం ఏతి మనో న యేషామ్ ॥ 2.61 ॥
Translation (భావార్థ):
Blessed indeed are those whose minds do not become distorted even after seeing the captivating forms of such women - bright-eyed, full with youthful pride, and slender-waisted with the triple folds on the belly shining like vines.
బాలే లీలాముకులితం అమీ మన్థరా దృష్టిపాతాః
కిం క్షిప్యన్తే విరమవిరమ వ్యర్థ ఏష శ్రమస్తే ।
సమ్ప్రత్యన్యే వయం ఉపరతం బాల్యం ఆస్థా వనాన్తే
క్షీణో మోహస్తృణం ఇవ జగజ్జాలం ఆలోకయామః ॥ 2.62 ॥
Translation (భావార్థ):
O girl, why do you keep casting these slow, playfully half-closed glances? Stop, stop - your effort is futile. We have now left childishness behind and taken up life in the forest; delusion has faded, and we behold the world's net as mere straw.
ఇయం బాలా మాం ప్రత్యనవరతం ఇన్దీవరదలప్రభా
చీరం చక్షుః క్షిపతి కిం అభిప్రేతం అనయా ।
గతో మోహోఽస్మాకం స్మరశబరబాణవ్యతికరజ్వర
జ్వాలా శాన్తా తదపి న వరాకీ విరమతి ॥ 2.63 ॥
Translation (భావార్థ):
This young girl keeps casting, again and again, her blue-lotus-petal-like gaze toward me for a long time - what does she intend? Our delusion is gone; the fever-flame born of Cupid-the-hunter's shower of arrows is quenched, and yet the poor girl does not stop.
కిం కన్దర్ప కరం కదర్థయసి రే కోదణ్డటఙ్కారితం
రే రే కోకిల కోమలం కలరవం కిం వా వృథా జల్పసి ।
ముగ్ధే స్నిగ్ధవిదగ్ధచారుమధురైర్లోలైః కటాక్షైరలం
చేతశ్చుమ్బితచన్ద్రచూడచరణధ్యానామృతం వర్తతే ॥ 2.64 ॥
Translation (భావార్థ):
Why, Cupid, do you still trouble me with your bow's twang? O cuckoo, why sing your sweet notes in vain? O innocent girl, enough with your affectionate, clever, lovely, sweet, playful side-glances - my mind abides in the nectar of meditation on the feet of moon-crested Shiva.
విరహేఽపి సఙ్గమః ఖలు
పరస్పరం సఙ్గతం మనో యేషామ్ ।
హృదయం అపి విఘట్టితం చేత్
సఙ్గీ విరహం విశేషయతి ॥ 2.65 ॥
Translation (భావార్థ):
Even in separation there is union for those whose minds are mutually united; and even if the heart is broken, that very union only heightens the poignancy of separation.
కిం గతేన యది సా న జీవతి
ప్రాణితి ప్రియతమా తథాపి కిమ్ ।
ఇత్యుదీక్ష్య నవమేఘమాలికాం
న ప్రయాతి పథికః స్వమన్దిరమ్ ॥ 2.66 ॥
Translation (భావార్థ):
Thinking, "What is the point of going back if she is not alive? And even if the beloved is alive, what then?" - on seeing a garland of fresh clouds, the traveler does not go to his home.
విరమత బుధా యోషిత్సఙ్గాత్సుఖాత్క్షణభఙ్గురాత్
కురుత కరుణామైత్రీప్రజ్ఞావధూజనసఙ్గమమ్ ।
న ఖలు నరకే హారాక్రాన్తం ఘనస్తనమణ్డలం
శరణం అథవా శ్రోణీబిమ్బం రణన్మణిమేఖలమ్ ॥ 2.67 ॥
Translation (భావార్థ):
Wise ones, refrain from the fleeting pleasure found in women's company; cultivate instead the company of compassion, friendship, and wisdom. For in hell, neither necklace-clad heavy bosoms nor rounded hips with jingling jeweled girdles will be your refuge.
యదా యోగాభ్యాసవ్యసనకృశయోరాత్మమనసోరవిచ్ఛిన్నా
మైత్రీ స్ఫురతి కృతినస్తస్య కిం ఉ తైః ।
ప్రియాణాం ఆలాపైరధరమధుభిర్వక్త్రవిధుభిః
సనిశ్వాసామోదైః సకుచకలశాశ్లేషసురతైః ॥ 2.68 ॥
Translation (భావార్థ):
When, through intense meditative discipline, an unbroken harmony between the self and the mind shines in an accomplished person, what need has he of lovers' talk, honey-lips, moonlike faces, fragrant breaths, and intimate embraces?
యదాసీదజ్ఞానం స్మరతిమిరసఞ్చారజనితం
తదా దృష్టనారీమయం ఇదం అశేషం జగదితి ।
ఇదానీం అస్మాకం పటుతరవివేకాఞ్జనజుషాం
సమీభూతా దృష్టిస్త్రిభువనం అపి బ్రహ్మ మనుతే ॥ 2.69 ॥
Translation (భావార్థ):
When ignorance, produced by the roaming darkness of desire, prevailed, this entire world seemed nothing but the beloved - as if it were "made of woman". But now, with sharp discernment, our vision has become steady: we see even the three worlds as the one Absolute Reality.
తావదేవ కృతినాం అపి స్ఫురత్యేష
నిర్మలవివేకదీపకః ।
యావదేవ న కురఙ్గచక్షుషాం
తాడ్యతే చటులలోచనాఞ్చలైః ॥ 2.70 ॥
Translation (భావార్థ):
Even in the accomplished, the lamp of pure discernment shines only so long as it is not struck by the playful, darting glances of doe-eyed women.
వచసి భవతి సఙ్గత్యాగం ఉద్దిశ్య వార్తా
శ్రుతిముఖరముఖానాం కేవలం పణ్డితానామ్ ।
జఘనం అరుణరత్నగ్రన్థికాఞ్చీకలాపం
కువలయనయనానాం కో విహాతుం సమర్థః ॥ 2.71 ॥
Translation (భావార్థ):
Scholars whose mouths resound with the Vedas may speak of "renouncing attachments" - but who is actually capable of giving up the lotus-eyed woman's hips adorned with a waist-girdle knotted with red gems?
స్వపరప్రతారకోఽసౌ
నిన్దతి యోఽలీకపణ్డితో యువతీః ।
యస్మాత్తపసోఽపి ఫలం
స్వర్గః స్వర్గేఽపి చాప్సరసః ॥ 2.72 ॥
Translation (భావార్థ):
That hypocritical "scholar" who condemns young women is a deceiver of both himself and others; for even austerity bears the fruit of heaven - and even in heaven there are celestial nymphs.
మత్తేభకుమ్భదలనే భువి సన్తి ధీరాః
కేచిత్ప్రచణ్డమృగరాజవధేఽపి దక్షాః ।
కిన్తు బ్రవీమి బలినాం పురతః ప్రసహ్య
కన్దర్పదర్పదలనే విరలా మనుష్యాః ॥ 2.73 ॥
Translation (భావార్థ):
On earth there are heroes who can split the temples of a maddened elephant, and some who are skilled even at slaying a fierce lion; but I say boldly, even before the strong: rare indeed are those who can crush the pride of Cupid.
సన్మార్గే తావదాస్తే ప్రభవతి చ నరస్తావదేవేన్ద్రియాణాం
లజ్జాం తావద్విధత్తే వినయం అపి సమాలమ్బతే తావదేవ ।
భ్రూచాపాకృష్టముక్తాః శ్రవణపథగతా నీలపక్ష్మాణ ఏతే
యావల్లీలావతీనాం హృది న ధృతిముషో దృష్టిబాణాః పతన్తి ॥ 2.74 ॥
Translation (భావార్థ):
A man stays on the right path, keeps mastery of the senses, and maintains modesty and humility - only so long as the dark-lashed glance-arrows of playful women, drawn from the eyebrow-bow and released, do not strike the heart and steal away steadiness.
ఉన్మత్తప్రేమసంరమ్భాద్
ఆరభన్తే యద్అఙ్గనాః ।
తత్ర ప్రత్యూహం ఆధాతుం
బ్రహ్మాపి ఖలు కాతరః ॥ 2.75 ॥
Translation (భావార్థ):
When women, driven by an impetuous surge of mad love, begin something, then even Brahma is indeed helpless to place an obstacle in their way.
తావన్మహత్త్వం పాణ్డిత్యం
కులీనత్వం వివేకితా ।
యావజ్జ్వలతి నాఙ్గేషు
హతః పఞ్చేషుపావకః ॥ 2.76 ॥
Translation (భావార్థ):
Greatness, scholarship, noble lineage, and discernment last only so long as the fire of the five-arrowed Cupid, once it strikes, does not blaze in one's limbs.
శాస్త్రజ్ఞోఽపి ప్రథితవినయోఽప్యాత్మబోధోఽపి బాఢం
సంసారేఽస్మిన్భవతి విరలో భాజనం సద్గతీనామ్ ।
యేనైతస్మిన్నిరయనగరద్వారం ఉద్ఘాటయన్తీ
వామాక్షీణాం భవతి కుటిలా భ్రూలతా కుఞ్చికేవ ॥ 2.77 ॥
Translation (భావార్థ):
Even a knower of scripture, even one famed for humility, and even one established in self-knowledge is, in this world, rarely a vessel fit for the good path - because the crooked eyebrow-vine of lovely-eyed women becomes like a key that opens the gate to the city of hell.
కృశః కాణః ఖఞ్జః శ్రవణరహితః పుచ్ఛవికలో
వ్రణీ పూయక్లిన్నః కృమికులశతైరావృతతనుః ।
క్షుధా క్షామో జీర్ణః పిఠరకకపాలార్పితగలః
శునీం అన్వేతి శ్వా హతం అపి చ హన్త్యేవ మదనః ॥ 2.78 ॥
Translation (భావార్థ):
Thin, one-eyed, lame, earless, tailless, wounded, oozing pus, his body covered with hundreds of worms, withered by hunger and worn with age, his neck trapped in broken pot-shards - even such a dog still follows a female dog. Thus does desire indeed destroy even one who is already destroyed.
స్త్రీముద్రాం కుసుమాయుధస్య జయినీం సర్వార్థసమ్పత్కరీం
యే మూఢాః ప్రవిహాయ యాన్తి కుధియో మిథ్యాఫలాన్వేషిణః ।
తే తేనైవ నిహత్య నిర్దయతరం నగ్నీకృతా ముణ్డితాః
కేచిత్పఞ్చశిఖీకృతాశ్చ జటిలాః కాపాలికాశ్చాపరే ॥ 2.79 ॥
Translation (భావార్థ):
Fools of dull understanding abandon the conquering "seal" of Cupid - womanhood, which seems to bring prosperity to all aims - and go seeking false fruits. That very force strikes them down mercilessly: some are made naked and shaved, some turned into five-tufted ascetics, others into matted-haired wanderers, and some into skull-bearing ascetics.
విశ్వామిత్రపరాశరప్రభృతయో వాతామ్బుపర్ణాశనాస్తేఽపి
స్త్రీముఖపఙ్కజం సులలితం దృష్ట్వైవ మోహం గతాః ।
శాల్యన్నం సఘృతం పయోదధియుతం యే భుఞ్జతే మానవాస్తేషామ్
ఇన్ద్రియనిగ్రహో యది భవేద్విన్ధ్యః ప్లవేత్సాగరే ॥ 2.80 ॥
Translation (భావార్థ):
Even sages like Vishvamitra and Parashara, who subsist on air, water, and leaves, fell into delusion merely by seeing a woman's graceful lotus-face. If humans who eat rice with ghee and milk/curd could truly restrain the senses, then the Vindhya mountain would float in the ocean.
పరిమలభృతో వాతాః శాఖా నవాఙ్కురకోటయో
మధురవిరుతోత్కణ్ఠా వాచః ప్రియాః పికపక్షిణామ్ ।
విరలసురతస్వేదోద్గారా వధూవదనేన్దవః
ప్రసరతి మధౌ రాత్ర్యాం జాతో న కస్య గుణోదయః ॥ 2.81 ॥
Translation (భావార్థ):
Fragrance-bearing winds blow; branches show tips of fresh sprouts; the cuckoo's sweet calls kindle yearning; and women's moonlike faces show only faint beads of sweat from intimacy. When spring spreads into the nights, whose good qualities do not bloom?
మధురయం మధురైరపి కోకిలా
కలరవైర్మలయస్య చ వాయుభిః ।
విరహిణః ప్రహిణస్తి శరీరిణో
విపది హన్త సుధాపి విషాయతే ॥ 2.82 ॥
Translation (భావార్థ):
With its melodious calls - and with the Malaya winds - the cuckoo makes even sweet things sweeter; but it torments the love-lorn. Alas, in adversity, even nectar turns into poison.
ఆవాసః కిలకిఞ్చితస్య దయితాపార్శ్వే విలాసాలసాః
కర్ణే కోకిలకామినీకలరవః స్మేరో లతామణ్డపః ।
గోష్ఠీ సత్కవిభిః సమం కతిపయైర్ముగ్ధాః సుధాంశోః కరాః
కేషాఞ్చిత్సుఖయన్తి చాత్ర హృదయం చైత్రే విచిత్రాః క్షపాః ॥ 2.83 ॥
Translation (భావార్థ):
For some, these charming Chaitra nights gladden the heart: staying by the beloved's side amid playful murmurs, languid in love's play; the female cuckoo's call in the ear; a smiling vine-pavilion; a gathering with good poets and a few friends; and the soft rays of the nectar-moon.
పాన్థ స్త్రీవిరహానలాహుతికలాం ఆతన్వతీ మఞ్జరీమాకన్దేషు
పికాఙ్గనాభిరధునా సోత్కణ్ఠం ఆలోక్యతే ।
అప్యేతే నవపాటలాపరిమలప్రాగ్భారపాటచ్చరా
వాన్తిక్లాన్తివితానతానవకృతః శ్రీఖణ్డశైలానిలాః ॥ 2.84 ॥
Translation (భావార్థ):
O traveler, now the mango blossom-clusters are seen with longing by the female cuckoos, as if they were an offering into the fire of separation. And these sandalwood-mountain winds, roaming about laden with the heavy fragrance of fresh spring blossoms, blow and relieve the spread of weariness.
ప్రథితః ప్రణయవతీనాం
తావత్పదం ఆతనోతు హృది మానః ।
భవతి న యావచ్చన్దనతరు
సురభిర్మలయపవమానః ॥ 2.85 ॥
Translation (భావార్థ):
The pride/sulking of loving women holds its place in the heart only until the Malaya breeze becomes fragrant with sandalwood trees.
సహకారకుసుమకేసరనికర
భరామోదమూర్చ్ఛితదిగ్అన్తే ।
మధురమధురవిధురమధుపే
మధౌ భవేత్కస్య నోత్కణ్ఠా ॥ 2.86 ॥
Translation (భావార్థ):
When the quarters are intoxicated by the heavy fragrance of clusters of mango blossoms and pollen, and when the bee hums sweetly and plaintively, who would not feel yearning in spring?
అచ్ఛాచ్ఛచన్దనరసార్ద్రతరా మృగాక్ష్యో
ధారాగృహాణి కుసుమాని చ కౌముదీ చ ।
మన్దో మరుత్సుమనసః శుచి హర్మ్యపృష్ఠం
గ్రీష్మే మదం చ మదనం చ వివర్ధయన్తి ॥ 2.87 ॥
Translation (భావార్థ):
In summer, doe-eyed women made even more moist with clear sandalwood paste, water-pavilions, flowers and moonlight, gentle winds, and clean mansion-terraces - all intensify intoxication and desire.
స్రజో హృద్యామోదా వ్యజనపవనశ్చన్ద్రకిరణాః
పరాగః కాసారో మలయజరజః శీధు విశదమ్ ।
శుచిః సౌధోత్సఙ్గః ప్రతను వసనం పఙ్కజదృశో
నిదాఘఋతావేతద్విలసతి లభన్తే సుకృతినః ॥ 2.88 ॥
Translation (భావార్థ):
In the summer season, the fortunate enjoy these delights: garlands with pleasing fragrance, fan-breezes, moon-rays, pollen, lotus-ponds, sandalwood dust from Malaya, clear wine, the clean ledge of a mansion, and the thin garment of a lotus-eyed beloved.
సుధాశుభ్రం ధామ స్ఫురద్అమలరశ్మిః శశధరః
ప్రియావక్త్రామ్భోజం మలయజరజశ్చాతిసురభిః ।
స్రజో హృద్యామోదాస్తదిదం అఖిలం రాగిణి జనే
కరోత్యన్తః క్షోభం న తు విషయసంసర్గవిముఖే ॥ 2.89 ॥
Translation (భావార్థ):
The moon's nectar-bright radiance, the beloved's lotus-face, the very fragrant sandalwood dust, and garlands with pleasing scent - all this creates intense inner agitation in a passionate person, but not in one who has turned away from sense-objects.
తరుణీవేషోద్దీపితకామా
వికసజ్జాతీపుష్పసుగన్ధిః ।
ఉన్నతపీనపయోధరభారా
ప్రావృట్తనుతే కస్య న హర్షమ్ ॥ 2.90 ॥
Translation (భావార్థ):
The rainy season - with desire kindled by young women's attire, fragrant with blooming jasmine, and heavy with the fullness of their breasts - produces joy for whom does it not?
వియద్ఉపచితమేఘం భూమయః కన్దలిన్యో
నవకుటజకదమ్బామోదినో గన్ధవాహాః ।
శిఖికులకలకేకారావరమ్యా వనాన్తాః
సుఖినం అసుఖినం వా సర్వం ఉత్కణ్ఠయన్తి ॥ 2.91 ॥
Translation (భావార్థ):
Cloud-filled skies, earth thick with new shoots, winds perfumed by fresh blossoms, and forests made lovely by peacocks' calls - all these stir yearning in everyone, happy or unhappy.
ఉపరి ఘనం ఘనపటలం
తిర్యగ్గిరయోఽపి నర్తితమయూరాః ।
క్షితిరపి కన్దలధవలా
దృష్టిం పథికః క్వ పాతయతి ॥ 2.92 ॥
Translation (భావార్థ):
Above is a dense mass of clouds; sideways, even the mountains have dancing peacocks; the earth too is pale with fresh shoots - where does the traveler cast his gaze?
ఇతో విద్యుద్వల్లీవిలసితం ఇతః కేతకితరోః
స్ఫురన్గన్ధః ప్రోద్యజ్జలదనినదస్ఫూర్జితం ఇతః ।
ఇతః కేకిక్రీడాకలకలరవః పక్ష్మలదృశాం
కథం యాస్యన్త్యేతే విరహదివసాః సమ్భృతరసాః ॥ 2.93 ॥
Translation (భావార్థ):
Here the lightning-vine flashes; here fragrant blossoms spread their scent; here the swelling thunder of clouds; here the noisy calls of peacocks at play - how will these days of separation pass for the long-lashed ones, full of longing?
అసూచిసఞ్చారే తమసి నభసి ప్రౌఢజలదధ్వనిప్రయే
తస్మిన్ పతతి దృశదాం నీరనిచయే ।
ఇదం సౌదామిన్యాః కనకకమనీయం విలసితం
ముదం చ గ్లానిం చ ప్రథయతి పథిష్వేవ సుదృశామ్ ॥ 2.94 ॥
Translation (భావార్థ):
In the dark sky where needle-like streaks move, filled with the thunder of dense clouds, and where hail and water fall into pools, this golden-beautiful flash of lightning produces both joy and weariness in the beautiful-eyed women on the road.
ఆసారేణ న హర్మ్యతః ప్రియతమైర్యాతుం బహిః శక్యతే
శీతోత్కమ్పనిమిత్తం ఆయతదృశా గాఢం సమాలిఙ్గ్యతే ।
జాతాః శీకరశీతలాశ్చ మరుతోరత్యన్తఖేదచ్ఛిదో
ధన్యానాం బత దుర్దినం సుదినతాం యాతి ప్రియాసఙ్గమే ॥ 2.95 ॥
Translation (భావార్థ):
Because of rain, the beloveds cannot go outside from the mansion. Shivering from cold, the long-eyed beloved is held in a tight embrace; the winds, cooled by spray, cut away fatigue. For the fortunate, a gloomy rainy day becomes a good day in the union of lovers.
అర్ధం సుప్త్వా నిశాయాః సరభససురతాయాససన్నశ్లథాఙ్గప్రోద్భూతాసహ్య
తృష్ణో మధుమదనిరతో హర్మ్యపృష్ఠే వివిక్తే ।
సమ్భోగక్లాన్తకాన్తాశిథిలభుజలతావర్జితం కర్కరీతో
జ్యోత్స్నాభిన్నాచ్ఛధారం పిబతి న సలిలం శారదం మన్దపుణ్యః ॥ 2.96 ॥
Translation (భావార్థ):
After sleeping half the night, limbs slack from the fatigue of hurried lovemaking, unbearable thirst arises. Given to wine and desire, alone on the mansion-terrace, the "unfortunate" man does not drink the autumn water - a clear stream split by moonlight, poured from a water-pitcher - because he is held in an embrace by the beloved's tired, slack arms.
హేమన్తే దధిదుగ్ధసర్పిరశనా మాఞ్జిష్ఠవాసోభృతః
కాశ్మీరద్రవసాన్ద్రదిగ్ధవపుషశ్ఛిన్నా విచిత్రై రతైః ।
వృత్తోరుస్తనకామినోజనకృతాశ్లేషా గృహాభ్యన్తరే
తామ్బూలీదలపూగపూరితముఖా ధన్యాః సుఖం శేరతే ॥ 2.97 ॥
Translation (భావార్థ):
In winter, the fortunate - eating curd, milk, and ghee; wearing deep red garments; bodies smeared with thick saffron paste; their pleasures spent in varied lovemaking and embraces of women with round thighs and breasts; mouths filled with betel leaf and areca - sleep happily inside the house.
ప్రదుయత్ప్రౌఢప్రియఙ్గుద్యుతిభృతి వికసత్కున్దమాద్యద్ద్విరేఫే
కాలే ప్రాలేయవాతప్రచలవిలసితోదారమన్దారధామ్ని ।
యేషాం నో కణ్ఠలగ్నా క్షణం అపి తుహినక్షోదదక్షా మృగాక్షీ
తేసాం ఆయామయామా యమసదనసమా యామినీ యాతి యూనామ్ ॥ 2.98 ॥
Translation (భావార్థ):
In the season when blossoms glow, bees grow intoxicated, and splendid groves sway in the frosty wind - for those youths whose doe-eyed beloved, skilled at rubbing away the cold, does not cling to their neck even for a moment, the long night passes like death's abode.
చుమ్బన్తో గణ్డభిత్తీరలకవతి ముఖే సీత్కృతాన్యాదధానా
వక్షఃసూత్కఞ్చుకేషు స్తనభరపులకోద్భేదం ఆపాదయన్తః ।
ఊరూనాకమ్పయన్తః పృథుజఘనతటాత్స్రంసయన్తోఽంశుకాని
వ్యక్తం కాన్తాజనానాం విటచరితభృతః శైశిరా వాన్తి వాతాః ॥ 2.99 ॥
Translation (భావార్థ):
Surely the winter winds, bearing the behavior of a libertine among beloved women, blow: kissing the cheek-walls of their curly-haired faces and making them hiss; causing goosebumps to rise on breasts within tight bodices; making thighs tremble; and loosening garments from broad hips.
కేశానాకులయన్దృశో ముకులయన్వాసో బలాదాక్షిపన్నాతన్వన్
పులకోద్గమం ప్రకటయన్నావేగకమ్పం శనైః ।
బారం బారం ఉదారసీత్కృతకృతో దన్తచ్ఛదాన్పీడయన్
ప్రాయః శైశిర ఏష సమ్ప్రతి మరుత్కాన్తాసు కాన్తాయతే ॥ 2.100 ॥
Translation (భావార్థ):
Now this winter wind behaves like a lover among women: it dishevels hair, closes eyes, snatches clothes by force, brings out goosebumps and tremors; again and again it makes loud hissing sounds and makes them bite their lips.
యద్యస్య నాస్తి రుచిరం తస్మింస్తస్య స్పృహా మనోజ్ఞేఽపి ।
రమణీయేఽపి సుధాంశౌ న మనఃకామః సరోజిన్యాః ॥ 2.101 ॥
Translation (భావార్థ):
If a person has no liking for something, then there is no longing for it, even if it is beautiful. Even though the moon is lovely, the lotus has no desire for it.
వైరాగ్యే సఞ్చరత్యేకో నీతౌ భ్రమతి చాపరః ।
శృఙ్గారే రమతే కశ్చిద్భువి భేదాః పరస్పరమ్ ॥ 2.102 ॥
Translation (భావార్థ):
One lives in renunciation, another wanders in practical ethics, and someone else delights in romance; on earth, people differ from one another.
Browse Related Categories:
