భర్తృహరి is celebrated for the శతక-త్రిశతి - three collections of roughly a hundred verses each: నీతి శతకమ్, శృఙ్గార శతకమ్, and వైరాగ్య శతకమ్. These are among the most quoted సుభాషితాని in Sanskrit literature because each శ్లోక is compact, memorable, and rooted in lived observation.

Among them, నీతి శతకమ్ is a handbook of నీతి: wise conduct, discernment, and ethical practicality. It does not speak in abstract ideals alone; it speaks to how people actually behave - how learning can swell into ego, how power attracts flattery, how money reshapes relationships, and how speech can either heal or burn. That realism makes it easy to recognize yourself, and therefore to correct yourself.

The work is timeless because the inner forces it describes are timeless: మత్సర (envy), స్మయ (pride), అబోధ (confusion), తృష్ణా (craving), and వివేక (discernment) operate the same in every age. Whether the arena is a royal court or a modern office, whether gossip travels by rumor or by group-chat, the same patterns repeat - and so the same remedies remain relevant.

Many verses have become everyday proverbs. People quote phrases like వాగ్భూషణం భూషణం (speech as the true ornament), విద్యా నామ నరస్య రూపం అధికమ్ (knowledge as a person's greater beauty), మూర్ఖస్య నాస్త్యౌషధిం (no medicine for the fool who refuses correction), and ప్రారభ్యతే న ఖలు విఘ్నభయేన (great work begins by moving past fear of obstacles). The imagery is vivid and the meter is musical, so the lines stay in memory and come up naturally when life presents the same situations again.

దిక్కాలాద్యనవచ్ఛిన్నానన్తచిన్మాత్రమూర్తయే ।
స్వానుభూత్యేకమానాయ నమః శాన్తాయ తేజసే ॥ 1.1 ॥

ఛన్దః (అనుష్టుభ్): This is in అనుష్టుభ్ (శ్లోక) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 8 అక్షరాః per పాద (32 total; commonly written/recited as two 16-syllable half-verses separated by `।`); పథ్యా cadence often ends as pAda 1/3 = `x x x x L G x G`, pAda 2/4 = `x x x x L G L G`; a common యతి (pause) is after the 4th or 5th syllable in each పాద (separate from the natural pauses at `।` and `॥`). లక్షణ శ్లోక: శ్లోకే షష్ఠం గురు జ్ఞేయం సర్వత్ర లఘుపఞ్చమమ్ । ద్విచతుష్పాదయోః హ్రస్వం సప్తమం దీర్ఘమన్యయోః ॥ - this mnemonic says the 6th syllable is గురు and the 5th is లఘు in all పాదాః; the 7th is లఘు in pAda 2/4 and గురు in pAda 1/3.

Meaning (పదార్థ):
దిక్ - direction; space
కాల - time
ఆది - "and so on"; etc.
అనవచ్ఛిన్న - unbroken; uninterrupted
అనన్త - infinite
చిన్మాత్ర - pure consciousness alone
మూర్తయే - unto the embodiment/form
స్వానుభూతి - one's own direct experience
ఏక - one; single
మాన - measure; standard
నమః - salutations
శాన్తాయ - unto the peaceful one
తేజసే - unto the radiant splendor

Translation (భావార్థ):
Salutations to the serene radiance - the embodiment of infinite pure consciousness, unbounded by space and time, and realized directly as the single standard through one's own experience.

Commentary (అనుసన్ధాన):
Before offering worldly counsel, భర్తృహరి bows to శాన్తి and స్వానుభూతి: calm awareness verified by direct experience, not by the noise of opinion. He invokes చిన్మాత్ర (pure consciousness) rather than a particular దేవతా because నీతి is meant to be universal and non-sectarian - the foundation needed is inner illumination, whichever form of worship one follows. This is similar in spirit to the గాయత్రీ మన్త్ర, which turns toward the light of సవితృ (the illumining Sun principle) and prays for awakening of understanding - ధియో యో నః ప్రచోదయాత్. The Upanishadic vision also points to this formless basis with statements like సత్యం జ్ఞానం అనన్తం బ్రహ్మ and ప్రజ్ఞానం బ్రహ్మ; and ఆది శఙ్కరాచార్య repeatedly turns the seeker inward, for example in నిర్వాణ షట్కమ్: చిదానన్దరూపః శివోఽహం శివోఽహమ్. In modern life, this looks like anchoring yourself in clarity before action: pausing before replying to a heated message, checking facts before forwarding a claim, or sleeping on a big purchase - so choices come from steady తేజస్ (inner light) rather than agitation.

బోద్ధారో మత్సరగ్రస్తాః ప్రభవః స్మయదూషితాః ।
అబోధోపహతాః చాన్యే జీర్ణమఙ్గే సుభాషితమ్ ॥ 1.2 ॥

ఛన్దః (అనుష్టుభ్): This is in అనుష్టుభ్ (శ్లోక) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 8 అక్షరాః per పాద (32 total; commonly written/recited as two 16-syllable half-verses separated by `।`); పథ్యా cadence often ends as pAda 1/3 = `x x x x L G x G`, pAda 2/4 = `x x x x L G L G`; a common యతి (pause) is after the 4th or 5th syllable in each పాద (separate from the natural pauses at `।` and `॥`).

Meaning (పదార్థ):
బోద్ధారః - the learned (shown in sandhi as బోద్ధారో)
మత్సర - jealousy/envy
గ్రస్తాః - seized by; afflicted (forming మత్సర-గ్రస్తాః)
ప్రభవః - the influential; the powerful
స్మయ - pride
దూషితాః - tainted/defiled (forming స్మయ-దూషితాః)
అబోధ - ignorance
ఉపహతాః - struck/overpowered (forming అబోధ-ఉపహతాః)
చ - and (forming చాన్యే = చ + అన్యే)
అన్యే - others
జీర్ణం - becomes worn out; gets wasted (in verse as జీర్ణమఙ్గే = జీర్ణం + అఙ్గే)
అఙ్గే - "O dear!" / alas (exclamation)
సుభాషితం - good counsel; wise saying

Translation (భావార్థ):
The learned are often consumed by envy, the powerful are tainted by pride, and others are struck by ignorance; alas, wise counsel gets worn out and goes to waste.

Commentary (అనుసన్ధాన):
This is a practical warning about communication: even a true సుభాషిత may not land when the listener is dominated by మత్సర, స్మయ, or అబోధ. The భగవద్ గీతా values learning done with శ్రద్ధా (trustful openness) and without అసూయా (fault-finding envy), because only such a mind can receive instruction without twisting it. In daily life you may see this when a colleague rejects feedback because it threatens their status, when leadership dismisses a good idea out of ego, or when family advice is ignored simply because it came from the "wrong" person; the takeaway is to choose the right moment and medium, speak with kindness, and when the mind is not receptive, step back and focus on your own conduct instead of trying to win an argument.

అజ్ఞః సుఖం ఆరాధ్యః
సుఖతరం ఆరాధ్యతే విశేషజ్ఞః ।
జ్ఞానలవదుర్విదగ్ధం
బ్రహ్మాపి తం నరం న రఞ్జయతి ॥ 1.3 ॥

ఛన్దః (ఆర్యా): This is in ఆర్యా Chandas/Meter: a మాత్రా-ఛన్దః where లఘు = 1 మాత్రా and గురు = 2 మాత్రాః; మాత్రా counts per పాద are 12 / 18 / 12 / 15; one common rule says odd-numbered మాత్రా-గణాః are not జ-గణః (లఘు-గురు-లఘు), and the 6th గణః is జ-గణః.

Meaning (పదార్థ):
అజ్ఞః - an ignorant person; one without knowledge
సుఖం - easily; pleasantly
ఆరాధ్యః - can be pleased; can be won over
సుఖతరం - even more easily
ఆరాధ్యతే - is pleased/propitiated
విశేషజ్ఞః - a true expert; one who knows the essence
జ్ఞానలవ - a drop of knowledge; a little learning
దుర్విదగ్ధం - over-confident due to half-knowledge (literally, badly "cooked"/digested)
బ్రహ్మా - Brahma, the creator (sandhi in verse: బ్రహ్మాపి = బ్రహ్మా + అపి)
అపి - even
తం - that
నరం - person; man
న - not
రఞ్జయతి - pleases; satisfies; delights

Translation (భావార్థ):
The ignorant are easy to please, the truly discerning are even easier to please; but a person made arrogant by a mere drop of knowledge cannot be satisfied even by Brahma.

Commentary (అనుసన్ధాన):
భర్తృహరి is not praising ignorance; he is pointing out that humility makes a person accessible. A beginner who admits "I do not know" can learn, and a genuine expert has no need to protect an ego - but the half-learned దుర్విదగ్ధః turns every exchange into self-defense, so nothing satisfies them. In daily life this shows up when someone reads a few posts and then argues with every specialist, refuses review because it feels like insult, or treats feedback as an attack on identity; the antidote is వినయ (humility) and జిజ్ఞాసా (honest inquiry): ask, test, and learn. In the అద్వైత spirit, knowledge that has truly ripened reduces అహఙ్కార (ego) rather than inflating it; when your self-worth is not tied to "being right", you can accept correction quickly and keep growing.

ప్రసహ్య మణిం ఉద్ధరేన్మకరవక్త్రదంష్ట్రాన్తరాత్
సముద్రం అపి సన్తరేత్ప్రచలదూర్మిమాలాకులమ్ ।
భుజఙ్గం అపి కోపితం శిరసి పుష్పవద్ధారయేత్
న తు ప్రతినివిష్టమూఋఖజనచిత్తం ఆరాధయేథ్ ॥ 1.4 ॥

ఛన్దః (పృథ్వీ): This is in పృథ్వీ (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 17 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `LGLLLGLG LLLGLGGLG`; యతి (pause) is after the 8th syllable in each పాద.

Meaning (పదార్థ):
ప్రసహ్య - forcibly; boldly; with daring
మణిం - a jewel; gem
ఉద్ధరేత్ - could extract/pull out (sandhi in verse: ఉద్ధరేన్ = ఉద్ధరేత్ + మకర...)
మకర - crocodile; fierce water-creature
వక్త్ర - mouth
దంష్ట్రా - teeth/tusks
అన్తర - between; inside (as in దంష్ట్రాన్తరాత్)
సముద్రం - ocean
అపి - even
సన్తరేత్ - could cross/ford
ప్రచల - moving; restless; turbulent
ఊర్మీ - wave
మాలా - garland; series
ఆకులం - agitated; full of (as in ఊర్మిమాలాకులం)
భుజఙ్గం - serpent
కోపితం - enraged
శిరసి - on the head
పుష్పవత్ - like a flower (sandhi in verse: పుష్పవద్)
ధారయేత్ - could bear/carry/support (as in పుష్పవద్ధారయేత్)
న - not
తు - but
ప్రతినివిష్ట - firmly fixed; stubbornly lodged
మూర్ఖ - foolish (verse has మూఋఖ్)
జన - person/people
చిత్తం - mind
ఆరాధయేత్ - should try to please/conciliate (verse has ఆరాధయేథ్)

Translation (భావార్థ):
One may forcibly snatch a jewel from between the teeth of a crocodile, cross an ocean churned by waves, and even carry an enraged serpent on the head as if it were a flower; but one should not try to conciliate the mind of a stubborn fool.

Commentary (అనుసన్ధాన):
The key word is ప్రతినివిష్ట: this is not about a person who is simply uninformed, but about a mind that has decided it will not budge. భర్తృహరి is teaching వివేక (discernment) in where we invest our persuasion: courage can face danger, but stubbornness cannot be reasoned with. In daily life this looks like not feeding online trolls, not trying to "win" with someone who twists every fact, and not exhausting yourself trying to get approval from a person who withholds it by habit; instead, speak once with clarity and kindness, then place a boundary and move on. A related principle is echoed in the భగవద్ గీతా: న బుద్ధిభేదం జనయేత్ అజ్ఞానాం - do not agitate an unready mind; lead by example and choose a time when receptivity exists.

లభేత సికతాసు తైలం అపి యత్నతః పీడయన్
పిబేచ్చ మృగతృష్ణికాసు సలిలం పిపాసార్దితః ।
క్వచిదపి పర్యటన్శశవిషాణం ఆసాదయేత్
న తు ప్రతినివిష్టమూర్ఖచిత్తం ఆరాధయేథ్ ॥ 1.5 ॥

ఛన్దః (పృథ్వీ): This is in పృథ్వీ (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 17 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `LGLLLGLG LLLGLGGLG`; యతి (pause) is after the 8th syllable in each పాద.

Meaning (పదార్థ):
లభేత - could obtain
సికతాసు - in sand (in grains of sand)
తైలం - oil
అపి - even
యత్నతః - with great effort
పీడయన్ - pressing/squeezing
పిబేత్ - could drink (sandhi in verse: పిబేచ్చ = పిబేత్ + చ)
చ - and
మృగ - deer
తృష్ణికా - mirage (as in మృగతృష్ణికాసు)
సలిలం - water
పిపాసా - thirst
అర్దితః - afflicted/tormented (as in పిపాసార్దితః)
క్వచిత్ - somewhere (sandhi in verse: క్వచిదపి = క్వచిత్ + అపి)
పర్యటన్ - while wandering; roaming about
శశ - hare
విషాణం - horn (as in శశవిషాణం, "a hare's horn" - an impossibility)
ఆసాదయేత్ - could reach/find/attain
న - not
తు - but
ప్రతినివిష్ట - stubbornly fixed
మూర్ఖ - foolish
చిత్తం - mind
ఆరాధయేత్ - should try to please/conciliate (verse has ఆరాధయేథ్)

Translation (భావార్థ):
With great effort one might squeeze oil out of sand, drink water from a mirage when parched with thirst, or even find a hare's horn somewhere while wandering; but one should not try to conciliate the mind of a stubborn fool.

Commentary (అనుసన్ధాన):
Here భర్తృహరి piles up near-impossible tasks - squeezing oil from sand, drinking water from a మృగతృష్ణికా (a mirage: the illusion of water seen in heat), and finding a hare's horn - to say that pleasing a stubborn fool's mind belongs to the same category. The point is not pessimism; it is వివేక (discernment): do not pour your best effort into what cannot yield. In daily life this can mean not trying to "convert" someone who has already decided to misunderstand, not repeatedly justifying yourself to a chronically unfair critic, and not arguing with a person who enjoys conflict; communicate once with clarity, then disengage and keep your peace. The Upanishadic contrast of ప్రేయస్ (the immediately tempting) and శ్రేయస్ (the truly beneficial) is a helpful lens here: choose actions that actually improve life, not those that endlessly drain you like chasing a mirage.

వ్యాలం బాలమృణాలతన్తుభిరసౌ రోద్ధుం సముజ్జృమ్భతే
ఛేత్తుం వజ్రమణిం శిరీషకుసుమప్రాన్తేన సన్నహ్యతి ।
మాధుర్యం మధుబిన్దునా రచయితుం క్షారాముధేరీహతే
నేతుం వాఞ్ఛన్తి యః ఖలాన్పథి సతాం సూక్తైః సుధాస్యన్దిభిః ॥ 1.6 ॥

ఛన్దః (శార్దూలవిక్రీడితమ్): This is in శార్దూలవిక్రీడితమ్ (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 19 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `GGGLLGL GLLLG GGLGGLG`; యతి (pause) is after the 7th and 12th syllables in each పాద.

Meaning (పదార్థ):
వ్యాలం - a serpent
బాల - tender; soft
మృణల - lotus-stalk
తన్తుభిః - with fibres/threads
అసౌ - that person; he
రోద్ధుం - to restrain/stop
సముజ్జృమ్భతే - strives; tries hard; rises up to do
ఛేత్తుం - to cut
వజ్రమణిం - a diamond (a "vajra-gem")
శిరీశ - the Sirisha tree
కుసుమ - flower
ప్రాన్తేన - with the tip/end
సన్నహ్యతి - prepares/equips himself
మాధుర్యం - sweetness
మధు - honey
బిన్దునా - with a drop
రచయితుం - to create/produce
క్షార - salt; saline
అమ్బుధిః - ocean
ఈహతే - strives/attempts
నేతుం - to lead
వాఞ్ఛతి - wishes (the verse shows వాఞ్ఛన్తి, a common sandhi/variant form)
ఖలాన్ - the wicked; the malicious
పథి - on the path
సతాం - of the good; of the noble
సూక్తైః - with wise sayings; good counsel
సుధా - nectar
స్యన్దిభిః - dripping/flowing
సుధాస్యన్దిభిః - with nectar-dripping (sweet) words

Translation (భావార్థ):
He tries to restrain a serpent with tender lotus fibres, to cut a diamond with the tip of a Sirisha flower, and to make an ocean of salt sweet with a drop of honey; likewise, the one who wishes to lead the wicked onto the path of the good using nectar-sweet counsel is attempting the impossible.

Commentary (అనుసన్ధాన):
This is not cynicism; it is a warning against mistaking words for transformation. Some habits are reinforced by pleasure, identity, and environment - so "nectar words" alone do not reform a person who is committed to being ఖలా (malicious). In daily life, this can mean not trying to negotiate with someone who lies as a strategy, not believing you can "fix" an abusive pattern with better arguments, and not repeatedly explaining to a person who enjoys misunderstanding; instead, protect yourself, change the boundary or the system, and seek సత్సఙ్గ (uplifting company) where good counsel can actually take root. When you do choose to advise, do it for the receptive - because even a drop of honey works only where there is not an ocean of salt.

స్వాయత్తం ఏకాన్తగుణం విధాత్రా
వినిర్మితం ఛాదనం అజ్ఞతాయాః ।
విశేషతః సర్వవిదాం సమాజే
విభూషణం మౌనం అపణ్డితానామ్ ॥ 1.7 ॥

ఛన్దః (ఉపజాతి): This is in ఉపజాతి Chandas/Meter: a mixture of ఇన్ద్రవజ్రా/ఉపేన్ద్రవజ్రా with 4 పాదాః, 11 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు patterns are ఇన్ద్రవజ్రా = `GGLGGLLGLGG` and ఉపేన్ద్రవజ్రా = `LGLGGLLGLGG` (a verse may mix these across పాదాః).

Meaning (పదార్థ):
స్వాయత్తం - under one's own control
ఏకాన్త - exclusive; only; single-sided
గుణం - quality/attribute
విధాత్రా - by the Creator; by Fate
వినిర్మితం - made/constructed
ఛాదనం - a covering; concealment
అజ్ఞతాయాః - of ignorance
విశేషతః - especially; in particular
సర్వవిదాం - of the all-knowing; of the truly learned
సమాజే - in the assembly/company
విభూషణం - ornament/adornment
మౌనం - silence
అపణ్డితానాం - of the unlearned

Translation (భావార్థ):
Silence, fully under one's control and of a single quality, is fashioned by the Creator as a covering for ignorance; therefore, in the assembly of the truly learned, silence is the ornament of the unlearned.

Commentary (అనుసన్ధాన):
మౌన is presented here as a practical "cover": if you speak carelessly in the company of experts, your gaps become obvious; if you stay quiet, you can listen and learn. In daily life, this is a reminder to avoid bluffing in meetings, to ask a clean question instead of performing certainty, and to pause before posting a confident opinion on something you have not verified. అద్వైత also recognizes a higher, luminous form of silence - ఆది శఙ్కరాచార్య praises దక్షిణామూర్తి as teaching through మౌనవ్యాఖ్హ్యా - but the verse is pointing to an earlier step: use silence to stop needless noise, and then use that quiet to actually gain జ్ఞాన (clear knowledge).

యదా కిఞ్చిజ్జ్ఞోఽహం ద్విప ఇవ మదాన్ధః సమభవం
తదా సర్వజ్ఞోఽస్మీత్యభవదవలిప్తం మమ మనః
యదా కిఞ్చిత్కిఞ్చిద్బుధజనసకాశాదవగతం
తదా మూర్ఖోఽస్మీతి జ్వర ఇవ మదో మే వ్యపగతః ॥ 1.8 ॥

ఛన్దః (శిఖ్హరినీ): This is in శిఖ్హరినీ (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 17 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `LGGGGG LLLLL GGLLLG`; యతి (pause) is after the 6th and 11th syllables in each పాద.

Meaning (పదార్థ):
యదా - when
కిఞ్చిత్ - a little; something
జ్ఞః - a knower; knowledgeable (sandhi in verse: జ్ఞోఽహం = జ్ఞః + అహమ్)
అహమ్ - I
ద్విపః - elephant
ఇవ - like
మద - intoxication; pride
అన్ధః - blind (as in మదాన్ధః)
సమభవం - I became
తదా - then
సర్వజ్ఞః - all-knowing (sandhi in verse: సర్వజ్ఞోఽస్మీతి)
అస్మి - I am
ఇతి - thus
అభవత్ - became
అవలిప్తం - arrogant; conceited
మమ - my
మనః - mind
బుధ - wise
జన - people
సకాశాత్ - from the presence of; from near
అవగతం - learned/understood
మూర్ఖః - fool (sandhi in verse: మూర్ఖోఽస్మీతి = మూర్ఖః + అస్మి + ఇతి)
జ్వరః - fever
ఇవ - like
మదః - pride
మే - my
వ్యపగతః - departed; went away

Translation (భావార్థ):
When I knew a little, I became like an elephant blinded by pride, thinking "I am a knower"; then my mind became arrogant, thinking "I am omniscient". But when I learned something, little by little, from the wise, my pride left like a fever, and I thought, "I am a fool".

Commentary (అనుసన్ధాన):
This is a precise portrait of the learning-curve: early knowledge can intoxicate, while deeper knowledge sobers. The image of మద as a జ్వర is practical - pride is a heat that clouds perception, and real learning cools it down. In daily life, you can use this as a self-check: when you feel the urge to speak with absolute certainty, ask whether you are in the "little knowledge" stage; actively seek a mentor, read primary sources, and invite critique. In అద్వైత, the purpose of జ్ఞాన (knowledge) is to dissolve అవిద్యా (ignorance) and its products like అహఙ్కార (ego); when the ego relaxes, the mind becomes teachable, and even correction feels like relief, not injury.

కృమికులచిత్తం లాలాక్లిన్నం విగన్ధిజుగుప్సితం
నిరుపమరసం ప్రీత్యా ఖాదన్నరాస్థి నిరామిషమ్ ।
సురపతిం అపి శ్వా పార్శ్వస్థం విలోక్య న శఙ్కతే
న హి గణయతి క్షుద్రో జన్తుః పరిగ్రహఫల్గుతామ్ ॥ 1.9 ॥

ఛన్దః (హరిణీ): This is in హరిణీ (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 17 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `LLLLLG GGGG LGLLGLG`; యతి (pause) is after the 6th and 10th syllables in each పాద.

Meaning (పదార్థ):
కృమి - worm; maggot
కుల - group; swarm
చిత్తం - mind
లాలా - saliva
క్లిన్నం - drenched/wet
విగన్ధి - foul-smelling
జుగుప్సితం - disgusting; repulsive
నిరుపమ - incomparable
రసం - taste/essence (as in నిరుపమరసం)
ప్రీత్యా - with delight
ఖాదన్ - eating/gnawing
నర - human
అస్థి - bone (as in నరాస్థి)
నిరామిషం - without flesh/meat
సురపతిం - Indra, lord of the gods (sandhi in verse: సురపతిం అపి)
శ్వా - dog
పార్శ్వస్థం - standing nearby/at the side
విలోక్య - seeing
న శఙ్కతే - is not afraid/suspicious
న హి - for indeed not
గణయతి - counts; considers; values
క్షుద్రః - petty; base
జన్తుః - creature
పరిగ్రహ - possession; grasping; what one clings to
ఫల్గుతాం - triviality; worthlessness; insignificance

Translation (భావార్థ):
The mind of worms finds delicious what is saliva-soaked, foul-smelling, and repulsive, happily gnawing a fleshless human bone; and a dog, standing by it, is not afraid even on seeing Indra nearby - for a petty creature does not reckon the worthlessness of what it clings to as its possession.

Commentary (అనుసన్ధాన):
The verse is less about insulting creatures and more about exposing the psychology of taste and attachment: we call something "delicious" or "valuable" largely because we are habituated to it. When standards are low, even a miserable "possession" feels like a kingdom, and it can make a person strangely fearless and arrogant. In daily life this is visible in addictions, in clinging to cheap validation, or in guarding a small position of power while missing bigger responsibilities; the remedy is to raise the inner standard through సత్సఙ్గ (uplifting company), clean habits, and better goals, so the mind learns to prefer what is truly nourishing over what is merely familiar.

శిరః శార్వం స్వర్గాత్పశుపతిశిరస్తః క్షితిధరం
మహీధ్రాదుత్తుఙ్గాదవనిం అవనేశ్చాపి జలధిమ్ ।
అధోఽధో గఙ్గేయం పదం ఉపగతా స్తోకమ్
అథవావివేకభ్రష్టానాం భవతి వినిపాతః శతముఖః ॥ 1.10 ॥

ఛన్దః (శిఖ్హరినీ): This is in శిఖ్హరినీ (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 17 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `LGGGGG LLLLL GGLLLG`; యతి (pause) is after the 6th and 11th syllables in each పాద.

Meaning (పదార్థ):
శిరః - head
శార్వం - of శర్వ (Siva); belonging to Siva
స్వర్గాత్ - from heaven
పశుపతి - lord of beings (Siva)
శిరః - head (as in పశుపతిశిరస్తః, "from the head of పశుపతి")
క్షితిధరం - mountain (literally, earth-bearer)
మహీధ్ర - mountain
ఉత్తుఙ్గ - lofty; very high
అవనిం - earth
అవనేః - from the earth (sandhi in verse: అవనేశ్చాపి = అవనేః + చ + అపి)
చ - and
అపి - also
జలధిం - ocean
అధోఽధో - lower and lower; downwards, again and again
గఙ్గేయం - this గఙ్గా
పదం - position; step
ఉపగతా - has reached; has gone to
స్తోకమ్ - little by little; step by step
అథ వా - or else
వివేక - discernment; discrimination
భ్రష్టానాం - of those who have fallen away from/lost (as in వివేకభ్రష్టానాం)
భవతి - happens; becomes
వినిపాతః - downfall; fall
శతముఖః - "hundred-faced" - manyfold; in many ways

Translation (భావార్థ):
From heaven, the head of Siva came down to the mountain from the head of పశుపతి; from the lofty mountain it came down to the earth, and from the earth also to the ocean. Thus even this గఙ్గా, descending step by step, has come lower and lower; likewise, for those who have lost discernment, downfall becomes manyfold.

Commentary (అనుసన్ధాన):
వివేక is the guardrail of life: once it breaks, the fall accelerates. The verse teaches the "cascade" pattern - first a small slip, then repeated descent అధోఽధో, and then a శతముఖః (many-pronged) crash. In daily life this is how integrity erodes: one small lie to save face becomes a habit, one indulgence becomes dependence, one compromised principle becomes a new normal. అద్వైత places వివేక first for a reason (the discrimination of నిత్య (the lasting) and అనిత్య (the changing)): when you renew that clarity daily, decisions stop being reactive, and your life does not slide step by step into avoidable suffering.

శక్యో వారయితుం జలేన హుతభుక్చ్ఛత్రేణ సూర్యాతపో
నాగేన్ద్రో నిశితాఙ్కుశేన సమదో దణ్డేన గోగర్దభౌ ।
వ్యాధిర్భేషజసఙ్గ్రహైశ్చ వివిధైర్మన్త్రప్రయోగైర్విషం
సర్వస్యౌషధం అస్తి శాస్త్రవిహితం మూర్ఖస్య నాస్త్యౌషధిమ్ ॥ 1.11 ॥

ఛన్దః (శార్దూలవిక్రీడితమ్): This is in శార్దూలవిక్రీడితమ్ (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 19 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `GGGLLGL GLLLG GGLGGLG`; యతి (pause) is after the 7th and 12th syllables in each పాద.

Meaning (పదార్థ):
శక్యః - is possible; can be done (in verse as శక్యో)
వారయితుమ్ - to restrain; to prevent; to ward off
జలేన - by water (instrumental of జల)
హుతభుక్ - fire (literally, "eater of oblations"; in verse as హుతభుక్)
ఛత్రేణ - by an umbrella (in verse as చ్ఛత్రేణ)
సూర్యాతపః - the heat/glare of the sun (in verse as సూర్యాతపో)
నాగేన్ద్రః - a mighty elephant; "lord of elephants" (also can mean "king of snakes"; context here is elephant-control; in verse as నాగేన్ద్రో)
నిశిత - sharp; pointed
అఙ్కుశేన - with a goad (instrumental of అఙ్కుశ)
సమదః - intoxicated; in rut (as in an elephant; in verse as సమదో)
దణ్డేన - with a stick/staff
గౌః - cow (in dual compound గోగర్దభౌ)
గర్దభః - donkey (in dual compound గోగర్దభౌ)
వ్యాధిః - disease
భేషజ - medicine
సఙ్గ్రహైః - with collections/compounds/assemblages (in verse as సఙ్గ్రహైశ్చ = సఙ్గ్రహైః + చ)
వివిధైః - by various; by many kinds of
మన్త్ర - mantra; sacred formula
ప్రయోగైః - by applications/uses/practices (instrumental plural of ప్రయోగ)
విషమ్ - poison
సర్వస్య - for everything; of everything
ఔషధమ్ - remedy; medicine
అస్తి - exists; is
శాస్త్ర - scripture; authoritative teaching
విహితమ్ - prescribed; laid down
మూర్ఖస్య - of a fool
న అస్తి - there is not (in sandhi: నాస్త్యౌషధిం = న అస్తి + ఔషధిం)
ఔషధిమ్ - a remedy (accusative; in verse as ఔషధిం)

Translation (భావార్థ):
Water can restrain fire, an umbrella can ward off the sun's heat, a sharp goad can control a rutting elephant, and a stick can manage a cow or a donkey; disease has remedies in medicines, and poison has remedies in mantra-practices. For everything there is a remedy prescribed by శాస్త్ర - but for a fool there is no medicine.

Commentary (అనుసన్ధాన):
భర్తృహరి stacks up "problem -> remedy" pairs to make one point: tools work only when the person using them is willing to be corrected. A మూర్క here is not simply someone who does not know; it is a mind closed by stubbornness and ego, where even the right ఉపదేశ (instruction) cannot enter. In daily life you see this when someone refuses feedback, repeats the same avoidable mistake, and then blames the world - whether at work (ignoring reviews), in health (rejecting basic habits), or in relationships (never listening). అద్వైత also begins with fitness: శ్రవణ (listening), మనన (reasoning), and నిదిధ్యాసన (deep contemplation) can remove అజ్ఞాన (ignorance) only when there is వినయ (humility) and ముముక్షుత్వ (desire to be free); without that openness, even the best medicine remains unopened.

సాహిత్యసఙ్గీతకలావిహీనః
సాక్షాత్పశుః పుచ్ఛవిషాణహీనః ।
తృణం న ఖాదన్నపి జీవమానస్
తద్భాగధేయం పరమం పశూనామ్ ॥ 1.12 ॥

ఛన్దః (ఉపజాతి): This is in ఉపజాతి Chandas/Meter: 4 పాదాః, 11 అక్షరాః per పాద; this meter commonly mixes ఇన్ద్రవజ్రా (`GGLGGLLGLGG`) and ఉపేన్ద్రవజ్రా (`LGLGGLLGLGG`) patterns across the పాదాః.

Meaning (పదార్థ):
సాహిత్య - literature; poetry
సఙ్గీత - music
కలా - art; fine skill; aesthetic accomplishment
విహీనః - devoid of; lacking
సాక్షాత్ - directly; plainly; truly
పశుః - an animal; a beast
పుచ్చ - tail
విషాణ - horn
హీనః - without (forming పుచ్చ-విషాణ-హీనః)
తృణమ్ - grass; straw
న - not
ఖాదన్ - eating (in verse as ఖాదన్నపి = ఖాదన్ + అపి)
అపి - even; even though
జీవమానః - living; staying alive
తత్ - that; his condition (as in తద్భాగధేయం)
భాగధేయమ్ - share; lot; destiny; "portion"
పరమమ్ - highest; greatest
పశూనామ్ - of animals

Translation (భావార్థ):
One who lacks literature, music, and the arts is plainly a beast - only without tail and horns. Though he does not even eat grass, he still lives; that is, indeed, a great "good fortune" for the animals.

Commentary (అనుసన్ధాన):
The verse uses sharp humor to define what makes a human life human: refinement of mind. కలా is not "decoration"; it trains attention, empathy, and sensitivity to nuance - qualities that keep power and intelligence from turning crude. In modern life, a person can be technically skilled yet socially destructive: they speak harshly, cannot listen, and treat relationships like transactions. Regular contact with good books, music, and thoughtful discourse softens the inner edge and widens perspective; it is like adding "human interface" to raw capability. Even a simple habit - reading a few pages daily, learning a song with patience, or engaging in meaningful conversation rather than endless scrolling - can slowly replace animal-like reactivity with సంస్కార (refining impressions).

యేషాం న విద్యా న తపో న దానం
జ్ఞానం న శీలం న గుణో న ధర్మః ।
తే మర్త్యలోకే భువి భారభూతా
మనుష్యరూపేణ మృగాశ్చరన్తి ॥ 1.13 ॥

ఛన్దః (ఉపజాతి): This is in ఉపజాతి Chandas/Meter: 4 పాదాః, 11 అక్షరాః per పాద; this meter commonly mixes ఇన్ద్రవజ్రా (`GGLGGLLGLGG`) and ఉపేన్ద్రవజ్రా (`LGLGGLLGLGG`) patterns across the పాదాః.

Meaning (పదార్థ):
యేషాం - of whom; for those who
న - not
విద్యా - learning; education
తపః - disciplined effort; austerity
దానమ్ - giving; charity
జ్ఞానమ్ - knowledge; wisdom
శీలమ్ - character; good conduct
గుణః - virtue; good quality (in verse as గుణో)
ధర్మః - righteousness; duty; ethical order
తే - they
మర్త్యలోకే - in the world of mortals
భువి - on earth
భారభూతాః - having become a burden; burdensome
మనుష్య - human
రూపేణ - in the form of
మృగాః - animals; beasts (in verse as మృగాశ్)
చరన్తి - roam; move about

Translation (భావార్థ):
Those who have neither learning, nor disciplined effort, nor charity; neither wisdom, nor good conduct, nor virtue, nor ధర్మ - they are a burden on earth, wandering like beasts in the outward form of human beings.

Commentary (అనుసన్ధాన):
భర్తృహరి lists seven supports of a meaningful life: learn (విద్యా), train yourself (తపస్), share (దాన), seek understanding (జ్ఞాన), live decently (శీల), develop virtues (గుణ), and stand by ధర్మ. When none of these are present, a person may look human but lives by instinct alone - consuming, competing, and reacting. Modern examples are easy: using intelligence only for manipulation, chasing pleasures while neglecting responsibilities, or never giving back to family and society. ఆది శఙ్కరాచార్య often reminds that human birth is precious because it allows inquiry and self-mastery; in భజ గోవిన్దమ్ he calls it దుర్లభం మానుషం జన్మ (hard to attain). The verse is a wake-up call: add even one of these pillars sincerely, and the "burden" starts becoming a blessing to those around you.

వరం పర్వతదుర్గేషు
భ్రాన్తం వనచరైః సహ
న మూర్ఖజనసమ్పర్కః
సురేన్ద్రభవనేష్వపి ॥ 1.14 ॥

ఛన్దః (అనుష్టుభ్): This is in అనుష్టుభ్ (శ్లోక) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 8 అక్షరాః per పాద (32 total; commonly written/recited as two 16-syllable half-verses separated by `।`); పథ్యా cadence often ends as pAda 1/3 = `x x x x L G x G`, pAda 2/4 = `x x x x L G L G`; a common యతి (pause) is after the 4th or 5th syllable in each పాద (separate from the natural pauses at `।` and `॥`).

Meaning (పదార్థ):
వరమ్ - better; preferable
పర్వత - mountain
దుర్గేషు - in fortresses/strongholds (locative plural of దుర్గ)
భ్రాన్తమ్ - wandering; roaming
వనచరైః - with forest-dwellers; those who move in the woods
సహ - along with
న - not
మూర్ఖ - foolish
జన - people
సమ్పర్కః - contact; association; company
సురేన్ద్ర - Indra, lord of the gods
భవనేషు - in palaces/abodes (locative plural of భవన)
అపి - even

Translation (భావార్థ):
Better to wander with forest-dwellers in mountain strongholds than to have the company of foolish people - even in the palaces of Indra.

Commentary (అనుసన్ధాన):
The verse is not romanticizing hardship; it is ranking influences. A rough place with honest, simple people can still grow you, while a glamorous place with foolish or toxic company can steadily corrupt your judgment. In modern life this is the choice between status and sanity: taking a job for a flashy brand but living in constant politics, or choosing a quieter role with a healthier team; attending gatherings that pull you into gossip, or spending time with people who speak truth and encourage growth. ఆది శఙ్కరాచార్య captures the same principle in భజ గోవిన్దమ్: సత్సఙ్గత్వే నిస్సఙ్గత్వం - by good company arises non-attachment; by non-attachment, clarity. If you protect your associations, many other problems solve themselves downstream.

శాస్త్రోపస్కృతశబ్దసున్దరగిరః శిష్యప్రదేయాగమా
విఖ్యాతాః కవయో వసన్తి విషయే యస్య ప్రభోర్నిర్ధనాః ।
తజ్జాడ్యం వసుధాదిపస్య కవయస్త్వర్థం వినాపీశ్వరాః
కుత్స్యాః స్యుః కుపరీక్షకా హి మణయో యైరర్ఘతః పాతితాః ॥ 1.15 ॥

ఛన్దః (శార్దూలవిక్రీడితమ్): This is in శార్దూలవిక్రీడితమ్ (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 19 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `GGGLLGL GLLLG GGLGGLG`; యతి (pause) is after the 7th and 12th syllables in each పాద.

Meaning (పదార్థ):
శాస్త్ర - scripture; learned tradition
ఉపస్కృత - adorned; refined; polished
శబ్ద - word; speech
సున్దర - beautiful
గిరః - speech/utterances (plural; forming శాస్త్రోపస్కృతశబ్దసున్దరగిరః)
శిష్య - disciple/student
ప్రదేయ - fit to be given; worthy to be taught
ఆగమాః - authoritative teachings; learned texts (plural)
విఖ్యాతాః - renowned; well-known
కవయః - poets
వసన్తి - live
విషయే - in the realm/kingdom (locative of విషయ)
యస్య - whose
ప్రభోః - of the lord/ruler (genitive of ప్రభు)
నిర్ధనాః - poor; without wealth
తత్ - that
జాడ్యమ్ - dullness; folly; stupidity
వసుధాదిపస్య - of the lord of the earth; king
కవయః - poets
తు - but; indeed
అర్థమ్ - wealth; money
వినా - without
అపి - even
ఈశ్వరాః - powerful; eminent; "lords" (in verse as పీశ్వరాః)
కుత్స్యాః - despised; looked down upon
స్యుః - might become; would be
కుపరీక్షకాః - bad examiners/appraisers
హి - for
మణయః - gems; jewels
యైః - by whom (instrumental plural)
అర్ఘతః - from their worth/price (ablative of అర్ఘ)
పాతితాః - made to fall; lowered; devalued

Translation (భావార్థ):
Renowned poets, whose speech is beautiful and refined by శాస్త్ర and whose teachings are worthy to be passed to disciples, live in a certain ruler's domain - yet remain poor. That is the folly of that king: even a poet is great even without money, but gems become despised when bad appraisers devalue them.

Commentary (అనుసన్ధాన):
This is a verse on leadership and valuation. When a ruler (or any institution) keeps true talent undernourished, the shame is not on the talent but on the judge who failed to recognize worth. కుపరీక్షక means a "bad appraiser" - someone who cannot see quality and therefore sets a low price; the verse warns that such blindness makes jewels look cheap in the marketplace. In modern life, this appears when organizations underpay their best teachers, engineers, artists, or caregivers while rewarding loud mediocrity; eventually the culture becomes hollow, and excellence either leaves or stops creating. The practical takeaway is two-sided: if you lead, learn to recognize and support real merit; if you are skilled, choose patrons and environments that can actually value you rather than begging approval from కుపరీక్షకాః.

హర్తుర్యాతి న గోచరం కిం అపి శం పుష్ణాతి యత్సర్వదాఽప్య్
అర్థిభ్యః ప్రతిపాద్యమానం అనిశం ప్రాప్నోతి వృద్ధిం పరామ్ ।
కల్పాన్తేష్వపి న ప్రయాతి నిధనం విద్యాఖ్యం అన్తర్ధనం
యేషాం తాన్ప్రతి మానం ఉజ్ఝత నృపాః కస్తైః సహ స్పర్ధతే ॥ 1.16 ॥

ఛన్దః (శార్దూలవిక్రీడితమ్): This is in శార్దూలవిక్రీడితమ్ (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 19 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `GGGLLGL GLLLG GGLGGLG`; యతి (pause) is after the 7th and 12th syllables in each పాద.

Meaning (పదార్థ):
హర్తుః - of a thief/robber (genitive of హర్తృ; in verse as హర్తుర్)
యాతి - goes; comes
న - not
గోచరం - into the range/scope; as an object of reach
కిం అపి - some; any (emphatic: "at all")
శమ్ - welfare; auspicious good; well-being
పుష్ణాతి - nourishes; increases
యత్ - which
సర్వదా - always
అపి - even (forming సర్వదాఽప్య్ = సర్వదా + అపి)
అర్థిభ్యః - to seekers/supplicants (dative plural of అర్థిన్)
ప్రతిపాద్యమానమ్ - being given; being bestowed
అనిశమ్ - continually; without break
ప్రాప్నోతి - attains; reaches
వృద్ధిం - growth; increase
పరామ్ - supreme; great
కల్పాన్తేషు - even at the ends of world-cycles (కల్ప)
అపి - even
న - not
ప్రయాతి - goes to; reaches
నిధనమ్ - destruction; death; perishing
విద్యా - knowledge; learning
ఆఖ్యమ్ - named; called
అన్తర్ధనమ్ - hidden treasure; inner wealth
యేషాం - for those who have (this treasure)
తాన్ - toward them
ప్రతి - toward
మానమ్ - respect; honor
ఉజ్ఝత - offer; render (imperative; in verse as ఉజ్ఝత)
నృపాః - O kings; rulers
కః - who
తైః - with them
సహ - along with; against
స్పర్ధతే - competes; contends

Translation (భావార్థ):
That hidden treasure called knowledge does not come into a thief's reach at all; it always nourishes well-being, and when it is continually given to seekers it grows all the more. It does not perish even at the ends of world-cycles. O kings, show respect to those who possess it - who can compete with them?

Commentary (అనుసన్ధాన):
Material wealth is zero-sum and fragile; విద్యా is the opposite. The verse highlights three qualities: it cannot be stolen (హర్తుః న గోచరః), it increases by sharing (ప్రతిపాద్యమానమ్ ... వృద్ధిం ప్రాప్నోతి), and it survives disruptions (కల్పాన్తే even metaphorically "the end of a world"). In modern terms, skills, understanding, and good judgment are assets that layoffs, market shifts, and even relocation cannot fully take away - and teaching others often makes you clearer, not poorer. The అద్వైత tradition values this highest: జ్ఞాన is what removes అజ్ఞాన, and the "wealth" it gives is inner freedom; that is why teachers are honored not for possessions but for what they awaken in the student.

అధిగతపరమార్థాన్పణ్డితాన్మావమంస్థాస్
తృణం ఇవ లఘు లక్ష్మీర్నైవ తాన్సంరుణద్ధి ।
అభినవమదలేఖాశ్యామగణ్డస్థలానాం
న భవతి బిసతన్తుర్వారణం వారణానామ్ ॥ 1.17 ॥

ఛన్దః (మాలినీ): This is in మాలినీ (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 15 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `LLLLLLGG GLGGLGG`; యతి (pause) is after the 8th syllable in each పాద.

Meaning (పదార్థ):
అధిగత - attained; realized
పరమ - highest; supreme
అర్థః - meaning; truth; purpose
పణ్డితాన్ - the learned; wise people (accusative plural of పణ్డిత)
మా - do not
అవమంస్థాః - despise; look down upon
తృణమ్ - straw; grass
ఇవ - like; as if
లఘు - light; small; paltry
లక్ష్మీః - wealth; prosperity (in verse as లక్ష్మీర్)
న ఏవ - not at all
తాన్ - them
సంరుణద్ధి - binds; confines; restrains
అభినవ - fresh; new
మద - rut; intoxication (as of an elephant)
లేఖా - streak/line (as in the dark streaks on cheeks in rut)
శ్యామ - dark; blackish
గణ్డ - cheek/temple (of an elephant)
స్థలానాం - of those whose places/regions (forming శ్యామగణ్డస్థలానాం)
న భవతి - does not become; is not
బిస - lotus-fiber; water-lily stalk
తన్తుః - thread; fiber
వారణమ్ - a restraint; a barrier; a cord (also reads as "elephant"; here used as "bond")
వారణానాం - of elephants

Translation (భావార్థ):
Do not look down upon the wise who have realized the highest truth; paltry wealth cannot bind them any more than a straw can. A lotus-fiber thread does not become a restraint for elephants whose temples are dark with fresh rut.

Commentary (అనుసన్ధాన):
The verse warns against judging people by their bank balance. లఘు లక్ష్మీః (small wealth) can tempt or trap those who measure themselves by possessions, but it cannot hold a person who has tasted పరమార్థ (highest meaning). The elephant image is vivid: మద is the powerful energy of a mature elephant in rut; against that strength, a lotus thread is absurd. In modern life, this means: do not assume that someone is insignificant because they live simply, refuse a bribe, or won't flatter for promotion. Some people operate from principles and inner freedom, so "small incentives" do not move them; if you want to work with such people, appeal to purpose and truth, not to glitter. In the అద్వైత spirit, once the mind sees the limitations of external gain, it naturally loosens పరిగ్రహ (grasping), and dignity becomes independent of possessions.

అమ్భోజినీవనవిహారవిలాసం ఏవ
హంసస్య హన్తి నితరాం కుపితో విధాతా ।
న త్వస్య దుగ్ధజలభేదవిధౌ ప్రసిద్ధాం
వైదగ్ధీకీర్తిం అపహర్తుం అసౌ సమర్థః ॥ 1.18 ॥

ఛన్దః (వసన్తతిలకా): This is in వసన్తతిలకా (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 14 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `GGLGLLLGLLGLGG`. No obligatory యతి (pause) is defined for this meter; pauses follow sense and natural దణ్డ breaks.

Meaning (పదార్థ):
అమ్భోజినీ - lotus pond; water with lotuses
వన - grove; forest (forming అమ్భోజినీవనమ్)
విహార - roaming; sport; play
విలాసమ్ - enjoyment; graceful play
ఏవ - indeed; alone (emphatic)
హంసస్య - of the swan
హన్తి - destroys; kills; takes away
నితరామ్ - completely; thoroughly
కుపితః - enraged; angry
విధాతా - the creator; fate; dispenser of results
న తు - but not
తస్య - of it/of him (the swan)
దుగ్ధ - milk
జల - water
భేదవిధిః - the method/skill of separating (forming దుగ్ధ-జల-భేద-విధి)
ప్రసిద్ధామ్ - famous; well-known
వైదగ్ధీ - skill; cleverness; refined ability
కీర్తిం - fame; reputation
అపహర్తుమ్ - to take away; to remove
అసౌ - that (creator/fate)
సమర్థః - capable

Translation (భావార్థ):
An angry fate may entirely destroy the swan's joyous roaming in lotus-groves, but it cannot take away the swan's celebrated skill of separating milk from water.

Commentary (అనుసన్ధాన):
The swan's famed discrimination - దుగ్ధ-జల-భేద (the ability to separate milk from water) - is a symbol for వివేక (discernment): the power to pick what is essential from what is mixed. Circumstances can destroy external "playgrounds" (a job, a position, a comfortable setting), but they cannot touch a cultivated inner faculty. In modern life, this is why building real competence and clarity matters more than building a fragile image: even if projects fail or roles change, your skill in thinking, communicating, and deciding remains. అద్వైత often uses the హంస as the emblem of the discriminating seeker (పరమహంస): when వివేక is alive, you can keep choosing the real over the superficial even while life rearranges the outer scenery.

కేయూరాణి న భూషయన్తి పురుషం హారా న చన్ద్రోజ్జ్వలా
న స్నానం న విలేపనం న కుసుమం నాలఙ్కృతా మూర్ధజాః ।
వాణ్యేకా సమలఙ్కరోతి పురుషం యా సంస్కృతా ధార్యతే
క్షీయన్తే ఖలు భూషణాని సతతం వాగ్భూషణం భూషణమ్ ॥ 1.19 ॥

ఛన్దః (శార్దూలవిక్రీడితమ్): This is in శార్దూలవిక్రీడితమ్ (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 19 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `GGGLLGL GLLLG GGLGGLG`; యతి (pause) is after the 7th and 12th syllables in each పాద.

Meaning (పదార్థ):
కేయూరాణి - armlets
న - not
భూషయన్తి - adorn; beautify
పురుషమ్ - a person
హారాః - necklaces/garlands
న - not
చన్ద్ర - moon
ఉజ్జ్వలాః - bright; shining (forming చన్ద్రోజ్జ్వలా = చన్ద్ర + ఉజ్జ్వలాః)
న - not
స్నానమ్ - bath
న - not
విలేపనమ్ - anointing; applying fragrance/ointment
న - not
కుసుమమ్ - flower
న - not
అలఙ్కృతాః - decorated; adorned
మూర్ధజాః - hair (literally, "born on the head")
వాణీ - speech
ఏకా - alone
సమలఙ్కరోతి - completely adorns; truly decorates
యా - which
సంస్కృతా - refined; well-formed; cultured
ధార్యతే - is carried; is maintained
క్షీయన్తే - wear out; diminish; perish
ఖలు - indeed
భూషణాని - ornaments
సతతం - always; constantly
వాక్ - speech
భూషణమ్ - ornament (forming వాగ్భూషణమ్)
భూషణమ్ - the (true) ornament

Translation (భావార్థ):
Armlets do not truly adorn a person, nor bright necklaces, nor the moon's splendor; not bathing, not perfumes, not flowers, and not decorated hair. Speech alone, when refined and well-kept, truly adorns a person. Ornaments constantly wear out; the ornament of speech is the real ornament.

Commentary (అనుసన్ధాన):
This is one of the most widely quoted సుభాషితాని from భర్తృహరి's నీతి శతకమ్. External polish is temporary; speech shapes your reputation every day. సంస్కృతా వాణీ means speech that is accurate, courteous, timely, and not needlessly hurtful - the kind of language that makes people feel safe with you. In modern life, you can see how quickly one careless message, a sarcastic tweet, or a harsh public remark can undo years of work; conversely, steady respectful communication builds trust across teams and families. The verse is also practical: unlike jewelry, speech improves with practice - read well, listen well, and speak with హితమ్ (benefit) and మధురమ్ (sweetness) together. When words carry both truth and kindness, they become the most durable "ornament" you can wear.

విద్యా నామ నరస్య రూపం అధికం ప్రచ్ఛన్నగుప్తం ధనం
విద్యా భోగకరీ యశఃసుఖకరీ విద్యా గురూణాం గురుః ।
విద్యా బన్ధుజనో విదేశగమనే విద్యా పరా దేవతా
విద్యా రాజసు పూజ్యతే న తు ధనం విద్యావిహీనః పశుః ॥ 1.20 ॥

ఛన్దః (శార్దూలవిక్రీడితమ్): This is in శార్దూలవిక్రీడితమ్ (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 19 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `GGGLLGL GLLLG GGLGGLG`; యతి (pause) is after the 7th and 12th syllables in each పాద.

Meaning (పదార్థ):
విద్యా - knowledge; learning
నామ - indeed; truly; "by name" (emphatic)
నరస్య - of a person
రూపమ్ - form; beauty; splendor
అధికమ్ - superior; greater
ప్రచ్ఛన్న - hidden; covered
గుప్తమ్ - protected; safe (forming ప్రచ్ఛన్నగుప్తం)
ధనమ్ - wealth; treasure
భోగకరీ - maker of enjoyment; giver of comforts
యశః - fame; good name
సుఖ - happiness
కరీ - maker of; giver of (forming యశఃసుఖకరీ)
గురూణామ్ - of teachers
గురుః - teacher; the teacher
బన్ధుజనః - kinsman; friend; supportive companion
విదేశ - foreign land
గమనే - in going/travel (locative; "when travelling")
పరా - supreme; highest
దేవతా - divinity; guiding deity
రాజసు - among kings/rulers; in royal courts
పూజ్యతే - is honored; is worshipped/respected
న తు - but not
ధనమ్ - wealth
విద్యా - knowledge
విహీనః - devoid of
పశుః - animal; beast

Translation (భావార్థ):
Knowledge is truly a person's greater beauty and a hidden, well-protected wealth. Knowledge brings enjoyment, brings fame and happiness; knowledge is the teacher of teachers. Knowledge is a friend when travelling in foreign lands; knowledge is the highest divinity. In the courts of kings it is knowledge that is honored, not mere money; one without knowledge is a beast.

Commentary (అనుసన్ధాన):
This verse is a compact manifesto on why learning is never a waste. ప్రచ్ఛన్నగుప్తం ధనం points to inner wealth: what you know and can do cannot be taken away as easily as possessions. బన్ధుజనః is a "supportive relative/friend": when you travel or change environments, your competence and understanding accompany you and help you rebuild. In modern life, this is visible in how a person with real skills can restart after setbacks, adapt to new technology, and earn trust quickly - while someone with only external symbols (title, clothes, money) can feel lost when context changes. And for those who seek deeper freedom, అద్వైత sees విద్యా in its highest sense as బ్రహ్మజ్ఞాన (knowledge of the Self): the "supreme divinity" because it reveals what is already present as your own స్వరూప (true nature).

క్షాన్తిశ్చేత్కవచేన కిం కిం అరిభిః క్రోధోఽస్తి చేద్దేహినాం
జ్ఞాతిశ్చేదనలేన కిం యది సుహృద్దివ్యౌషధం కిం ఫలమ్ ।
కిం సర్పైర్యది దుర్జనాః కిం ఉ ధనైర్విద్యాఽనవద్యా యది
వ్రీడా చేత్కిం ఉ భూషణైః సుకవితా యద్యస్తి రాజ్యేన కిమ్ ॥ 1.21 ॥

ఛన్దః (శార్దూలవిక్రీడితమ్): This is in శార్దూలవిక్రీడితమ్ (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 19 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `GGGLLGL GLLLG GGLGGLG`; యతి (pause) is after the 7th and 12th syllables in each పాద.

Meaning (పదార్థ):
క్షాన్తిః - forbearance; patience
చేత్ - if
కవచేన - by armor; with protective gear (instrumental of కవచ)
కిమ్ - what (use)?
అరిభిః - by/with enemies (instrumental plural of అరి)
క్రోధః - anger
అస్తి - exists; is (in verse as ఽస్తి)
దేహినామ్ - of embodied beings; of people
జ్ఞాతిః - knowledge; understanding (in verse as జ్ఞాతిశ్చేత్ = జ్ఞాతిః + చేత్)
అనలేన - by fire (అనల)
యది - if
సుహృత్ - a good friend
దివ్య - divine; extraordinary
ఔషధమ్ - medicine; remedy (forming దివ్యౌషధమ్)
కిమ్ - what (use)?
ఫలమ్ - benefit; fruit
కిమ్ - what (use)?
సర్పైః - with snakes (instrumental plural of సర్ప)
యది - if
దుర్జనాః - wicked people; the malicious
కిం ఉ - what indeed?
ధనైః - with wealth (instrumental plural of ధన)
విద్యా - knowledge; learning
అనవద్యా - blameless; flawless; free of fault
యది - if
వ్రీడా - modesty; a sense of propriety; "good shame"
చేత్ - if
కిం ఉ - what indeed?
భూషణైః - with ornaments (instrumental plural of భూషణ)
సుకవితా - good poetry; poetic excellence
యది - if
అస్తి - exists; is
రాజ్యేన - with a kingdom; with sovereignty
కిమ్ - what (use)?

Translation (భావార్థ):
If one has patience, what need is there for armor? If people have anger, what need is there for enemies? If one has knowledge, what need is there for fire? If one has a true friend, what benefit is there in "divine medicines"? If there are wicked people, what need is there for snakes? If there is flawless learning, what need is there for wealth? If there is modesty, what need is there for ornaments? If there is poetic excellence, what need is there for a kingdom?

Commentary (అనుసన్ధాన):
The verse is a reminder that inner qualities outclass external supports. క్షాన్తి (forbearance) is real armor because it prevents rash retaliation; క్రోధ (anger) is a self-made enemy that damages you even without opponents. జ్ఞాతి (understanding) is "fire" in the sense that it burns confusion and lights the way; and a good సుహృత్ (friend) is medicine because they heal your blind spots with honest care. In modern life, you can buy gadgets, titles, and insurance, but if you lack patience and clarity you will still create unnecessary fires at work and at home; and if you have modesty and skill, you do not need constant external decoration to be respected. The practical application is to invest first in the inner "capital" - calm, learning, friendships, and character - because these protect you in contexts where money and status cannot.

దాక్షిణ్యం స్వజనే దయా పరిజనే శాఠ్యం సదా దుర్జనే
ప్రీతిః సాధుజనే నయో నృపజనే విద్వజ్జనే చార్జవమ్ ।
శౌర్యం శత్రుజనే క్షమా గురుజనే కాన్తాజనే ధృష్టతా
యే చైవం పురుషాః కలాసు కుశలాస్తేష్వేవ లోకస్థితిః ॥ 1.22 ॥

ఛన్దః (శార్దూలవిక్రీడితమ్): This is in శార్దూలవిక్రీడితమ్ (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 19 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `GGGLLGL GLLLG GGLGGLG`; యతి (pause) is after the 7th and 12th syllables in each పాద.

Meaning (పదార్థ):
దాక్షిణ్యమ్ - kindness; generosity; tact
స్వజనే - toward one's own people/relatives (locative of స్వజన)
దయా - compassion; mercy
పరిజనే - toward dependents/attendants/household (locative of పరిజన)
శాఠ్యమ్ - strategic caution/guile; dealing with deceit by guardedness
సదా - always
దుర్జనే - toward the wicked (locative of దుర్జన)
ప్రీతిః - affection; warm friendliness
సాధుజనే - toward the good (locative of సాధుజన)
నయః - policy; political wisdom; tactful conduct
నృపజనే - toward kings/rulers/officials (locative of నృపజన)
విద్వజ్జనే - toward the learned (locative of విద్వజ్జన)
చార్జవమ్ - straightforwardness; honesty
శౌర్యమ్ - valor; courageous strength
శత్రుజనే - toward enemies (locative of శత్రుజన)
క్షమా - forgiveness; forbearance
గురుజనే - toward elders/teachers (locative of గురుజన)
కాన్తాజనే - toward one's beloved (locative of కాన్తాజన)
ధృష్టతా - boldness; confident frankness; playful daring
యే - those who
చ - and
ఏవం - thus; in this manner
పురుషాః - people
కలాసు - in these arts/skills (locative plural of కలా)
కుశలాః - skilled; competent
తేషు - in them
ఏవ - indeed
లోకస్థితిః - the stability/order of the world

Translation (భావార్థ):
Kindness toward your own, compassion toward dependents, guarded strategy toward the wicked; affection toward the good, diplomacy toward rulers, straightforwardness toward the learned; valor toward enemies, forgiveness toward elders, and confident boldness toward one's beloved - those who are skilled in such arts are the ones in whom the world's order stands.

Commentary (అనుసన్ధాన):
This is a lesson in contextual intelligence: the same behavior is not wise in every relationship. Compassion without boundaries can become enabling; blunt honesty with the malicious can become self-harm; and the lack of diplomacy with power can become avoidable trouble. భర్తృహరి is not endorsing dishonesty as a lifestyle; he is saying that with a దుర్జన (wicked person) you must protect yourself through caution and strategy, while with the విద్వత్ (learned) you should be transparent and direct. In modern life, this is the art of adjusting your "settings": warmth at home, professionalism at work, clear boundaries with manipulators, courage when defending what is right, and patience with elders. People who can do this without losing their core values become stabilizers in families, teams, and communities.

జాడ్యం ధియో హరతి సిఞ్చతి వాచి సత్యం
మానోన్నతిం దిశతి పాపం అపాకరోతి ।
చేతః ప్రసాదయతి దిక్షు తనోతి కీర్తిం
సత్సఙ్గతిః కథయ కిం న కరోతి పుంసామ్ ॥ 1.23 ॥

ఛన్దః (వసన్తతిలకా): This is in వసన్తతిలకా (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 14 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `GGLGLLLGLLGLGG`. No obligatory యతి (pause) is defined for this meter; pauses follow sense and natural దణ్డ breaks.

Meaning (పదార్థ):
జాడ్యమ్ - dullness; stupidity; inertia
ధియః - of the intellect (ధి)
హరతి - removes
సిఞ్చతి - sprinkles; infuses
వాచి - in speech
సత్యమ్ - truth
మాన - honor; self-respect
ఉన్నతిమ్ - upliftment; elevation
దిశతి - grants; points to; bestows
పాపమ్ - sin; wrongdoing
అపాకరోతి - removes; drives away
చేతః - mind; heart
ప్రసాదయతి - makes clear/serene; pleases
దిక్షు - in all directions
తనోతి - spreads; extends
కీర్తిమ్ - fame; good reputation
సత్సఙ్గతిః - good company; association with the good
కథయ - tell (imperative: "tell me")
కిమ్ - what
న - not
కరోతి - does
పుంసామ్ - for people

Translation (భావార్థ):
Good company removes dullness from the intellect, infuses truth into speech, grants uplifted honor, removes wrongdoing, pleases and clears the mind, and spreads fame in every direction. Tell me - what does సత్సఙ్గతి not do for people?

Commentary (అనుసన్ధాన):
If you want to change a habit or raise a standard, change your environment. సత్సఙ్గతి is not only about "holy people"; it is any consistent contact that pulls you upward - mentors, friends who live by values, books that challenge you, and communities where truth is normal. In modern life this is why a focused team can transform your work ethic, why a supportive friend group can help you quit an addiction, and why a culture of integrity makes honesty easier. ఆది శఙ్కరాచార్య states the causal chain succinctly: సత్సఙ్గత్వే నిస్సఙ్గత్వం - by good company arises non-attachment; by that, clarity deepens. The verse is practical advice: choose your "inputs" carefully, because they quietly edit your character.

జయన్తి తే సుకృతినో
రససిద్ధాః కవీశ్వరాః ।
నాస్తి యేషాం యశఃకాయే
జరామరణజం భయమ్ ॥ 1.24 ॥

ఛన్దః (అనుష్టుభ్): This is in అనుష్టుభ్ (శ్లోక) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 8 అక్షరాః per పాద (32 total; commonly written/recited as two 16-syllable half-verses separated by `।`); పథ్యా cadence often ends as pAda 1/3 = `x x x x L G x G`, pAda 2/4 = `x x x x L G L G`; a common యతి (pause) is after the 4th or 5th syllable in each పాద (separate from the natural pauses at `।` and `॥`).

Meaning (పదార్థ):
జయన్తి - are victorious; triumph
తే - those
సుకృతినాః - of good deeds; meritorious; fortunate
రస - aesthetic essence; poetic sentiment
సిద్ధాః - perfected; accomplished
కవీశ్వరాః - lordly poets; great poets
న అస్తి - there is not (in verse as నాస్తి)
యేషాం - of whom
యశః - fame; good name
కాయే - in the body (locative of కాయ), forming యశః-కాయే ("in the body of fame")
జరా - old age
మరణ - death
జమ్ - born from; produced by (forming జరామరణజం)
భయమ్ - fear

Translation (భావార్థ):
Victorious are those meritorious poet-lords who have mastered రస; in the "body" of their fame there is no fear born of old age and death.

Commentary (అనుసన్ధాన):
The verse points to a human way of "defeating" time: create something that outlives you. యశః (good fame) here is not shallow popularity; it is the durable remembrance that comes from real contribution. In modern life, this can be writing that helps people, teaching that changes a student's trajectory, building something useful, or living with integrity so your family inherits strength rather than trauma. Physical జరా (ageing) and మరణ (death) are inevitable, but the fear around them softens when you live in a way that leaves meaningful traces. The practical application is simple: invest time in work that has value beyond instant applause, and your life naturally gains a larger horizon.

సూనుః సచ్చరితః సతీ ప్రియతమా స్వామీ ప్రసాదోన్ముఖః
స్నిగ్ధం మిత్రం అవఞ్చకః పరిజనో నిఃక్లేశలేశం మనః ।
ఆకారో రుచిరః స్థిరశ్చ విభవో విద్యావదాతం ముఖం
తుష్టే విష్టపకష్టహారిణి హరౌ సమ్ప్రాప్యతే దేహినా ॥ 1.25 ॥

ఛన్దః (శార్దూలవిక్రీడితమ్): This is in శార్దూలవిక్రీడితమ్ (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 19 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `GGGLLGL GLLLG GGLGGLG`; యతి (pause) is after the 7th and 12th syllables in each పాద.

Meaning (పదార్థ):
సూనుః - son
సత్ - good; noble
చరితః - conduct; character (forming సచ్చరితః)
సతీ - a virtuous/chaste woman
ప్రియతమా - most beloved; dear wife
స్వామీ - master; husband; lord
ప్రసాద - grace; favor; goodwill
ఉన్ముఖః - turned toward; favorable (forming ప్రసాదోన్ముఖః = ప్రసాద + ఉన్ముఖః)
స్నిగ్ధమ్ - affectionate; warm
మిత్రమ్ - friend
అవఞ్చకః - non-deceiving; honest
పరిజనః - one's household/attendants
నిః - without
క్లేశ - trouble; affliction
లేశమ్ - trace; even a little bit
మనః - mind
ఆకారః - form; appearance
రుచిరః - pleasing; beautiful
స్థిరః - steady; stable
చ - and
విభవః - prosperity; resources; wealth
విద్యా - knowledge; learning
అవదాతమ్ - bright; pure; splendid
ముఖమ్ - face; mouth
తుష్టే - when pleased (locative absolute sense)
విష్టప - heaven; the celestial world
కష్ట - hardship; suffering
హారిణి - in the remover/taker-away (locative; forming విష్టపకష్టహారిణి)
హరౌ - in హరి (Vishnu)
సమ్ప్రాప్యతే - is obtained; is attained
దేహినా - by the embodied person

Translation (భావార్థ):
When హరి - the remover of hardships - is pleased, an embodied person obtains: a virtuous son, a chaste beloved wife, a gracious master, an affectionate friend, an honest household, a mind without even a trace of distress, a pleasing form, steady prosperity, and a face brightened by learning.

Commentary (అనుసన్ధాన):
The verse lists "life's basics" in an ideal order: family harmony, trustworthy relationships, inner peace, health and appearance, stable resources, and learning. It frames these as the fruit of aligning with హరి - meaning, in a broad sense, aligning with what sustains and uplifts. In modern terms, devotion and values work as a compass: when your actions are anchored in ధర్మ (right order), you naturally make choices that protect mind, relationships, and reputation. Even in అద్వైత, ఈశ్వర-భక్తి (devotion to the Lord) is valued as a purifier of the mind; a calmer, cleaner mind makes better choices, and those choices ripple outward as the blessings described here.

ప్రాణాఘాతాన్నివృత్తిః పరధనహరణే సంయమః సత్యవాక్యం
కాలే శక్త్యా ప్రదానం యువతిజనకథామూకభావః పరేషామ్ ।
తృష్ణాస్రోతో విభఙ్గో గురుషు చ వినయః సర్వభూతానుకమ్పా
సామాన్యః సర్వశాస్త్రేష్వనుపహతవిధిః శ్రేయసాం ఏష పన్థాః ॥ 1.26 ॥

ఛన్దః (స్రగ్ధరా): This is in స్రగ్ధరా (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 21 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `GGGGLGG LLLLLLG GLGGLGG`; యతి (pause) is after the 7th and 14th syllables in each పాద.

Meaning (పదార్థ):
ప్రాణ - living being; life-breath; life
ఆఘాత - striking; injury; violence
నివృత్తిః - refraining; turning away (forming ప్రాణాఘాతాత్-నివృత్తిః - refraining from harming life)
పర - another's
ధన - wealth
హరణే - in taking/stealing (locative; "in the act of taking"; forming పరధన-హరణే)
సంయమః - restraint; self-control
సత్య - truth
వాక్యమ్ - speech; statement (forming సత్యవాక్యమ్)
కాలే - at the right time
శక్త్యా - according to one's ability/capacity
ప్రదానమ్ - giving; charity
యువతి - young woman
జన - person/people (forming యువతిజన)
కథా - talk; discussion
మూక - mute
భావః - state/attitude; becoming
పరేషాం - regarding others; "of others" (i.e., about others' women)
తృష్ణా - craving; thirst
స్రోతః - stream; current
విభఙ్గః - breaking; cutting off (forming తృష్ణాస్రోతో-విభఙ్గో)
గురుషు - toward teachers/elders (locative of గురు)
చ - and
వినయః - humility; respectful conduct
సర్వ - all
భూత - beings
అనుకమ్పా - compassion (forming సర్వభూతానుకమ్పా)
సామాన్యః - common; universal
సర్వశాస్త్రేషు - in all scriptures/teachings (locative plural)
అనుపహత - unbroken; not violated
విధిః - rule; ordinance
శ్రేయసాం - of welfare; of what is truly good
ఏషః - this
పన్థాః - path

Translation (భావార్థ):
Refraining from harming life, self-restraint in taking another's wealth, truthful speech, giving at the right time according to one's capacity, being "mute" when it comes to speaking about others' women; cutting off the stream of craving, humility toward teachers, and compassion toward all beings - this is a universal, unbroken rule found across all శాస్త్ర. This is the path to true well-being.

Commentary (అనుసన్ధాన):
This verse is a concise ethics charter, and it is strikingly pan-traditional: the same themes appear as యమ/నియమ in యోగ, as ధర్మ in స్మృతి, and as preparation for clarity in వేదాన్త. The key phrases are practical: ప్రాణాఘాత (violence) and పరధన-హరణ (stealing) are obvious harms; సత్యవాక్య (truthful speech) keeps life from collapsing into mistrust; and తృష్ణాస్రోతః (the stream of craving) is the inner engine behind many wrong actions. The line about being మూక (mute) regarding others' women is a call to stop objectifying talk and gossip - in modern life, that means respecting boundaries, not consuming or spreading degrading content, and keeping speech clean. అద్వైత treats such disciplines as సాధన (preparation): without వినయ (humility) and అనుకమ్పా (compassion), higher inquiry stays theoretical; with them, the mind becomes steady enough for real understanding.

ప్రారభ్యతే న ఖలు విఘ్నభయేన నీచైః
ప్రారభ్య విఘ్నవిహతా విరమన్తి మధ్యాః ।
విఘ్నైః పునః పునరపి ప్రతిహన్యమానాః
ప్రారబ్ధం ఉత్తమజనా న పరిత్యజన్తి ॥ 1.27 ॥

ఛన్దః (వసన్తతిలకా): This is in వసన్తతిలకా (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 14 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `GGLGLLLGLLGLGG`. No obligatory యతి (pause) is defined for this meter; pauses follow sense and natural దణ్డ breaks.

Meaning (పదార్థ):
ప్రారభ్యతే - is begun; is undertaken
న - not
ఖలు - indeed
విఘ్న - obstacle; hindrance
భయేన - due to fear (instrumental of భయ)
నీచైః - by the low; by the base-minded
ప్రారభ్య - having begun
విఘ్న - obstacle
విహతాః - struck down; obstructed
విరమన్తి - stop; desist
మధ్యాః - the middling; average people
విఘ్నైః - by obstacles
పునః పునర్ - again and again
అపి - even
ప్రతిహన్యమానాః - being repeatedly struck/hindered
ప్రారబ్ధమ్ - what has been started/undertaken
ఉత్తమజనాః - the best people; excellent persons
న - not
పరిత్యజన్తి - abandon; give up

Translation (భావార్థ):
Out of fear of obstacles, the low-minded do not even begin. Having begun, the average stop when obstacles strike. But the best people, though obstructed again and again, do not abandon what they have undertaken.

Commentary (అనుసన్ధాన):
This verse is a simple model of perseverance: fear stops you at the gate, discouragement stops you mid-way, but commitment carries you through repetition. In modern life, this is the difference between "ideas" and execution: many never start because they imagine every possible failure; some start a course, a fitness plan, or a project but quit after the first setback; and a few keep adjusting and continuing until the thing is done. The practical tool here is to expect విఘ్న (obstacles) as part of the path, not as proof you chose the wrong path. Even in spiritual practice, అద్వైత emphasizes steady అభ్యాస (practice): repeated return to the essential is what turns insight into stability.

అసన్తో నాభ్యర్థ్యాః సుహృదపి న యాచ్యః కృశధనః
ప్రియా న్యాయ్యా వృత్తిర్మలినం అసుభఙ్గేఽప్యసుకరమ్ ।
విపద్యుచ్చైః స్థేయం పదం అనువిధేయం చ మహతాం
సతాం కేనోద్దిష్టం విషమం అసిధారావ్రతం ఇదమ్ ॥ 1.28 ॥

ఛన్దః (శిఖ్హరినీ): This is in శిఖ్హరినీ (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 17 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `LGGGGG LLLLL GGLLLG`; యతి (pause) is after the 6th and 11th syllables in each పాద.

Meaning (పదార్థ):
అసన్తాః - the wicked; bad people (in verse as అసన్తో)
న - not
అభ్యర్థ్యాః - to be begged from; to be entreated (in verse as నాభ్యర్థ్యాః = న + అభ్యర్థ్యాః)
సుహృత్ - a friend
అపి - even
న - not
యాచ్యః - should be begged/asked for help
కృశ - lean; small
ధనః - wealth; means (forming కృశధనః - one with little wealth)
ప్రియా - dear; desirable
న్యాయ్యా - righteous; proper; just
వృత్తిః - livelihood; conduct
మలినమ్ - stained; tainted
అశుభఙ్గే - in misfortune; in an adverse situation (in verse as అసుభఙ్గే)
అపి - even (forming అశుభఙ్గేఽప్య్ = అశుభఙ్గే + అపి)
అసుకరమ్ - difficult
విపది - in adversity; in calamity (in verse as విపద్య్)
ఉచ్చైః - high; elevated
స్థేయమ్ - should be stood/maintained; should remain
పదమ్ - position; station
అనువిధేయమ్ - should be followed/imitated
చ - and
మహతామ్ - of the great
సతామ్ - for the good; of good people
కేన - by whom?
ఉద్దిష్టమ్ - prescribed; pointed out; enjoined
విషమమ్ - difficult; uneven; hard
అసిధారా - sword-edge; razor-edge
వ్రతమ్ - vow; disciplined path
ఇదమ్ - this

Translation (భావార్థ):
The good should not beg from the wicked; even a friend should not be asked when they are poor. A righteous livelihood is dear, yet keeping it unstained is difficult even in adverse times. In calamity one must remain elevated, and one should follow the path of the great. Who has prescribed for the good this difficult "razor's-edge vow"?

Commentary (అనుసన్ధాన):
అసిధారావ్రత is an unforgettable image: a life of integrity feels like walking on a sword-edge because the easy shortcuts are always available. The verse is not saying "never accept help"; it is saying: do not compromise yourself by seeking favors from the wicked, and do not burden a friend who lacks means. It also points out the real test: when times are tight (అశుభఙ్గ) and when crisis hits (విపద్), keeping livelihood clean and standards high becomes hardest. In modern life this shows up as refusing corruption even when you "need it", not manipulating relationships for money, and not lowering your ethics to match a bad environment. అద్వైత values this steadiness as వైరాగ్య (dispassion) and సమాధాన (collectedness): without these, the mind is too compromised to see truth clearly.

క్షుత్క్షామోఽపి జరాకృశోఽపి శిథిలప్రాణోఽపి కష్టాం దశామ్
ఆపన్నోఽపి విపన్నదీధితిరితి ప్రాణేషు నశ్యత్స్వపి ।
మత్తేభేన్ద్రవిభిన్నకుమ్భపిశితగ్రాసైకబద్ధస్పృహః
కిం జీర్ణం తృణం అత్తి మానమహతాం అగ్రేసరః కేసరీ ॥ 1.29 ॥

ఛన్దః (శార్దూలవిక్రీడితమ్): This is in శార్దూలవిక్రీడితమ్ (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 19 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `GGGLLGL GLLLG GGLGGLG`; యతి (pause) is after the 7th and 12th syllables in each పాద.

Meaning (పదార్థ):
క్షుత్ - hunger
క్షామః - emaciated; weakened (forming క్షుత్క్షామః)
అపి - even
జరా - old age
కృశః - thin; wasted (forming జరాకృశః)
అపి - even
శిథిల - slackened; loosened
ప్రాణః - life-breath; vitality (forming శిథిలప్రాణః)
అపి - even
కష్టామ్ - grievous; difficult
దశామ్ - condition/state
ఆపన్నః - fallen into; reached
అపి - even
విపన్న - ruined; impaired
దీధితిః - splendor; radiance
ఇతి - thus (in the sense "even if...")
ప్రాణేషు - when the life-breaths are
నశ్యత్సు - perishing; failing (locative absolute; in verse as నశ్యత్స్వపి)
అపి - even
మత్త - intoxicated; in rut
ఇభ - elephant
ఇన్ద్ర - lord/king (forming మత్తేభేన్ద్ర - king of rutting elephants)
విభిన్న - split; broken; pierced
కుమ్భ - temple/forehead of an elephant
పిశిత - flesh
గ్రాస - mouthful
ఏక - only; single
బద్ధ - fixed; bound
స్పృహా - desire; longing (forming గ్రాసైకబద్ధస్పృహః)
కిమ్ - why; what (need)?
జీర్ణమ్ - stale; old
తృణమ్ - grass
అత్తి - eats
మాన - honor; self-respect
మహతామ్ - of the great
అగ్రేసరః - leader; foremost
కేసరీ - lion

Translation (భావార్థ):
Even when weakened by hunger, emaciated by age, with breath grown slack, fallen into a hard state, and with radiance diminished - even when life itself is fading - the lion, leader among the noble, longs only for a single mouthful of flesh from the temples of a rutting elephant. Why would he eat stale grass?

Commentary (అనుసన్ధాన):
The lion here stands for a person of high standards. The verse is not glorifying aggression; it is showing that greatness does not train itself to be satisfied with scraps. Even in hardship, the మాన (self-respect) of the great keeps them from degrading choices. In modern life, this is the difference between taking a short-term unethical gain and holding out for clean work; between doing low-quality work "to get it done" and maintaining craftsmanship; between seeking cheap attention and building real competence. The caution is also implied: if you feed your mind stale "grass" long enough, it forgets what it is capable of; so keep aiming for goals worthy of your nature.

స్వల్పస్నాయువసావశేషమలినం నిర్మాంసం అప్యస్థి గోః
శ్వా లబ్ధ్వా పరితోషం ఏతి న తు తత్తస్య క్షుధాశాన్తయే ।
సింహో జమ్బుకం అఙ్కం ఆగతం అపి త్యక్త్వా నిహన్తి ద్విపం
సర్వః కృచ్ఛ్రగతోఽపి వాఞ్ఛన్తి జనః సత్త్వానురూపం ఫలమ్ ॥ 1.30 ॥

ఛన్దః (శార్దూలవిక్రీడితమ్): This is in శార్దూలవిక్రీడితమ్ (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 19 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `GGGLLGL GLLLG GGLGGLG`; యతి (pause) is after the 7th and 12th syllables in each పాద.

Meaning (పదార్థ):
స్వల్ప - little; small
స్నాయు - tendon; sinew
వసా - fat
అవశేశ - residue; remnant
మలినమ్ - dirty; stained (forming స్వల్పస్నాయువసావశేషమలినం)
నిర్మాంసమ్ - without flesh
అపి - even
అస్థి - bone
గోః - of a cow
శ్వా - dog
లబ్ధ్వా - having obtained
పరితోషమ్ - satisfaction; contentment
ఏతి - attains; reaches
న తు - but not
తత్ - that (bone)
తస్య - its
క్షుధా - hunger
శాన్తయే - for the pacification/quelling (dative of శాన్తి)
సింహః - lion
జమ్బుకమ్ - jackal
అఙ్కమ్ - lap
ఆగతమ్ - come to; arrived
అపి - even
త్యక్త్వా - having left; abandoning
నిహన్తి - strikes down; kills
ద్విపమ్ - elephant
సర్వః - every; everyone
కృచ్ఛ్ర - hardship; distress
గతః - gone into; fallen into (forming కృచ్ఛ్రగతః)
అపి - even
వాఞ్ఛన్తి - desire; seek
జనః - people
సత్త్వ - nature; inner quality/temperament
అనురూపమ్ - according to; in keeping with
ఫలమ్ - fruit; result

Translation (భావార్థ):
A dog, having obtained even a cow's bone that is fleshless and dirty with a little remnant of sinew and fat, feels satisfied - though it does not truly quell its hunger. A lion, even if a jackal has come into its lap, leaves it and strikes an elephant. Everyone, even when fallen into hardship, seeks results according to their nature.

Commentary (అనుసన్ధాన):
The verse contrasts two kinds of aspiration. Some minds are trained to be satisfied with "bones" - small, low-quality gains that create the illusion of progress but do not really nourish. Other minds, like the lion, stay oriented to worthy goals even when easier options present themselves. In modern life this is the difference between chasing quick distractions versus building something substantial: taking a tiny shortcut that keeps you stuck, versus doing the harder work that actually changes your situation. The key word is సత్త్వ (inner nature/quality): whatever you repeatedly consume - media, habits, friendships - slowly reshapes your సత్త్వ, and then your desires follow. If you want lion-like outcomes, feed the mind with lion-like inputs.

లాఙ్గూలచాలనం అధశ్చరణావపాతం
భూమౌ నిపత్య వదనోదరదర్శనం చ ।
శ్వా పిణ్డదస్య కురుతే గజపుఙ్గవస్తు
ధీరం విలోకయతి చాటుశతైశ్చ భుఙ్క్తే ॥ 1.31 ॥

ఛన్దః (వసన్తతిలకా): This is in వసన్తతిలకా (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 14 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `GGLGLLLGLLGLGG`. No obligatory యతి (pause) is defined for this meter; pauses follow sense and natural దణ్డ breaks.

Meaning (పదార్థ):
లాఙ్గూల - tail
చాలనమ్ - wagging; moving (forming లాఙ్గూలచాలనం)
అధః - downwards
చరణ - feet/legs
అవపాతమ్ - lowering; dropping; prostrating (forming అధశ్చరణావపాతం)
భూమౌ - on the ground
నిపత్య - having fallen
వదన - face; mouth
ఉదర - belly
దర్శనమ్ - showing; displaying
చ - and
శ్వా - dog
పిణ్డ - lump; morsel (as in alms/food)
దః - giving (forming పిణ్డద - "giver of a morsel")
తస్య - for/to him; of him (in verse as పిణ్డదస్య - "for the morsel-giver")
కురుతే - does; performs
గజ - elephant
పుఙ్గవః - chief/bull; excellent one ("elephant-bull" as a metaphor for a great person; in verse as గజపుఙ్గవస్తు = గజపుఙ్గవః + తు)
తు - but
ధీరమ్ - steady; bold; composed
విలోకయతి - looks; gazes
చాటు - flattery; coaxing praise
శతైః - by hundreds (instrumental plural of శత)
చ - and
భుఙ్క్తే - eats; enjoys; partakes

Translation (భావార్థ):
For a morsel-giver a dog performs tail-wagging, lowering of the legs, falling to the ground, and showing its face and belly; but an "elephant-bull" (a great person) stares steadily and then partakes through hundreds of flatteries.

Commentary (అనుసన్ధాన):
The verse is satire on dependence and flattery. The dog begs visibly through body language; the "great man" begs more subtly through చాటు (flattering speech) - but the motive is the same: food and favor. In modern life this appears as sycophancy in workplaces and politics: exaggerated praise to get access, opportunities, or protection. భర్తృహరి is nudging us toward self-respect: earn what you can by skill, ask plainly when you must, and avoid turning your dignity into a performance. A good test is simple - if you would feel ashamed reading your own words aloud tomorrow, you are probably selling yourself too cheaply today.

పరివర్తిని సంసారే
మృతః కో వా న జాయతే ।
స జాతో యేన జాతేన
యాతి వంశః సమున్నతిమ్ ॥ 1.32 ॥

ఛన్దః (అనుష్టుభ్): This is in అనుష్టుభ్ (శ్లోక) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 8 అక్షరాః per పాద (32 total; commonly written/recited as two 16-syllable half-verses separated by `।`); పథ్యా cadence often ends as pAda 1/3 = `x x x x L G x G`, pAda 2/4 = `x x x x L G L G`; a common యతి (pause) is after the 4th or 5th syllable in each పాద (separate from the natural pauses at `।` and `॥`).

Meaning (పదార్థ):
పరివర్తిని - in the ever-turning; in the changing (locative)
సంసారే - in worldly life; in the cycle of birth and death
మృతః - having died; dead
కః - who
వా - indeed; or
న - not
జాయతే - is born
సః - he
జాతః - born
యేన - by whom
జాతేన - by whose birth (instrumental of జాత)
యాతి - goes; attains
వంశః - family line; lineage
సమున్నతిమ్ - upliftment; rise; prosperity

Translation (భావార్థ):
In this ever-turning సంసార, who is there that is not born again after death? Truly born is that person by whose birth the lineage rises to greater upliftment.

Commentary (అనుసన్ధాన):
భర్తృహరి distinguishes biological birth from meaningful birth. Everyone is "born" in the ordinary sense, but a life becomes significant when it raises the standard of the family - through character, responsibility, and contribution. In modern life, this can mean breaking harmful cycles (addiction, anger, debt), becoming the first to educate yourself, caring for parents with steadiness, or creating a culture of honesty and kindness at home. The verse is also a gentle reminder that legacy is not only about wealth; it is about సంస్కార (refining impressions) passed to the next generation. When your presence makes your family more mature and more compassionate, the lineage has truly "risen".

కుసుమస్తవకస్యేవ
ద్వయీ వృత్తిర్మనస్వినః ।
మూర్ధ్ని వా సర్వలోకస్య
శీర్యతే వన ఏవ వా ॥ 1.33 ॥

ఛన్దః (అనుష్టుభ్): This is in అనుష్టుభ్ (శ్లోక) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 8 అక్షరాః per పాద (32 total; commonly written/recited as two 16-syllable half-verses separated by `।`); పథ్యా cadence often ends as pAda 1/3 = `x x x x L G x G`, pAda 2/4 = `x x x x L G L G`; a common యతి (pause) is after the 4th or 5th syllable in each పాద (separate from the natural pauses at `।` and `॥`).

Meaning (పదార్థ):
కుసుమ - flower
స్తవకః - cluster; bunch
ఇవ - like
ద్వయీ - twofold; having two ways
వృత్తిః - conduct; course; mode of being
మనస్వినః - of the high-minded; of the spirited person (మనస్విన్)
మూర్ధ్ని - on the head (locative of మూర్ధన్)
వా - either; or
సర్వలోకస్య - of the whole world
శీర్యతే - withers; decays; falls apart
వనే - in the forest
ఏవ - indeed; only
వా - or

Translation (భావార్థ):
Like a bunch of flowers, the course of a high-minded person is twofold: either they are placed on the head of the world, or they wither away in the forest.

Commentary (అనుసన్ధాన):
The verse points to a pattern in exceptional lives: they often do not settle for "average." A మనస్విన్ (high-minded person) either rises to visible influence where many recognize their worth, or they withdraw to solitude and remain uncelebrated - like flowers that either become a garland on someone's head or wither unseen in the woods. In modern life, this can look like an innovator who either finds the right platform and scales impact, or chooses a quiet path of integrity without playing status games. The practical takeaway is not to chase fame, but to choose your environment wisely: a good setting can "place you on the head" by giving your talents the right soil; a poor setting can make the same talent fade unnoticed.

సన్త్యన్యేఽపి బృహస్పతిప్రభృతయః సమ్భావితాః పఞ్చషాస్
తాన్ప్రత్యేష విశేషవిక్రమరుచీ రాహుర్న వైరాయతే ।
ద్వావేవ గ్రసతే దివాకరనిశాప్రాణేశ్వరౌ భాస్కరౌ
భ్రాతః పర్వణి పశ్య దానవపతిః శీర్షావశేషాకృతిః ॥ 1.34 ॥

ఛన్దః (శార్దూలవిక్రీడితమ్): This is in శార్దూలవిక్రీడితమ్ (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 19 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `GGGLLGL GLLLG GGLGGLG`; యతి (pause) is after the 7th and 12th syllables in each పాద.

Meaning (పదార్థ):
సన్తి - there are
అన్యే - others
అపి - also (in verse as అన్యేఽపి)
బృహస్పతి - BRIhaspati (Jupiter; the teacher of the gods)
ప్రభృతయః - beginning with; such as; and the rest
సమ్భావితాః - honored; esteemed
పఞ్చ - five
షట్ - six (forming పఞ్చషాస్)
తాన్ - them
ప్రతి - toward
ఏశః - this
విశేష - special; extraordinary
విక్రమ - prowess; power
రుచిః - inclination; taste (forming విశేషవిక్రమరుచీ)
రాహుః - Rahu
న - not
వైరాయతే - bears enmity; is hostile
ద్వౌ - two
ఏవ - only
గ్రసతే - swallows
దివాకర - maker of day; the sun
నిశా - night
ప్రాణేశ్వరౌ - the lords of life (dvandva used here for sun and moon; in verse as నిశాప్రాణేశ్వరౌ)
భాస్కరౌ - the two luminaries (dual of భాస్కర)
భ్రాతః - O brother!
పర్వణి - on the eclipse day; at the (eclipse) occasion
పశ్య - see!
దానవపతిః - lord of the demons
శీర్ష - head
అవశేష - remaining; only remainder
ఆకృతిః - form; shape (forming శీర్షావశేషాకృతిః)

Translation (భావార్థ):
There are other honored ones too - five or six such as BRIhaspati - but this Rahu, with a special appetite for prowess, does not show hostility toward them. He swallows only the two luminaries, the sun and the moon, the lords of day and night. Brother, look on the eclipse day: the demon-chief is a form that is nothing but a head.

Commentary (అనుసన్ధాన):
The verse has two layers. First, it explains a mythic fact: రాహు is a "head-only" being, seen at పర్వ (eclipse), and he targets the sun and moon. Second, it points to a social reality: jealousy and rivalry often go toward the brightest. Average achievements do not attract intense opposition, but excellence does - it becomes a visible target. In modern life, if you do important work, expect scrutiny, criticism, and sometimes unfair attacks; do not take that as proof you are wrong, but as proof you are visible. The practical response is to keep your work and conduct clean so that even when "Rahu" bites, only the shadow falls, not your integrity.

వహతి భువనశ్రేణిం శేషః ఫణాఫలకస్థితాం
కమఠపతినా మధ్యేపృష్ఠం సదా స చ ధార్యతే ।
తం అపి కురుతే క్రోడాధీనం పయోధిరనాదరాద్
అహహ మహతాం నిఃసీమానశ్చరిత్రవిభూతయః ॥ 1.35 ॥

ఛన్దః (హరిణీ): This is in హరిణీ (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 17 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `LLLLLG GGGG LGLLGLG`; యతి (pause) is after the 6th and 10th syllables in each పాద.

Meaning (పదార్థ):
వహతి - carries; bears
భువన - worlds; the cosmos
శ్రేణిమ్ - a series/row (forming భువనశ్రేణిం)
శేషః - శేష (the cosmic serpent)
ఫణా - hood (of a serpent)
ఫలక - plate; surface (forming ఫణాఫలక)
స్థితామ్ - placed; resting (i.e., "resting on the hood-plates")
కమఠ - tortoise
పతి - lord (forming కమఠపతి - కూర్మ)
మధ్యే - in the middle
పృష్ఠమ్ - back (in verse as మధ్యేపృష్ఠం = మధ్యే + పృష్ఠమ్)
సదా - always
సః - he
చ - and
ధార్యతే - is supported; is borne
తమ్ - him (the tortoise)
అపి - even
కురుతే - makes
క్రోడ - lap; bosom
అధీనమ్ - dependent; subject to (forming క్రోడాధీనమ్)
పయోధిః - ocean
అనాదరాత్ - out of indifference; without effort; as if casually
అహహ - alas! (exclamation of wonder)
మహతామ్ - of the great
నిఃసీమానాః - limitless; boundless (in verse as నిఃసీమానశ్)
చరిత్ర - deeds; exploits; conduct
విభూతయః - glories; manifestations; powers

Translation (భావార్థ):
శేష bears the series of worlds resting on the plates of his hoods; and he is always supported on his back by the lord of tortoises. Even that tortoise the ocean, as if casually, makes dependent on its lap. Alas - boundless are the wondrous powers of the great.

Commentary (అనుసన్ధాన):
The imagery is cosmic, but the lesson is practical: even the mighty are held within a chain of support. శేష supports worlds, yet is supported; the tortoise supports, yet is "held" by the ocean. In modern life, we forget this interdependence and start believing we are self-made; but your strength depends on unseen foundations - family effort, teachers, infrastructure, team members, and even nature itself. The verse gently dissolves arrogance: greatness does not mean "I need nobody"; it means you carry your responsibility well while acknowledging the supports that carry you. That awareness naturally produces వినయ (humility) and gratitude, which are also forms of strength.

వరం పక్షచ్ఛేదః సమదమఘవన్ముక్తకులిశప్రహారైర్
ఉద్గచ్ఛద్బహులదహనోద్గారగురుభిః ।
తుషారాద్రేః సూనోరహహ పితరి క్లేశవివశే
న చాసౌ సమ్పాతః పయసి పయసాం పత్యురుచితః ॥ 1.36 ॥

ఛన్దః (శిఖ్హరినీ): This is in శిఖ్హరినీ (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 17 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `LGGGGG LLLLL GGLLLG`; యతి (pause) is after the 6th and 11th syllables in each పాద.

Meaning (పదార్థ):
వరమ్ - better; preferable
పక్ష - wing
చ్ఛేదః - cutting; severing (forming పక్షచ్ఛేదః)
సమద - proud; intoxicated; swollen with power
మఘవన్ - Indra (in verse as మఘవన్)
ముక్త - released; hurled
కులిశ - thunderbolt
ప్రహారైః - with strikes/blows (forming మఘవన్ముక్తకులిశప్రహారైః)
ఉద్గచ్ఛత్ - rising up; flashing forth
బహుల - abundant; intense
దహన - fire
ఉద్గార - outburst; emission
గురుభిః - heavy; powerful; intense (forming ఉద్గచ్ఛద్బహులదహనోద్గారగురుభిః)
తుషారాద్రేః - of the snowy mountain (Himalaya)
సూనోః - of the son (genitive of సూను)
అహహ - alas! (exclamation)
పితరి - when the father (locative of పితృ)
క్లేశ - distress; suffering
వివశే - overwhelmed; powerless (forming క్లేశవివశే)
న - not
చ - and
అసౌ - that
సమ్పాతః - plunge; leap; fall
పయసి - into water; into the ocean (locative of పయః)
పయసామ్ - of waters
పత్యుః - of the lord (forming పయసాం పత్యుః - "lord of waters", the ocean)
ఉచితః - proper; fitting

Translation (భావార్థ):
Better the cutting off of wings by the thunderbolt-strikes hurled by proud Indra, fierce with blazing fire - for the son of the snowy mountain, alas, when his father was overwhelmed by distress. That plunge into the ocean was not fitting for the lord of waters.

Commentary (అనుసన్ధాన):
The verse praises courage and responsibility over escape. పక్షచ్ఛేద (wing-cutting) is painful, but it is an open encounter; సమ్పాత (a plunge into hiding/refuge) can look like survival, yet it may also be a flight from duty when elders or foundations are in crisis. In modern life, this appears when someone abandons a hard situation - family responsibility, a failing project, or a commitment - not because it is impossible, but because it is uncomfortable. The verse suggests a higher standard: face the storm honestly, accept loss if needed, but do not save your comfort at the cost of abandoning what you owe. That steadiness is also a form of ధైర్య (courage), without which neither worldly success nor inner growth becomes stable.

సింహః శిశురపి నిపతతి
మదమలినకపోలభిత్తిషు గజేషు ।
ప్రకృతిరియం సత్త్వవతాం
న ఖలు వయస్తేజసో హేతుః ॥ 1.37 ॥

ఛన్దః (ఆర్యా): This is in ఆర్యా Chandas/Meter: a మాత్రా-చన్దస్ counted by మాత్రాః (1 for లఘు, 2 for గురు) rather than a fixed syllable count; the usual scheme is 12+18 మాత్రాః in the first half (30 total) and 12+15 మాత్రాః in the second half (27 total), often written as four lines; a natural యతి (pause) occurs at the 12-మాత్రా split within each half.

Meaning (పదార్థ):
సింహః - lion
శిశుః - child; cub
అపి - even
నిపతతి - leaps upon; pounces
మద - rut; intoxication (as of an elephant)
మలిన - stained; dirty
కపోల - cheek/temple (of an elephant)
బిత్తిషు - on the walls/sides/surfaces (forming కపోలభిత్తిషు - "on the broad cheek-sides")
గజేషు - on elephants (locative plural of గజ)
ప్రకృతిః - nature; innate disposition
ఇయమ్ - this
సత్త్వవతాం - of those who have సత్త్వ (inner strength; courage; steadiness)
న ఖలు - not indeed
వయః - age
తేజసహ్ - of vigor; of brilliance; of valor
హేతుః - cause

Translation (భావార్థ):
Even a lion, though still a cub, pounces on elephants whose cheek-sides are stained with rut. Such is the nature of the courageous; age is not the true cause of valor.

Commentary (అనుసన్ధాన):
The verse breaks a common assumption: that strength is primarily a function of age. తేజస్ (vigor/valor) arises from inner సత్త్వ (steadiness and courage), which can appear early when the mind is clear and focused. In modern life, you see this in young people who take responsibility quickly - a student who speaks truth in a difficult room, a young engineer who tackles a hard problem without hiding, or a new leader who refuses unethical shortcuts. The verse is also a reminder to elders: do not dismiss someone just because they are new or young; look for their ప్రకృతి (nature) and train it well. When courage is guided by wisdom, it becomes a lifelong asset.

జాతిర్యాతు రసాతలం గుణగణైస్తత్రాప్యధో గమ్యతాం
శీలం శైలతటాత్పతత్వభిజనః సన్దహ్యతాం వహ్నినా ।
శౌర్యే వైరిణి వజ్రం ఆశు నిపతత్వర్థోఽస్తు నః కేవలం
యేనైకేన వినా గుణస్తృణలవప్రాయాః సమస్తా ఇమే ॥ 1.38 ॥

ఛన్దః (శార్దూలవిక్రీడితమ్): This is in శార్దూలవిక్రీడితమ్ (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 19 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `GGGLLGL GLLLG GGLGGLG`; యతి (pause) is after the 7th and 12th syllables in each పాద.

Meaning (పదార్థ):
జాతిః - birth; lineage; caste
యాతు - let it go
రసాతలమ్ - to the netherworld
గుణ - virtues; qualities
గణైః - with groups/multitudes (forming గుణగణైః)
తత్ర - there
అపి - also (forming తత్రాప్య్ = తత్ర + అపి)
అధః - downward; below
గమ్యతామ్ - let it be gone; let it proceed
శీలమ్ - character; good conduct
శైల - mountain
తటాత్ - from a cliff/precipice
పతత్వ - falling; after falling (as in శైలతటాత్పతత్వ...)
భ్హిజనః - breaking; shattering (as in ...పతత్వభిజనః)
సన్దహ్యతామ్ - let it be burned
వహ్నినా - by fire
శౌర్యే - in valor; in heroism
వైరిణి - on the enemy
వజ్రమ్ - thunderbolt
ఆశు - quickly
నిపతత్ - falling (imperative sense: "let it fall")
అర్థః - wealth; money; means
అస్తు - let it be
నః - for us; ours
కేవలమ్ - only
యేన - by which
ఏన - this (forming యేనైకేన = యేన + ఏకేన)
ఏకేన - by the one (instrumental singular of ఏక)
వినా - without
గుణాః - qualities/virtues
తృణ - grass; straw
లవ - a small piece/fragment (forming తృణలవ)
ప్రాయాః - almost like; comparable to (forming తృణలవప్రాయాః)
సమస్తాః - all
ఇమే - these

Translation (భావార్థ):
Let birth and lineage go to the netherworld; let all virtues go even lower there; let character fall from a mountain cliff, shatter, and be burned by fire; let a thunderbolt quickly strike the enemy in the matter of valor - let our one and only aim be wealth, because without that one thing all these "qualities" are as good as a blade of grass.

Commentary (అనుసన్ధాన):
The verse is intentionally shocking and is best read as biting social commentary. It exposes a harsh truth: when society worships అర్థ (wealth) above everything, then జాతి, గుణ, and శీల are treated as worthless unless backed by money. In modern life, this appears when a person's respect changes overnight after a promotion or job loss, or when ethics are praised in speech but ignored in hiring and rewards. The verse does not have to be your value system; it is a mirror. The mature response is to acknowledge that money affects practical power, while refusing to let it become your only measure: build competence and financial stability, but keep శీల (character) as the foundation so that success does not cost your soul.

ధనం అర్జయ కాకుత్స్థ
ధనమూలం ఇదం జగత్ ।
అన్తరం నాభిజానామి
నిర్ధనస్య మృతస్య చ ॥ 1.39 ॥

ఛన్దః (అనుష్టుభ్): This is in అనుష్టుభ్ (శ్లోక) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 8 అక్షరాః per పాద (32 total; commonly written/recited as two 16-syllable half-verses separated by `।`); పథ్యా cadence often ends as pAda 1/3 = `x x x x L G x G`, pAda 2/4 = `x x x x L G L G`; a common యతి (pause) is after the 4th or 5th syllable in each పాద (separate from the natural pauses at `।` and `॥`).

Meaning (పదార్థ):
ధనమ్ - wealth; means
అర్జయ - earn; acquire
కాకుత్స్థ - descendant of Kakutstha; (address to) Rama
ధనమూలమ్ - having wealth as the root; based on wealth
ఇదమ్ - this
జగత్ - world
అన్తరమ్ - difference; distinction
న - not
అభిజానామి - I know; I recognize (in verse as నాభిజానామి = న + అభిజానామి)
నిర్ధనస్య - of the poor; of one without wealth
మృతస్య - of the dead
చ - and

Translation (భావార్థ):
Earn wealth, O కాకుత్స్థ; this world is rooted in wealth. I see no difference between one who is poor and one who is dead.

Commentary (అనుసన్ధాన):
This verse states an uncomfortable worldly reality: without resources, a person is often treated as invisible. భర్తృహరి is not asking you to worship money; he is warning you not to ignore the practical role of అర్థ (means). In modern life, financial stability buys time, health choices, education, and the ability to serve others without desperation; lacking it can trap a person in constant crisis where even good intentions cannot act. The balanced takeaway is: earn ethically, budget wisely, and avoid avoidable dependence - and at the same time, remember that human worth is not money. When you can hold both truths, you protect yourself from poverty without becoming a slave of greed.

తానీన్ద్రియాణ్యవికలాని తదేవ నామ
సా బుద్ధిరప్రతిహతా వచనం తదేవ ।
అర్థోష్మణా విరహితః పురుషః క్షణేన
సోఽప్యన్య ఏవ భవతీతి విచిత్రం ఏతథ్ ॥ 1.40 ॥

ఛన్దః (వసన్తతిలకా): This is in వసన్తతిలకా (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 14 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `GGLGLLLGLLGLGG`. No obligatory యతి (pause) is defined for this meter; pauses follow sense and natural దణ్డ breaks.

Meaning (పదార్థ):
తాని - those; the same
ఇన్ద్రియాణి - senses; faculties
అవికలాని - unimpaired; intact
తత్ - that; the same
ఏవ - indeed; only
నామ - name
సా - that; the same
బుద్ధిః - intelligence; understanding
అప్రతిహతా - unobstructed; not struck down
వచనమ్ - speech; words
తత్ - that; the same
ఏవ - indeed
అర్థ - wealth; means
ఉష్మణా - warmth; heat (instrumental of ఉష్మన్; forming అర్థోష్మణా)
విరహితః - devoid of; separated from
పురుషః - person
క్షణేన - in a moment
సః - he
అపి - even (forming సోఽప్య్ = సః + అపి)
అన్యః - another; different
ఏవ - indeed
భవతి - becomes
ఇతి - thus
విచిత్రమ్ - strange; astonishing
ఏతత్ - this

Translation (భావార్థ):
The senses are the same and unimpaired; the name is the same; the intelligence is the same and unobstructed; the speech is the same. Yet, in a moment, a person deprived of the "warmth" of wealth becomes as if another - how strange this is!

Commentary (అనుసన్ధాన):
This verse observes how quickly social perception changes with financial status. Nothing essential about the person has changed - ఇన్ద్రియా (faculties), బుద్ధి (intellect), and వచన (speech) remain - but without అర్థ the person is treated as "other." In modern life, you see this after a job loss or business failure: the same individual is suddenly ignored, dismissed, or avoided. The verse is a reminder in two directions: first, build resilience so your life is not at the mercy of one external factor; second, do not become the crowd that worships money. అద్వైత goes even deeper: behind all changing roles is the same ఆత్మా - when you remember that, you can respect a person for their being, not for their bank balance.

యస్యాస్తి విత్తం స నరః కులీనః
స పణ్డితః స శ్రుతవాన్గుణజ్ఞః ।
స ఏవ వక్తా స చ దర్శనీయః
సర్వే గుణాః కాఞ్చనం ఆశ్రయన్తి ॥ 1.41 ॥

ఛన్దః (ఉపజాతి): This is in ఉపజాతి Chandas/Meter: 4 పాదాః, 11 అక్షరాః per పాద; this meter commonly mixes ఇన్ద్రవజ్రా (`GGLGGLLGLGG`) and ఉపేన్ద్రవజ్రా (`LGLGGLLGLGG`) patterns across the పాదాః.

Meaning (పదార్థ):
యస్య - whose
అస్తి - exists; is
విత్తమ్ - wealth; property; means
సః - that
నరః - man; person
కులీనః - of good family; noble-born (as judged by society)
సః - he
పణ్డితః - learned; wise
సః - he
శ్రుతవాన్ - learned; well-heard (one who has studied)
గుణ - qualities; virtues
జ్ఞః - knower (forming గుణజ్ఞః)
సః - he
ఏవ - indeed
వక్తా - speaker; (good) orator
సః - he
చ - and
దర్శనీయః - worthy of being seen; attractive; respectable
సర్వే - all
గుణాః - qualities; virtues
కాఞ్చనమ్ - gold; wealth
ఆశ్రయన్తి - take refuge in; depend upon; reside in

Translation (భావార్థ):
He who has wealth is considered noble; he is considered learned and wise; he is considered educated and a knower of virtues; he alone is considered an orator and even worthy of regard. All "qualities", it seems, take refuge in gold.

Commentary (అనుసన్ధాన):
This verse continues the theme of how society warps its judgments around money. It does not say that wealth truly creates గుణ (virtue); it says that people often attribute every virtue to the wealthy, even when nothing else has changed. In modern life you can notice this bias in how quickly someone is called "brilliant" after success, and how quickly the same person is dismissed after failure. The practical takeaway is twofold: build financial stability so you are not unnecessarily vulnerable, and also train yourself not to confuse wealth with worth. Respect competence and character directly, not the shine of కాఞ్చనమ్.

దౌర్మన్త్ర్యాన్నృపతిర్వినశ్యతి యతిః సఙ్గాత్సుతో లాలనాత్
విప్రోఽనధ్యయనాత్కులం కుతనయాచ్ఛీలం ఖలోపాసనాత్ ।
హ్రీర్మద్యాదనవేక్షణాదపి కృషిః స్నేహః ప్రవాసాశ్రయాన్
మైత్రీ చాప్రణయాత్సమృద్ధిరనయాత్త్యాగప్రమాదాద్ధనమ్ ॥ 1.42 ॥

ఛన్దః (శార్దూలవిక్రీడితమ్): This is in శార్దూలవిక్రీడితమ్ (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 19 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `GGGLLGL GLLLG GGLGGLG`; యతి (pause) is after the 7th and 12th syllables in each పాద.

Meaning (పదార్థ):
దుర్ - bad; harmful
మన్త్ర్యాత్ - from counsel/advice (ablative of మన్త్ర in the sense of "counsel"; forming దౌర్మన్త్ర్యాత్)
నృపతిః - king; ruler
వినశ్యతి - perishes; is ruined
యతిః - ascetic; one who restrains
సఙ్గాత్ - from association/company (సఙ్గ)
సుతః - son
లాలనాత్ - from pampering; indulgent fondling
విప్రః - Brahmin (as a representative of a student of శాస్త్ర)
అనధ్యయనాత్ - from not studying (ablative of అన్-అధ్యయన)
కులమ్ - family; lineage
కుతనయాత్ - from a bad son (కు + తనయ)
శీలమ్ - character; conduct
ఖలోపాసనాత్ - from serving/associating with the wicked (ఖల + ఉపాసన)
హ్రీః - modesty; sense of propriety
మద్యాత్ - from liquor/intoxication (మద్య)
అనవేక్షణాత్ - from lack of supervision; from neglect
అపి - even
కృషిః - agriculture; cultivation
స్నేహః - affection; love
ప్రవాస - living away; separation; travel
ఆశ్రయాత్ - from taking refuge in; from dwelling in (forming ప్రవాసాశ్రయాత్)
మైత్రీ - friendship
చ - and
అప్రణయాత్ - from lack of warmth/affection (ప్రణయ)
సమృద్ధిః - prosperity; flourishing
అనయాత్ - from bad policy; from mismanagement (అ-నయ)
త్యాగ - giving; charity
ప్రమాదాత్ - from careless excess/neglect; from heedlessness
ధనమ్ - wealth

Translation (భావార్థ):
A king is ruined by bad counsel; an ascetic by wrong company; a son by pampering. A Brahmin by not studying; a family by a bad son; character by serving the wicked. Modesty by liquor; even agriculture by neglect; affection by living away. Friendship by lack of warmth; prosperity by bad governance; and wealth by careless giving.

Commentary (అనుసన్ధాన):
This is a diagnostic verse: it pairs a role with the most common cause of its downfall. The pattern is simple - greatness is not usually destroyed by one dramatic event, but by a small, repeated weakness: a leader who listens to poor advisors, a seeker who keeps the wrong company, a child raised without boundaries, a student who stops learning, a family that tolerates a destructive member, or a person who normalizes ఖలోపాసన (serving/appeasing the wicked). In modern life, the "anavEkShaNa" example is striking: even a good system fails without maintenance. The verse encourages preventive discipline: choose counsel carefully, set boundaries early, keep learning, supervise what you own, and protect relationships with presence and warmth. Many avoidable collapses are simply the result of ignoring these basics.

దానం భోగో నాశస్తిస్రో
గతయో భవన్తి విత్తస్య ।
యో న దదాతి న భుఙ్క్తే
తస్య తృతీయా గతిర్భవతి ॥ 1.43 ॥

ఛన్దః (ఆర్యా): This is in ఆర్యా Chandas/Meter: a మాత్రా-చన్దస్ counted by మాత్రాః (1 for లఘు, 2 for గురు) rather than a fixed syllable count; the usual scheme is 12+18 మాత్రాః in the first half (30 total) and 12+15 మాత్రాః in the second half (27 total), often written as four lines; a natural యతి (pause) occurs at the 12-మాత్రా split within each half.

Meaning (పదార్థ):
దానమ్ - giving; charity
భోగః - enjoyment; use
నాశః - loss; destruction
తిస్రః - three
గతయః - courses; fates; outcomes
భవన్తి - become; are
విత్తస్య - of wealth
యః - he who
న - not
దదాతి - gives
న - not
భుఙ్క్తే - enjoys; uses
తస్య - for him; of him
తృతీయా - the third
గతిః - fate; outcome
భవతి - becomes

Translation (భావార్థ):
Wealth has three possible outcomes: giving, enjoyment, and destruction. For the one who neither gives nor enjoys, the third fate - loss - inevitably becomes his.

Commentary (అనుసన్ధాన):
The verse is practical economics wrapped as ethics. If you have resources, you can either share them (దాన), use them wisely (భోగ as "appropriate enjoyment"), or lose them (నాశ) through time, neglect, inflation, disputes, or sudden events. Hoarding without purpose is not safety; it is simply postponing the third outcome. In modern life, this encourages intentionality: budget for giving, budget for necessary and uplifting enjoyment, and invest rather than letting money rot. From a spiritual angle, దాన reduces లోభ (greed) and loosens attachment, which supports inner freedom; but even on a purely worldly level, it is wiser to direct wealth than to be dragged by its decay.

మణిః శాణోల్లీఢః సమరవిజయీ హేతిదలితో
మదక్షీణో నాగః శరది సరితః శ్యానపులినాః ।
కలాశేషశ్చన్ద్రః సురతమృదితా బాలవనితా
తన్నిమ్నా శోభన్తే గలితవిభవాశ్చార్థిషు నరాః ॥ 1.44 ॥

ఛన్దః (శిఖ్హరినీ): This is in శిఖ్హరినీ (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 17 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `LGGGGG LLLLL GGLLLG`; యతి (pause) is after the 6th and 11th syllables in each పాద.

Meaning (పదార్థ):
మణిః - gem; jewel
శాణా - whetstone; polishing stone
ఉల్లీఢః - rubbed; polished; scraped (forming శాణోల్లీఢః = శాణా + ఉల్లీఢః)
సమర - battle
విజయీ - victorious (forming సమరవిజయీ)
హేతి - weapon
దలితః - split; crushed; wounded (forming హేతిదలితో)
మద - rut; intoxication (of an elephant)
క్షీణః - diminished; dried up; exhausted (forming మదక్షీణో)
నాగః - elephant
శరది - in autumn (శరద్)
సరితః - rivers
శ్యాన - dried/settled; calm; with exposed banks (in verse as శ్యానపులినాః)
పులినాః - sandbanks/shores
కలా - digit; phase (as of the moon)
శేషః - remaining; remainder (forming కలాశేషశ్చన్ద్రః)
చన్ద్రః - moon
సురత - lovemaking; intimacy
మృదితా - softened; made tender; moved to tears
బాల - young
వనితా - woman (forming సురతమృదితా బాలవనితా)
తత్ - that; in that state
నిమ్నాః - lowered; humbled; diminished
శోభన్తే - shine; are beautiful
గలిత - fallen away; slipped off; lost
విభవాః - wealth; power (forming గలితవిభవాః)
చ - and; also
అర్థిషు - among supplicants; in the state of seeking/begging (అర్థిన్)
నరాః - people; men

Translation (భావార్థ):
A gem shines when polished on a whetstone; a warrior shines even when wounded after victory in battle; an elephant shines when the rut has dried up; rivers shine in autumn with exposed sandbanks; the moon shines when only a sliver of its phase remains; and a young woman shines when softened after intimacy. Likewise, people whose wealth has slipped away also shine when they become humble seekers.

Commentary (అనుసన్ధాన):
The common thread is "beauty after reduction." Polishing removes roughness; battle and loss remove complacency; autumn reveals the shape of the river; the waning moon reveals delicacy; and tenderness after intimacy reveals softness. భర్తృహరి applies this to people: when విభవ (wealth/power) falls away, the swagger often dissolves and a more human humility appears - and that can be genuinely attractive. In modern life, setbacks sometimes make a person easier to relate to: they listen more, speak less harshly, and value relationships over status. The higher application is to choose that humility without needing the fall: let "polishing" happen through self-reflection and good company, not only through loss.

పరిక్షీణః కశ్చిత్స్పృహయతి యవానాం ప్రసృతయే
స పశ్చాత్సమ్పూర్ణః కలయతి ధరిత్రీం తృణసమామ్ ।
అతశ్చానైకాన్త్యాద్గురులఘుతయాఽర్థేషు ధనినామ్
అవస్థా వస్తూని ప్రథయతి చ సఙ్కోచయతి చ ॥ 1.45 ॥

ఛన్దః (శిఖ్హరినీ): This is in శిఖ్హరినీ (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 17 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `LGGGGG LLLLL GGLLLG`; యతి (pause) is after the 6th and 11th syllables in each పాద.

Meaning (పదార్థ):
పరిక్షీణః - completely exhausted; impoverished; reduced
కశ్చిత్ - someone
స్పృహయతి - longs for; desires
యవానామ్ - of barley
ప్రసృతయే - for a handful (a measure: "prasRuti")
సః - he
పశ్చాత్ - later
సమ్పూర్ణః - full; satisfied; complete
కలయతి - considers; regards
ధరిత్రీమ్ - the earth
తృణసమామ్ - as equal to grass; as mere straw
అతః - therefore
చ - and
అనైకాన్త్యాత్ - from non-absoluteness; from the lack of a fixed one-sided measure (న + ఏకాన్త)
గురు - heavy; great
లఘుతయా - by lightness/smallness; by being "great or small" (forming గురులఘుతయా)
అర్థేషు - in objects/wealth; in "things" (అర్థ here as means/possessions)
ధనినామ్ - of the wealthy
అవస్థా - condition; state
వస్తూని - things; objects
ప్రథయతి - expands; magnifies; makes appear large
చ - and
సఙ్కోచయతి - contracts; diminishes; makes appear small
చ - and

Translation (భావార్థ):
Someone utterly impoverished longs for a mere handful of barley; later, once full and satisfied, he regards even the whole earth as no more than straw. Therefore, because there is no fixed measure in these matters, the condition of the wealthy makes things appear great or small - it expands them and it also shrinks them.

Commentary (అనుసన్ధాన):
The verse is about relativity of perception. Hunger makes a handful of barley look like treasure; satiety makes even the world look small. అనైకాన్త్య means "no single fixed standpoint": value changes with state of mind and circumstance. In modern life this is why people experience lifestyle inflation - yesterday's luxury becomes today's baseline - and why desires keep shifting rather than ending. The practical application is to watch the moving target: before chasing "more", ask whether the craving is about real need or about inner emptiness. When you cultivate contentment and clarity, you stop letting circumstances decide what feels "big" or "small", and you choose deliberately.

రాజన్దుధుక్షసి యది క్షితిధేనుం ఏతాం
తేనాద్య వత్సం ఇవ లోకం అముం పుషాణ
తస్మింశ్చ సమ్యగనిశం పరిపోష్యమాణే
నానాఫలైః ఫలతి కల్పలతేవ భూమిః ॥ 1.46 ॥

ఛన్దః (వసన్తతిలకా): This is in వసన్తతిలకా (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 14 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `GGLGLLLGLLGLGG`. No obligatory యతి (pause) is defined for this meter; pauses follow sense and natural దణ్డ breaks.

Meaning (పదార్థ):
రాజన్ - O king!
దుహుక్షసి - you wish to milk (desiderative/intent sense from దుహ్)
యది - if
క్షితి - earth
ధేనుమ్ - cow (accusative of ధేను), forming క్షితిధేనుమ్ ("earth-cow")
ఏతామ్ - this
తేన - therefore; by that
అద్య - today; now
వత్సమ్ - calf
ఇవ - like
లోకమ్ - the people; the world
అముమ్ - this
పుషాణ - nourish! (imperative of పుష్)
తస్మిన్ - in that; when that (in verse as తస్మింశ్చ = తస్మిన్ + చ)
చ - and
సమ్యక్ - properly; well
అనిశమ్ - continually; without break
పరిపోష్యమాణే - being well-nourished; being properly cared for
నానా - many kinds
ఫలైః - with fruits/results (instrumental plural of ఫల)
ఫలతి - bears fruit; yields
కల్పలతా - wish-fulfilling creeper
ఇవ - like
భూమిః - earth

Translation (భావార్థ):
O king, if you wish to milk this earth-cow, then nourish this people-world as you would a calf. When it is properly and continually cared for, the earth yields many fruits like a wish-fulfilling creeper.

Commentary (అనుసన్ధాన):
This is a classic teaching on leadership: you cannot extract sustainably without first investing. The metaphor is simple: if the ruler wants revenue and prosperity, the "calf" - the people - must be nourished through protection, fairness, and opportunity. In modern life, the same principle applies to managers and institutions: you cannot demand output while starving the inputs (time, training, psychological safety, and decent compensation). When people are cared for, they naturally create value; the system becomes a కల్పలతా (wish-fulfilling creeper) not by magic, but by good conditions. The verse is a reminder that real prosperity is grown, not squeezed.

సత్యానృతా చ పరుషా ప్రియవాదినీ చ
హింస్రా దయాలురపి చార్థపరా వదాన్యా ।
నిత్యవ్యయా ప్రచురనిత్యధనాగమా చ
వారాఙ్గనేవ నృపనీతిరనేకరూపా ॥ 1.47 ॥

ఛన్దః (వసన్తతిలకా): This is in వసన్తతిలకా (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 14 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `GGLGLLLGLLGLGG`. No obligatory యతి (pause) is defined for this meter; pauses follow sense and natural దణ్డ breaks.

Meaning (పదార్థ):
సత్య - true
అనృతా - untrue; false (forming సత్యానృతా - both truth and falsehood)
చ - and
పరుషా - harsh; rough
ప్రియ - pleasing; dear
వాదినీ - speaking (feminine; forming ప్రియవాదినీ - sweet-speaking)
చ - and
హింస్రా - violent; causing harm
దయాలుః - compassionate; kind
అపి - also
చ - and
అర్థ - wealth; interest; advantage
పరా - devoted to; centered on (forming చార్థపరా)
వదాన్యా - generous; giving
నిత్య - constant; always
వ్యయా - spending; expenditure (forming నిత్యవ్యయా)
ప్రచుర - abundant; much
అనిత్య - uncertain; not steady
ధన - wealth
ఆగమా - income; arrival/coming-in (forming ప్రచురనిత్యధనాగమా)
చ - and
వారాఙ్గనా - courtesan; prostitute
ఏవ - like; just as
నృప - king
నీతిః - policy; conduct; statecraft (forming నృపనీతిః)
అనేకరూపా - of many forms; multifaceted

Translation (భావార్థ):
The policy of kings is many-formed like a courtesan: it can be truthful and false, harsh and sweet-speaking; violent and yet compassionate; greedy for gain and yet generous; always spending, and yet receiving uncertain income.

Commentary (అనుసన్ధాన):
The verse is a realistic description of political life: statecraft often shifts masks depending on need. By comparing it to a వారాఙ్గనా (courtesan), భర్తృహరి implies skillful performance, but also moral ambiguity. In modern life, this helps you avoid naivety: institutions may speak sweetly while protecting interests, and may be kind in one situation and harsh in another. The practical application is to judge by consistent actions, not by temporary words; and if you hold leadership, to remember that flexibility need not mean deceit. Strong governance can be firm without cruelty and strategic without abandoning ధర్మ.

ఆజ్ఞా కీర్తిః పాలనం బ్రాహ్మణానాం
దానం భోగో మిత్రసంరక్షణం చ
యేషాం ఏతే షడ్గుణా న ప్రవృత్తాః
కోఽర్థస్తేషాం పార్థివోపాశ్రయేణ ॥ 1.48 ॥

ఛన్దః (శాలినీ): This is in శాలినీ (త్రిష్టుభ్ class) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 11 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `GGGG GLG GLGG`; యతి (pause) is after the 4th syllable (and some traditions also observe an additional pause after the 7th).

Meaning (పదార్థ):
ఆజ్ఞా - command; authority; the power to give orders
కీర్తిః - fame; good reputation
పాలనమ్ - protection; care
బ్రాహ్మణానాం - of బ్రాహ్మణs (learned and principled people; guardians of శాస్త్ర)
దానమ్ - giving; generosity
భోగః - enjoyment; rightful use of resources
మిత్ర - friend; ally
సంరక్షణమ్ - protection; safeguarding (forming మిత్రసంరక్షణమ్)
చ - and
యేషాం - for whom; of those in whom
ఏతే - these
షడ్ - six
గుణాః - qualities
న - not
ప్రవృత్తాః - active; practiced; functioning
కః - what
అర్థః - use; purpose; benefit (in verse as కోఽర్థః = కః + అర్థః)
తేషాం - of/for them
పార్థివ - kingly; royal
ఉపాశ్రయేణ - by resorting to; by taking refuge in (forming పార్థివోపాశ్రయేణ)

Translation (భావార్థ):
Authority, reputation, protection of the learned, generosity, rightful enjoyment, and safeguarding of friends - if these six qualities are not present, what use is kingship (or dependence on such kingship) at all?

Commentary (అనుసన్ధాన):
The verse defines leadership in responsibilities rather than in privilege. ఆజ్ఞా is meaningful only when it creates order; కీర్తి comes from trust; protecting the learned means protecting values and long-term wisdom; దాన keeps society circulating; భోగ reminds that resources are meant to be used, not merely hoarded; and మిత్రసంరక్షణ is loyalty to allies and commitments. In modern life, these map well to good management: clear decisions, credibility, protecting expertise, fair rewards, healthy use of budgets, and standing by your people. Without these, authority becomes empty power, and people eventually stop trusting it.

యద్ధాత్రా నిజభాలపట్టలిఖితం స్తోకం మహద్వా ధనం
తత్ప్రాప్నోతి మరుస్థలేఽపి నితరాం మేరౌ తతో నాధికమ్ ।
తద్ధీరో భవ విత్తవత్సు కృపణాం వృత్తిం వృథా సా కృథాః
కూపే పశ్య పయోనిధావపి ఘటో గృహ్ణాతి తుల్యం జలమ్ ॥ 1.49 ॥

ఛన్దః (శార్దూలవిక్రీడితమ్): This is in శార్దూలవిక్రీడితమ్ (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 19 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `GGGLLGL GLLLG GGLGGLG`; యతి (pause) is after the 7th and 12th syllables in each పాద.

Meaning (పదార్థ):
యత్ - what; whatever
ధాత్రా - by the creator; by fate/dispensation (ధాతృ)
నిజ - one's own
భాలపట్ట - the "forehead-surface" (as a place where fate is said to be written)
లిఖితమ్ - written
స్తోకమ్ - little
మహత్ - great; much
వా - or
ధనమ్ - wealth
తత్ - that
ప్రాప్నోతి - attains; obtains
మరుస్థలే - even in a desert (locative of మరుస్థల)
అపి - even (forming మరుస్థలేఽపి)
నితరామ్ - surely; completely
మేరౌ - on Meru (locative of మేరు)
తతః - than that
న - not
అధికమ్ - more
తత్ - therefore
ధీరః - steady; patient; composed
భవ - be (imperative)
విత్తవత్సు - in matters of wealth; regarding wealth
కృపణామ్ - miserly; stingy (accusative feminine of కృపణ)
వృత్తిమ్ - conduct; habit
వృథా - in vain; uselessly
సా - that
కృథాః - you have done (2nd person; in verse as కృథాః)
కూపే - in a well
పశ్య - see!
పయోనిధౌ - in the ocean (literally, "treasury of waters")
అపి - even
ఘటః - pot; bucket
గృహ్ణాతి - takes; draws
తుల్యమ్ - equal; the same
జలమ్ - water

Translation (భావార్థ):
Whatever little or much wealth the dispenser of fate has written on one's own forehead, one obtains it - even in a desert; and even on Meru one does not get more than that. Therefore, be steady about wealth and do not adopt a miserly way of life in vain. Look: whether in a well or even in the ocean, a pot draws only the same measure of water.

Commentary (అనుసన్ధాన):
The verse combines fate and restraint. It is saying: within whatever "quota" life brings, excessive anxiety and stinginess do not actually expand the bucket. The pot-and-ocean image is excellent: you can stand before a vast opportunity, but you still draw only what your capacity and preparedness allow. In modern life, this can be read as a warning against both greed and paralysis: work and plan, but do not let fear turn you into a కృపణ (miser) who cannot enjoy, share, or trust. A calm, generous mind uses resources intelligently; a tight, panicked mind hoards and still feels poor. The verse points toward ధైర్య (steadiness) and proportion.

త్వం ఏవ చాతకాధారోఽ
సీతి కేషాం న గోచరః ।
కిం అమ్భోదవరాస్మాకం
కార్పణ్యోక్తం ప్రతీక్షసే ॥ 1.50 ॥

ఛన్దః (అనుష్టుభ్): This is in అనుష్టుభ్ (శ్లోక) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 8 అక్షరాః per పాద (32 total; commonly written/recited as two 16-syllable half-verses separated by `।`); పథ్యా cadence often ends as pAda 1/3 = `x x x x L G x G`, pAda 2/4 = `x x x x L G L G`; a common యతి (pause) is after the 4th or 5th syllable in each పాద (separate from the natural pauses at `।` and `॥`).

Meaning (పదార్థ):
త్వమ్ - you
ఏవ - alone; indeed
చాతక - the చాతక bird (poetically known for waiting only for rain from clouds)
ఆధారః - support; refuge (in verse as ఆధారోఽ)
అసి - you are (sandhi in verse: ఆధారోఽ సీతి = ఆధారః + అసి + ఇతి)
ఇతి - thus; this (statement)
కేషాం - of whom? / for whom?
న - not
గోచరః - within reach; within awareness
కిమ్ - why?
అమ్భోద - cloud
వర - best; excellent (forming అమ్భోదవర)
అస్మాకమ్ - of us (in verse as అమ్భోదవరాస్మాకం = అమ్భోదవర + అస్మాకమ్)
కార్పణ్య - wretchedness; helplessness; petty begging
ఉక్తమ్ - spoken words; utterance (forming కార్పణ్యోక్తం)
ప్రతీక్షసే - do you wait for? do you expect?

Translation (భావార్థ):
You alone are the refuge of the చాతక - who does not know this? Then, O best of clouds, why do you wait for our wretched pleading words?

Commentary (అనుసన్ధాన):
The చాతక is a symbol of single-pointed dependence: it is said to drink only raindrops from the cloud, not water from the ground. That exclusive trust is both its beauty and its vulnerability. In modern life, the verse can be read in two directions. For the seeker, it suggests focus: if you decide what truly sustains you (values, truth, inner steadiness), do not keep bargaining with lesser sources. For the giver or leader (the "cloud"), it is a reminder not to wait for people to beg: nourish proactively, especially when you already know the need. When help has to be extracted through కార్పణ్య (humiliating pleading), something in the relationship is already unhealthy.

రే రే చాతక సావధానమనసా మిత్ర క్షణం శ్రూయతామ్
అమ్భోదా బహవో వసన్తి గగనే సర్వేఽపి నైతాదృశాః ।
కేచిద్వృష్టిభిరార్ద్రయన్తి వసుధాం గర్జన్తి కేచిద్వృథా
యం యం పశ్యసి తస్య తస్య పురతో మా బ్రూహి దీనం వచః ॥ 1.51 ॥

ఛన్దః (శార్దూలవిక్రీడితమ్): This is in శార్దూలవిక్రీడితమ్ (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 19 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `GGGLLGL GLLLG GGLGGLG`; యతి (pause) is after the 7th and 12th syllables in each పాద.

Meaning (పదార్థ):
రే రే - hey! hey! (calling out)
చాతక - the చాతక bird
సావధాన - attentive; alert
మనసా - with the mind (instrumental)
మిత్ర - O friend!
క్షణమ్ - for a moment
శ్రూయతామ్ - let it be heard; please listen (imperative)
అమ్భోదాః - clouds
బహవః - many
వసన్తి - dwell; are present
గగనే - in the sky
సర్వే - all
అపి - even/also (sandhi in verse: సర్వేఽపి = సర్వే + అపి)
న - not
ఏతాదృశాః - of this kind; like this
కేచిత్ - some
వృష్టిభిః - with rain (instrumental plural of వృష్టి)
ఆర్ద్రయన్తి - moisten; make wet
వసుధామ్ - the earth
గర్జన్తి - roar; thunder
వృథా - in vain; uselessly
యం యమ్ - whichever; whatever (repeated for emphasis)
పశ్యసి - you see
తస్య తస్య - of that one, of that one (repeated for emphasis)
పురతః - in front of; before
మా - do not
బ్రూహి - speak; say (imperative)
దీనమ్ - pitiable; lowly
వచః - words; speech

Translation (భావార్థ):
O చాతక, listen for a moment with an attentive mind, my friend. There are many clouds in the sky, but not all are like this one. Some truly wet the earth with rain; some merely thunder in vain. So, whichever one you see, do not utter pitiable words before each and every one.

Commentary (అనుసన్ధాన):
The verse teaches discernment in seeking help. The చాతక is famous in poetry for its single-pointed hope in clouds, but భర్తృహరి adds realism: not every cloud gives rain - some only make noise. In daily life, this is the difference between people who deliver and people who perform: a mentor who actually makes time vs. one who only offers slogans; a leader who acts vs. one who only announces; a friend who shows up vs. one who only sympathizes. The practical takeaway is not cynicism, but వివేక (discernment): choose where you place your vulnerability, do not beg indiscriminately, and do not train your own tongue into దీనతా (self-diminishing speech) in front of those who cannot or will not help.

అకరుణత్వం అకారణవిగ్రహః
పరధనే పరయోషితి చ స్పృహా ।
సుజనబన్ధుజనేష్వసహిష్ణుతా
ప్రకృతిసిద్ధం ఇదం హి దురాత్మనామ్ ॥ 1.52 ॥

ఛన్దః (ద్రుతవిలమ్బితమ్): This is in ద్రుతవిలమ్బితమ్ Chandas/Meter: 4 పాదాః, 12 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `LLLGLLGLLGLG`. No obligatory యతి (pause) is defined for this meter; pauses follow sense and natural దణ్డ breaks.

Meaning (పదార్థ):
అకరుణత్వమ్ - lack of compassion; cruelty
అకారణ - without cause; causeless
విగ్రహః - quarrel; hostility (forming అకారణ-విగ్రహః)
పర - others'
ధనే - in wealth (locative; "in others' wealth")
పర - others'
యోషితి - in a woman (locative; "in another's wife"; యోషిత్ = woman)
చ - and
స్పృహా - longing; covetous desire
సుజన - good people; the noble
బన్ధు - kin; relatives
జనేషు - toward people (locative plural of జన)
అసహిష్ణుతా - intolerance; inability to bear
ప్రకృతి - nature; innate disposition
సిద్ధమ్ - established; inherent; already-formed
ఇదమ్ - this
హి - indeed
దురాత్మనామ్ - of the evil-minded; of the wicked (genitive plural of దురాత్మన్)

Translation (భావార్థ):
Cruelty, causeless quarrel, coveting others' wealth and others' women, and intolerance toward good people and even relatives - these are, indeed, innate traits of the wicked.

Commentary (అనుసన్ధాన):
This verse is a checklist for character. భర్తృహరి points out that some behaviors are not occasional mistakes but stable patterns: a lack of empathy, conflict without reason, hunger for what belongs to others, and irritation toward the very people who are good or close. In modern life, this helps you set boundaries early: do not excuse repeated cruelty as "honesty", do not normalize constant drama as "just their style", and do not ignore a person's comfort with exploiting others. The practical application is to evaluate people by recurring tendencies, not by isolated charm; and to protect your time, trust, and relationships from those whose ప్రకృతి repeatedly moves toward harm.

దుర్జనః పరిహర్తవ్యో
విద్యయాఽలకృతోఽపి సన్ ।
మణినా భూషితః సర్పః
కిం అసౌ న భయఙ్కరః ॥ 1.53 ॥

ఛన్దః (అనుష్టుభ్): This is in అనుష్టుభ్ (శ్లోక) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 8 అక్షరాః per పాద (32 total; commonly written/recited as two 16-syllable half-verses separated by `।`); పథ్యా cadence often ends as pAda 1/3 = `x x x x L G x G`, pAda 2/4 = `x x x x L G L G`; a common యతి (pause) is after the 4th or 5th syllable in each పాద (separate from the natural pauses at `।` and `॥`).

Meaning (పదార్థ):
దుర్జనః - a wicked person
పరిహర్తవ్యః - should be avoided; should be kept away
విద్యయా - by knowledge; by learning (instrumental of విద్యా)
అలఙ్కృతః - adorned; decorated (sandhi in verse: విద్యయాఽలకృతోఽపి = విద్యయా + అలఙ్కృతః + అపి)
అపి - even
సన్ - even being; though being
మణినా - with a jewel/gem (instrumental)
భూషితః - adorned
సర్పః - snake
కిమ్ - what? / is it not?
అసౌ - that one; he
న - not
భయఙ్కరః - frightening; dangerous

Translation (భావార్థ):
A wicked person should be avoided even if adorned with learning; is not a snake, even when decorated with a jewel, still dangerous?

Commentary (అనుసన్ధాన):
The verse distinguishes "skill" from "goodness." Knowledge can sharpen the capacity to argue, persuade, and strategize - but if the person is దుర్జన (wicked), that sharpness becomes more dangerous, not less. In daily life, you may meet a brilliant colleague who undermines others, a charismatic leader who manipulates, or a well-read person who uses words to wound; the "jewel" of talent does not remove the poison of character. The practical takeaway is to prioritize trustworthiness and empathy over mere intelligence when choosing friends, partners, and leaders - and to keep distance from a "decorated snake" even when it shines.

జాడ్యం హ్రీమతి గణ్యతే వ్రతరుచౌ దమ్భః శుచౌ కైతవం
శూరే నిర్ఘృణతా మునౌ విమతితా దైన్యం ప్రియాలాపిని ।
తేజస్విన్యవలిప్తతా ముఖరతా వక్తర్యశక్తిః స్థిరే
తత్కో నామ గుణో భవేత్స గుణినాం యో దుర్జనైర్నాఙ్కితః ॥ 1.54 ॥

ఛన్దః (శార్దూలవిక్రీడితమ్): This is in శార్దూలవిక్రీడితమ్ (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 19 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `GGGLLGL GLLLG GGLGGLG`; యతి (pause) is after the 7th and 12th syllables in each పాద.

Meaning (పదార్థ):
జాడ్యమ్ - dullness; stupidity
హ్రీమతి - in a modest/shy person (locative of హ్రీమత్)
గణ్యతే - is counted; is considered
వ్రత - vow; disciplined observance
రుచౌ - in one who delights in vows/discipline (locative of వ్రతరుచి)
దమ్భః - hypocrisy; pretence
శుచౌ - in a pure person (locative of శుచి)
కైతవమ్ - deceit; trickery
శూరే - in a hero/valiant person (locative of శూర)
నిర్ఘృణతా - ruthlessness; lack of pity
మునౌ - in a sage (locative of ముని)
విమతితా - wrong thinking; perversity; folly
దైన్యమ్ - meanness; low-mindedness
ప్రియ - pleasing; dear
ఆలాపిని - in one who speaks pleasantly (locative feminine of ప్రియాలాపిన్)
తేజస్విని - in a radiant/powerful person (locative of తేజస్విన్)
అవలిప్తతా - arrogance; conceit
ముఖరతా - talkativeness; loquacity
వక్తరి - in a speaker; in one who speaks (locative of వక్త్ఱ్)
అశక్తిః - inability; incapacity (forming వక్తర్యశక్తిః = వక్తరి + అశక్తిః)
స్థిరే - in a steady person (locative of స్థిర)
తత్ - then; therefore
కః - what? who?
నామ - indeed; really (emphatic)
గుణః - virtue; quality
భవేత్ - could be; would be
సః - that
గుణినామ్ - of the virtuous; of good people
యః - which
దుర్జనైః - by wicked people (instrumental plural)
న - not
అఙ్కితః - marked/tainted; labeled (as in నాఙ్కితః)

Translation (భావార్థ):
In a modest person, dullness is counted; in one devoted to vows, hypocrisy; in a pure person, deceit; in a hero, ruthlessness; in a sage, perversity; in one who speaks pleasantly, meanness. In a radiant person, arrogance; in a speaker, talkativeness; in a steady person, inability to speak. Then what virtue of the virtuous is there that is not labeled by the wicked?

Commentary (అనుసన్ధాన):
The verse describes the "lens" of a cynical mind. A దుర్జన can twist any virtue into a fault: modesty becomes stupidity, discipline becomes pretence, purity becomes deception, courage becomes cruelty, and steadiness becomes silence. In modern life, this appears as chronic negativity - the person who cannot appreciate anything without adding a sneer, who interprets boundaries as "attitude," and humility as "lack of confidence." The practical takeaway is twofold: first, do not base your self-image on such judgments; second, be careful not to become that person yourself. A mind trained in మత్సర (envy) will always find a way to diminish others; a mind trained in వివేక (discernment) learns to see the virtue without naive idealization.

లోభశ్చేదగుణేన కిం పిశునతా యద్యస్తి కిం పాతకైః
సత్యం చేత్తపసా చ కిం శుచి మనో యద్యస్తి తీర్థేన కిమ్ ।
సౌజన్యం యది కిం గుణైః సుమహిమా యద్యస్తి కిం మణ్డనైః
సద్విద్యా యది కిం ధనైరపయశో యద్యస్తి కిం మృత్యునా ॥ 1.55 ॥

ఛన్దః (శార్దూలవిక్రీడితమ్): This is in శార్దూలవిక్రీడితమ్ (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 19 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `GGGLLGL GLLLG GGLGGLG`; యతి (pause) is after the 7th and 12th syllables in each పాద.

Meaning (పదార్థ):
లోభః - greed
చేత్ - if (sandhi in verse as చేద్)
అగుణేన - with lack of virtue; by bad qualities (instrumental of అగుణ)
కిమ్ - what (use)? / what then?
పిశునతా - slander; malicious speech; backbiting
యది - if
అస్తి - exists; is present
కిమ్ - what (need)?
పాతకైః - with sins (instrumental plural of పాతక)
సత్యమ్ - truthfulness
చేత్ - if
తపసా - by austerity; by disciplined effort (instrumental)
చ - and
కిమ్ - what (need)?
శుచి - pure
మనః - mind
యది - if
అస్తి - exists
తీర్థేన - by pilgrimage/holy place (instrumental of తీర్థ)
కిమ్ - what (need)?
సౌజన్యమ్ - good nature; kindness; nobility
యది - if
కిమ్ - what (need)?
గుణైః - with qualities (instrumental plural)
సు - very; great
మహిమా - greatness; glory (forming సుమహిమా)
యది - if
అస్తి - exists
కిమ్ - what (need)?
మణ్డనైః - with ornaments/adornments (instrumental plural of మణ్డన)
సత్ - true; good
విద్యా - knowledge (forming సద్విద్యా)
యది - if
కిమ్ - what (need)?
ధనైః - with wealth (instrumental plural)
అపయశః - bad fame; dishonor
యది - if
అస్తి - exists
కిమ్ - what (need)?
మృత్యునా - by death (instrumental of మృత్యు)

Translation (భావార్థ):
If greed is present, what use are virtues? If slander is present, what need of more sins? If there is truthfulness, what need of austerities? If the mind is pure, what need of pilgrimage? If there is nobility, what need of other qualities? If there is great inherent glory, what need of ornaments? If there is true knowledge, what need of wealth? And if there is dishonor, what need of death?

Commentary (అనుసన్ధాన):
The verse contrasts essentials with accessories. Inner corruption like లోభ (greed) cancels the value of outward "virtues"; and inner clarity like సత్యమ్ (truthfulness) and శుచి మనః (a pure mind) makes many external badges unnecessary. In daily life, this is a reminder to optimize for root causes: fix the habit that is poisoning the system, not the decoration around it. If a workplace culture rewards backbiting (పిశునతా), training programs won't save it; if a person has honesty and goodwill (సౌజన్య), they do not need constant image-management to be respected. The practical application is to invest in the "inside" first - character, clarity, and right intention - because those quietly make many outer supports redundant.

శశీ దివసధూసరో గలితయౌవనా కామినీ
సరో విగతవారిజం ముఖం అనక్షరం స్వాకృతేః ।
ప్రభుర్ధనపరాయణః సతతదుర్గతః సజ్జనో
నృపాఙ్గణగతః ఖలో మనసి సప్త శల్యాని మే ॥ 1.56 ॥

ఛన్దః (పృథ్వీ): This is in పృథ్వీ (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 17 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `LGLLLGLG LLLGLGGLG`; యతి (pause) is after the 8th syllable in each పాద.

Meaning (పదార్థ):
శశీ - the moon
దివస - daytime
ధూసరః - pale; dust-colored (forming దివసధూసరః)
గలిత - fallen away; lost
యౌవనా - youth (forming గలితయౌవనా - one whose youth has gone)
కామినీ - a beloved woman; a woman of charm
సరః - lake
విగత - gone; devoid of
వారిజమ్ - lotus (literally, "born of water"; forming విగతవారిజమ్)
ముఖమ్ - face
అనక్షరమ్ - without letters; illiterate (literally "without అక్షర")
స్వాకృతేః - by one's own making/deeds ("because of one's own doing")
ప్రభుః - master; lord
ధన - wealth
పరాయణః - wholly devoted to (forming ధనపరాయణః)
సతతమ్ - always
దుర్గతః - in misfortune; in distress
సజ్జనః - a good person
నృప - king
అఙ్గణ - courtyard; assembly; circle (forming నృపాఙ్గణ)
గతః - gone to; residing in
ఖ్హలః - wicked person
మనసి - in the mind
సప్త - seven
శల్యాని - thorns; spears; painful pricks
మే - for me; in me

Translation (భావార్థ):
A moon that looks pale in daytime, a beloved whose youth has faded, a lake with no lotuses, a face made illiterate by its own doing, a master devoted only to wealth, a good person always in misfortune, and a wicked person seated in the king's circle - these are seven thorns in my mind.

Commentary (అనుసన్ధాన):
This is a verse of "painful sights" - things that feel wrong to the heart because they are reversals of what should be. Some are natural (the moon fades in day), but others reveal avoidable decline: a face becoming అనక్షర (unlettered) by one's own choices, the powerful worshiping wealth alone, and the ఖ్హల thriving in courts while the సజ్జన struggles. In modern life, this is the discomfort you feel when incentives are misaligned: when unethical people are rewarded, when learning is neglected, or when relationships are reduced to transactions. The practical application is to correct the "system" you can control: keep learning so you do not become "letterless" by neglect, choose leaders and teams that reward integrity, and do not be shocked that the world sometimes misplaces its honors - instead, quietly build a life where goodness and competence still have a home.

న కశ్చిచ్చణ్డకోపానామ్
ఆత్మీయో నామ భూభుజామ్ ।
హోతారం అపి జుహ్వానం
స్పృష్టో వహతి పావకః ॥ 1.57 ॥

ఛన్దః (అనుష్టుభ్): This is in అనుష్టుభ్ (శ్లోక) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 8 అక్షరాః per పాద (32 total; commonly written/recited as two 16-syllable half-verses separated by `।`); పథ్యా cadence often ends as pAda 1/3 = `x x x x L G x G`, pAda 2/4 = `x x x x L G L G`; a common యతి (pause) is after the 4th or 5th syllable in each పాద (separate from the natural pauses at `।` and `॥`).

Meaning (పదార్థ):
న - not
కశ్చిత్ - anyone
చణ్డ - fierce; violent
కోపానామ్ - of those of anger; of the wrathful (genitive plural; forming చణ్డకోపానామ్)
ఆత్మీయః - one's own; belonging to oneself
నామ - named; truly (emphatic)
భూభుజామ్ - of kings (genitive plural of భూభుజ్)
హోతారమ్ - the priest; the sacrificer (accusative of హోత్ఱ్)
అపి - even
జుహ్వానమ్ - offering; performing oblations
స్పృష్టః - touched
వహతి - carries away; burns; consumes
పావకః - fire

Translation (భావార్థ):
For kings given to fierce anger, no one is truly "their own." Even the priest who offers oblations - when touched, fire carries him away (burns him).

Commentary (అనుసన్ధాన):
The verse is a warning about unstable power. When a ruler is ruled by చణ్డ కోప (violent anger), relationships become unsafe - even loyal service does not guarantee protection. Fire is the metaphor: it accepts offerings, yet it burns the hand that touches it. In modern life, this applies to any volatile authority: a manager who explodes unpredictably, a patron who humiliates people, or a relationship where anger dominates. The practical takeaway is to reduce exposure: keep communication factual, avoid needless proximity, document work, and do not rely on "closeness" as security. Where anger is the operating system, even the well-intentioned get scorched.

మౌనోమూకః ప్రవచనపటుర్బాటులో జల్పకో వా
ధృష్టః పార్శ్వే వసతి చ సదా దూరతశ్చాప్రగల్భః ।
క్షాన్త్యా భీరుర్యది న సహతే ప్రాయశో నాభిజాతః
సేవాధర్మః పరమగహనో యోగినాం అప్యగమ్యః ॥ 1.58 ॥

ఛన్దః (మన్దాక్రాన్తా): This is in మన్దాక్రాన్తా (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 17 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `GGGG LLLLLG GLGGLGG`; యతి (pause) is after the 4th and 10th syllables in each పాద.

Meaning (పదార్థ):
మౌనః - silent (in verse as మౌనో)
మూకః - dumb; unable to speak (forming మౌనోమూకః - "silent and dumb")
ప్రవచన - speech; discourse
పటుః - skilled; adept (forming ప్రవచనపటుః)
బాటులః - mad; foolish; nonsensical
జల్పకః - a chatterer
వా - or
ధృష్టః - bold; impudent
పార్శ్వే - at the side; near
వసతి - stays; resides
చ - and
సదా - always
దూరతః - from far away
చ - and (sandhi in verse: దూరతశ్చా = దూరతః + చ)
అప్రగల్భః - timid; not bold
క్షాన్త్యా - by patience/forbearance (instrumental of క్షాన్తి)
భీరుః - timid; fearful
యది - if
న - not
సహతే - endures; bears
ప్రాయశః - for the most part
న - not
అభిజాతః - well-born; noble
సేవా - service
ధర్మః - duty; way of life
పరమ - extremely
గహనః - hard to fathom; difficult
యోగినామ్ - of yogis (genitive plural)
అపి - even
అగమ్యః - not easily reachable/understood; difficult to master

Translation (భావార్థ):
In service one becomes silent and dumb, or skilled in speech, or a fool, or a chatterer; one stays near with boldness, or stays far with constant timidity. If one endures with patience, one is called fearful; if one does not endure, one is called not well-born. The "duty" of service is extremely hard to navigate - even for yogis it is difficult to master.

Commentary (అనుసన్ధాన):
భర్తృహరి is describing the psychological contortions of serving volatile power. Whatever posture you adopt gets misread: silence is taken as incompetence, clarity as insolence, patience as cowardice, refusal to endure as "bad breeding." In modern life, this is the experience of working under a toxic boss or inside a political environment where signals matter more than truth. The practical takeaway is: do not romanticize such settings. If you must serve, serve with clear limits, document decisions, and protect your mind; and if you can choose, prefer environments where speech, competence, and integrity are not punished. In the మన్దాక్రాన్తా rhythm (famous from మేఘదూత), the verse itself feels like a long, weary march - matching the fatigue of navigating such service.

ఉద్భాసితాఖిలఖలస్య విశృఙ్ఖలస్య
ప్రాగ్జాతవిస్తృతనిజాధమకర్మవృత్తేః ।
దైవాదవాప్తవిభవస్య గుణద్విషోఽస్య
నీచస్య గోచరగతైః సుఖం ఆప్యతే ॥ 1.59 ॥

ఛన్దః (వసన్తతిలకా): This is in వసన్తతిలకా (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 14 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `GGLGLLLGLLGLGG`. No obligatory యతి (pause) is defined for this meter; pauses follow sense and natural దణ్డ breaks.

Meaning (పదార్థ):
ఉద్భాసిత - made manifest; displayed openly
అఖిల - all; entire
ఖలస్య - of the wicked person (genitive of ఖల)
విశృఙ్ఖలస్య - unbridled; without restraint (genitive of విశృఙ్ఖ్హల)
ప్రాక్ - earlier; previously
జాత - born; arisen
విస్తృత - spread; expanded
నిజ - one's own
అధమ - base; low
కర్మ - actions
వృత్తేః - by conduct/habit (instrumental; in verse as కర్మవృత్తేః)
దైవాత్ - by fate; by destiny
అవాప్త - obtained
విభవస్య - of wealth/power (genitive of విభవ)
గుణ - virtue; quality
ద్విషః - of the hater (genitive of ద్విష్; forming గుణద్విషః)
అస్య - of this one (sandhi in verse: ద్విషోఽస్య = ద్విషః + అస్య)
నీచస్య - of the low person
గోచర - range; sphere; domain
గతైః - by going/moving (instrumental plural of గత)
సుఖమ్ - happiness; ease
ఆప్యతే - is obtained; is attained

Translation (భావార్థ):
For the low person - whose wickedness is openly displayed and unrestrained, whose earlier base deeds and habits have already spread far, who has obtained wealth by fate, and who hates virtue - happiness is attained only by moving within the spheres that suit him.

Commentary (అనుసన్ధాన):
The verse is a study in "misplaced success." A person can gain విభవ (wealth/power) by chance and still remain inwardly crude - and then they seek comfort only among circles that do not challenge that crudeness. In modern life, this is why bad incentives corrode cultures: when a team rewards shortcuts, the గుణద్విష్ (hater of virtue) feels at home and the conscientious feel alien. The takeaway is not despair but realism: if you want to grow, choose circles that raise your standards; and if you hold responsibility, do not elevate the openly unrestrained. Otherwise, the environment will slowly reshape itself to fit the lowest preferences.

ఆరమ్భగుర్వీ క్షయిణీ క్రమేణ
లఘ్వీ పురా వృద్ధిమతీ చ పశ్చాత్ ।
దినస్య పూర్వార్ధపరార్ధభిన్నా
ఛాయేవ మైత్రీ ఖలసజ్జనానామ్ ॥ 1.60 ॥

ఛన్దః (ఉపజాతి): This is in ఉపజాతి Chandas/Meter: a mixture of ఇన్ద్రవజ్రా/ఉపేన్ద్రవజ్రా with 4 పాదాః, 11 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు patterns are ఇన్ద్రవజ్రా = `GGLGGLLGLGG` and ఉపేన్ద్రవజ్రా = `LGLGGLLGLGG` (a verse may mix these across పాదాః).

Meaning (పదార్థ):
ఆరమ్భ - beginning
గుర్వీ - heavy; intense
క్షయిణీ - diminishing; waning
క్రమేణ - gradually; in due course
లఘ్వీ - light; slight
పురా - earlier; at first
వృద్ధిమతీ - increasing; growing
చ - and
పశ్చాత్ - later
దినస్య - of the day
పూర్వార్ధ - first half
పరార్ధ - second half
భిన్నా - distinguished; separated; differing
ఛాయా - shadow
ఏవ - just like
మైత్రీ - friendship
ఖ్హల - wicked people
సజ్జనానాం - of good people (genitive plural of సజ్జన)

Translation (భావార్థ):
Friendship, like a day's shadow which differs between the first and second halves, is heavy at the beginning and gradually diminishes (with the wicked), but is light at first and grows later (with the good).

Commentary (అనుసన్ధాన):
The verse distinguishes fast friendship from deep friendship. With a ఖ్హల, warmth often arrives quickly (because it is transactional) and fades when the transaction changes; with a సజ్జన, closeness may begin slowly (because it is cautious and principled) and grows as trust is earned. In modern life, this is a helpful filter: do not mistake intense early attention for loyalty, and do not dismiss steady, gradual bonds as lack of care. The practical application is to build relationships like long-term assets: consistent presence, reliability, and honesty over time. Like the shadow's changing length, friendship has seasons - but its direction tells you whether it is rooted in convenience or character.

మృగమీనసజ్జనానాం తృణజలసన్తోషవిహితవృత్తీనామ్ ।
లుబ్ధకధీవరపిశునా నిష్కారణవైరిణో జగతి ॥ 1.61 ॥

ఛన్దః (ఆర్యా): This is in ఆర్యా Chandas/Meter: a మాత్రా-చన్దస్ counted by మాత్రాః (1 for లఘు, 2 for గురు) rather than a fixed syllable count; the usual scheme is 12+18 మాత్రాః in the first half (30 total) and 12+15 మాత్రాః in the second half (27 total), often written as two or four lines; a natural యతి (pause) occurs at the 12-మాత్రా split within each half.

Meaning (పదార్థ):
మృగ - deer
మీన - fish
సజ్జనానామ్ - of good people (genitive plural of సజ్జన)
తృణ - grass
జల - water
సన్తోశ - contentment; satisfaction
విహిత - ordained; arranged; established
వృత్తీనామ్ - of those whose conduct/livelihood is (thus) (genitive plural of వృత్తి)
లుబ్ధక - hunter
ధీవర - fisherman
పిశునా - slanderer; malicious informer (instrumental; in verse as పిశునా)
నిష్కారణ - without cause; without reason
వైరిణః - enemies (nominative plural of వైరిన్)
జగతి - in the world

Translation (భావార్థ):
In this world, deer, fish, and good people - whose way of life is contentment with grass and water - have enemies without any cause: the hunter, the fisherman, and the slanderer.

Commentary (అనుసన్ధాన):
The verse points out a hard social fact: gentleness and simplicity can attract predators. The deer does not provoke the hunter; the fish does not provoke the fisherman; and the సజ్జన often does not provoke the పిశున (slanderer) - yet harm still comes. In modern life, this appears as exploiters targeting the polite, gossipers targeting the sincere, and manipulators targeting the trusting. The practical takeaway is to pair goodness with prudence: keep your values, but also keep boundaries, verify before trusting, and do not underestimate the damage of పిశునతా (backbiting) in teams and families.

వాఞ్ఛా సజ్జనసఙ్గమే పరగుణే ప్రీతిర్గురౌ నమ్రతా
విద్యాయాం వ్యసనం స్వయోషితి రతిర్లోకాపవాదాద్భయమ్ ।
భక్తిః శూలిని శక్తిరాత్మదమనే సంసర్గముక్తిః ఖలే
యేష్వేతే నివసన్తి నిర్మలగుణాస్తేభ్యో నరేభ్యో నమః ॥ 1.62 ॥

ఛన్దః (శార్దూలవిక్రీడితమ్): This is in శార్దూలవిక్రీడితమ్ (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 19 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `GGGLLGL GLLLG GGLGGLG`; యతి (pause) is after the 7th and 12th syllables in each పాద.

Meaning (పదార్థ):
వాఞ్ఛా - desire; longing
సజ్జన - good people
సఙ్గమే - in association/company (locative of సఙ్గమ)
పర - others'
గుణే - in virtue/quality (locative of గుణ)
ప్రీతిః - affection; delight
గురౌ - toward the teacher (locative of గురు)
నమ్రతా - humility
విద్యాయామ్ - in learning/knowledge (locative of విద్యా)
వ్యసనమ్ - intense attachment; "addiction"; single-minded pursuit
స్వ - one's own
యోషితి - in one's wife (locative of యోషిత్)
రతిః - love; affection; delight
లోక - people; the world
అపవాదాత్ - from blame; from scandal (ablative of అపవాద)
భయమ్ - fear
భక్తిః - devotion
శూలిని - in శూలిన్ (Siva, the trident-bearer; locative)
శక్తిః - strength; capacity; ability
ఆత్మ - self
దమనే - in restraint/taming (locative of దమన; forming ఆత్మదమనే)
సంసర్గ - association; bad company
ముక్తిః - freedom; release
ఖలే - in కలి (the age of Kali; locative)
యేషు - in whom (locative plural)
ఏతే - these
నివసన్తి - dwell; reside
నిర్మల - pure; spotless
గుణాః - qualities; virtues
తేభ్యః - to those (dative plural)
నరేభ్యః - to men/people (dative plural of నర)
నమః - salutations

Translation (భావార్థ):
Salutations to those people in whom these pure qualities dwell: longing for the company of the good, love for others' virtues, humility toward the teacher, passion for learning, love for one's own wife, fear of public blame, devotion to Siva, strength in self-restraint, and freedom from bad association in this age of కలి.

Commentary (అనుసన్ధాన):
This verse sketches a complete ethical "ecosystem." It begins with choosing good company (సజ్జన-సఙ్గ), then teaches a healthy attitude: celebrate others' virtues (పర-గుణ-ప్రీతి) instead of competing with them; remain teachable through గురు-నమ్రతా (humility); and keep growing through విద్యా-వ్యసన (love of learning). It also grounds spirituality in self-mastery: devotion to శూలిన్ (Siva) paired with ఆత్మదమన (self-restraint). In modern life, this reads like a practical checklist: curate your feeds and friends, admire competence rather than envy it, keep mentors close, guard your marriage/commitments, and avoid circles where gossip and "apavAda" thrive. When these habits are stable, your life becomes quieter, cleaner, and more reliable to others.

విపది ధైర్యం అథాభ్యుదయే క్షమా
సదసి వాక్పటుతా యుధి విక్రమః ।
యశసి చాభిరుచిర్వ్యసనం శ్రుతౌ
ప్రకృతిసిద్ధం ఇదం హి మహాత్మనామ్ ॥ 1.63 ॥

ఛన్దః (ద్రుతవిలమ్బితమ్): This is in ద్రుతవిలమ్బితమ్ Chandas/Meter: 4 పాదాః, 12 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `LLLGLLGLLGLG`. No obligatory యతి (pause) is defined for this meter; pauses follow sense and natural దణ్డ breaks.

Meaning (పదార్థ):
విపది - in calamity; in adversity (locative of విపద్)
ధైర్యం - courage; steadiness; fortitude
అథ - and then; and also (sandhi in verse: అథాభ్యుదయే = అథ + అభ్యుదయే)
అభ్యుదయే - in rise/success; in prosperity (locative of అభ్యుదయ)
క్షమా - forgiveness; forbearance
సదసి - in an assembly; in a court; in public company (locative of సదస్)
వాక్పటుతా - skill in speech; eloquence
యుధి - in battle; in conflict (locative of యుధ్)
విక్రమః - valor; heroic effort
యశసి - in fame; in good reputation (locative of యశస్)
చ - and (sandhi in verse: చాభిరుచిః = చ + అభిరుచిః)
అభిరుచిః - liking; taste; inclination (sandhi in verse: అభిరుచిర్వ్యసనం = అభిరుచిః + వ్యసనం)
వ్యసనం - strong attachment; intense pursuit (often used as "addiction" or "habit")
శ్రుతౌ - in hearing; in learning/scripture (locative of శ్రుతి / శ్రుత)
ప్రకృతి - nature; disposition
సిద్ధం - accomplished; established; inborn
ఇదం - this
హి - indeed
మహాత్మనాం - of great-souled / great-minded people (genitive plural of మహాత్మన్)

Translation (భావార్థ):
This is indeed the natural disposition of the great: courage in adversity, forgiveness in prosperity, eloquence in public assembly, valor in conflict, a taste for good reputation, and a deep pursuit of learning.

Commentary (అనుసన్ధాన):
The verse is a compact map of context-sensitive virtues: the same inner strength shows up as ధైర్య (fortitude) when life is hard and as క్షమా (forgiveness) when you are in a position to "punish". వాక్పటుతా is not merely fluency; it is speaking in a way that is true, timely, and constructive in a group setting; and విక్రమ is courage applied to real resistance. In modern life, you can use this as a self-checklist: in a setback, do not collapse; in success, do not become vindictive; in meetings, speak clearly without humiliating others; in conflict, do what is right even if it is uncomfortable; and treat reputation as "earned trust" rather than vanity. When శ్రుతి and learning become a వ్యసన (a steady, almost addictive pursuit), your decisions stop being driven by mood and start being guided by a deeper, more stable understanding.

ప్రదానం ప్రచ్ఛన్నం గృహం ఉపగతే సమ్భ్రమవిధిః
ప్రియం కృత్వా మౌనం సదసి కథనం చాప్యుపకృతేః ।
అనుత్సేకో లక్ష్మ్యాం అనభిభవగన్ధాః పరకథాః
సతాం కేనోద్దిష్టం విషమం అసిధారావ్రతం ఇదమ్ ॥ 1.64 ॥

ఛన్దః (శిఖ్హరినీ): This is in శిఖ్హరినీ (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 17 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `LGGGGG LLLLL GGLLLG`; యతి (pause) is after the 6th and 11th syllables in each పాద.

Meaning (పదార్థ):
ప్రదానం - giving; donation
ప్రచ్ఛన్నం - concealed; done privately
గృహం - house; home
ఉపగతే - when (someone) has arrived/entered (locative absolute/locative of ఉపగత)
సమ్భ్రమ - eagerness; respectful haste; warmth
విధిః - proper method/etiquette (as in సమ్భ్రమవిధిః)
ప్రియం - a kind act; a favor; something pleasing
కృత్వా - having done
మౌనం - silence; not advertising it
సదసి - in public assembly/court
కథనం - speaking; recounting
చ - and
అపి - even (sandhi in verse: చాప్యుపకృతేః = చ + అపి + ఉపకృతేః)
ఉపకృతేః - of help/favor done (genitive of ఉపకృతి); i.e., speaking of the help received (rather than boasting of help given)
అనుత్సేకః - absence of arrogance; not being intoxicated by pride
లక్ష్మ్యాం - in wealth/prosperity (locative of లక్ష్మీ)
అనభిభవ - not having the sense/taint of defeat; not feeling "outdone" (as in అనభిభవగన్ధాః)
గన్ధాః - smell; trace; undertone
పరకథాః - talk about others; discussion of others
సతాం - of good people (genitive plural of సత్)
కేన - by whom?
ఉద్దిష్టం - prescribed; pointed out (sandhi in verse: కేనోద్దిష్టం = కేన + ఉద్దిష్టం)
విషమం - difficult; uneven; hard to walk
అసిధారా - the edge of a sword/razor
వ్రతం - vow; discipline
ఇదం - this

Translation (భావార్థ):
Who prescribed this hard "razor's-edge" discipline for the good: give in secret, welcome a guest into your home with eager courtesy, keep silent after doing a favor, speak in public about the help you have received, remain unarrogant in prosperity, and speak about others without the undertone of envy or rivalry?

Commentary (అనుసన్ధాన):
This verse explains why true నీతి feels demanding: it pushes against the ego's favorite habits - publicity, scorekeeping, and comparison. The good person is asked to do దాన (giving) without display, అతిథి-సత్కార (hospitality) without calculation, and gratitude without turning it into self-advertisement. Even more subtle is అనభిభవగన్ధాః పరకథాః: when you speak of others, remove the "smell" of feeling diminished - do not praise with hidden bitterness or criticize to soothe your insecurity. In modern life, this looks like doing help without virtue-signaling, crediting mentors publicly, staying humble when you get a raise, and refusing to participate in gossip that is really envy in disguise. That is why భర్తృహరి calls it అసిధారావ్రత - it requires constant inner honesty.

కరే శ్లాఘ్యస్త్యాగః శిరసి గురుపాదప్రణయితా
ముఖే సత్యా వాణీ విజయి భుజయోర్వీర్యం అతులమ్ ।
హృది స్వచ్ఛా వృత్తిః శ్రుతిం అధిగతం చ శ్రవణయోర్
వినాప్యైశ్వర్యేణ ప్రకృతిమహతాం మణ్డనం ఇదమ్ ॥ 1.65 ॥

ఛన్దః (శిఖ్హరినీ): This is in శిఖ్హరినీ (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 17 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `LGGGGG LLLLL GGLLLG`; యతి (pause) is after the 6th and 11th syllables in each పాద.

Meaning (పదార్థ):
కరే - in the hand
శ్లాఘ్యః - praiseworthy; commendable
త్యాగః - giving; generosity; letting go
శిరసి - on the head; in the highest place
గురు - teacher
పాద - feet
ప్రణయితా - affectionate devotion; reverent attachment (as in గురుపాదప్రణయితా)
ముఖే - in the mouth
సత్యా - truthful
వాణీ - speech
విజయి - victorious; able to win over obstacles
భుజయోః - in the two arms
వీర్యం - strength; valor
అతులం - incomparable
హృది - in the heart
స్వచ్ఛా - clear; pure
వృత్తిః - inner tendency; conduct; disposition
శ్రుతిం - శ్రుతి; scripture; that which is heard (Veda / sacred learning)
అధిగతం - studied; attained; learned
చ - and
శ్రవణయోః - in the two ears
వినా - without
అపి - even (sandhi in verse: వినాప్యైశ్వర్యేణ = వినా + అపి + ఐశ్వర్యేణ)
ఐశ్వర్యేణ - with wealth/power (instrumental of ఐశ్వర్య)
ప్రకృతి - nature
మహతాం - of the great (genitive plural of మహత్)
మణ్డనం - ornament; adornment
ఇదం - this

Translation (భావార్థ):
Even without wealth, this is the true ornament of the great by nature: praiseworthy generosity in the hand, reverence for the teacher at the highest place, truthful speech in the mouth, incomparable valor in the arms, a clear disposition in the heart, and sacred learning residing in the ears.

Commentary (అనుసన్ధాన):
భర్తృహరి is redefining "wealth" as qualities that cannot be taken away. External status can rise and fall, but త్యాగ (generosity), గురు-భక్తి (reverence to a teacher), సత్యవాణీ (truthful speech), courage, and a clean వృత్తి (inner motive) remain yours. In modern life, this is a practical reminder: your real "portfolio" is your integrity and competence - the habits that make you dependable in both success and setback. When you cultivate these, even simple living becomes dignified; and when these are absent, even ఐశ్వర్య (power) looks like a costume that does not fit.

సమ్పత్సు మహతాం చిత్తం భవత్యుత్పలకోమలమ్ ।
ఆపత్సు చ మహాశైలశిలా సఙ్ఘాతకర్కశమ్ ॥ 1.66 ॥

ఛన్దః (అనుష్టుభ్): This is in అనుష్టుభ్ (శ్లోక) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 8 అక్షరాః per పాద (32 total; commonly written/recited as two 16-syllable half-verses separated by `।`); పథ్యా cadence often ends as pAda 1/3 = `x x x x L G x G`, pAda 2/4 = `x x x x L G L G`; a common యతి (pause) is after the 4th or 5th syllable in each పాద (separate from the natural pauses at `।` and `॥`). లక్షణ శ్లోక: శ్లోకే షష్ఠం గురు జ్ఞేయం సర్వత్ర లఘుపఞ్చమమ్ । ద్విచతుష్పాదయోః హ్రస్వం సప్తమం దీర్ఘమన్యయోః ॥ - this mnemonic says the 6th syllable is గురు and the 5th is లఘు in all పాదాః; the 7th is లఘు in pAda 2/4 and గురు in pAda 1/3.

Meaning (పదార్థ):
సమ్పత్సు - in prosperity; in times of success (locative plural of సమ్పద్)
మహతాం - of the great (genitive plural of మహత్)
చిత్తం - mind; heart
భవతి - becomes
ఉత్పల - lotus
కోమలం - soft; tender (as in ఉత్పలకోమలం)
ఆపత్సు - in calamities; in distress (locative plural of ఆపత్)
చ - and
మహా - great
శైల - mountain
శిలా - rock
సఙ్ఘాత - mass; cluster; compact heap
కర్కశం - hard; rough; unyielding (as in మహాశైలశిలా సఙ్ఘాతకర్కశం)

Translation (భావార్థ):
In prosperity, the mind of the great becomes as soft as a lotus; in adversity, it becomes as hard as a compact mass of mountain-rock.

Commentary (అనుసన్ధాన):
The verse praises two complementary strengths. In good times, the noble mind becomes కోమల (tender) - generous, accessible, and humane; it does not use success as an excuse to become harsh. In hard times, that same mind becomes కర్కశ (unyielding) toward obstacles - steady in duty, not easily shaken by fear. In modern life, this is the balance of healthy leadership: be kind when you have resources, and be firm when you face crisis. Softness without backbone becomes weakness; backbone without softness becomes cruelty. భర్తృహరి is showing the integrated mind that can do both.

సన్తప్తాయసి సంస్థితస్య పయసో నామాపి న జ్ఞాయతే
ముక్తాకారతయా తదేవ నలినీపత్రస్థితం రాజతే ।
స్వాత్యాం సాగరశుక్తిమధ్యపతితం తన్మౌక్తికం జాయతే
ప్రాయేణాధమమధ్యమోత్తమగుణః సంసర్గతో జాయతే ॥ 1.67 ॥

ఛన్దః (శార్దూలవిక్రీడితమ్): This is in శార్దూలవిక్రీడితమ్ (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 19 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `GGGLLGL GLLLG GGLGGLG`; యతి (pause) is after the 7th and 12th syllables in each పాద.

Meaning (పదార్థ):
సన్తప్త - heated; burning hot
ఆయసి - in iron (locative of అయస్)
సంస్థితస్య - of that which is placed/resting (genitive of సంస్థిత)
పయసః - of water (genitive of పయస్)
నామ - name (as in నామాపి)
అపి - even
న - not
జ్ఞాయతే - is known/recognized
ముక్తా - pearl
ఆకారతయా - in the form/appearance (instrumental of ఆకారతా)
తదేవ - that very same (water)
నలినీ - lotus
పత్ర - leaf
స్థితం - placed on (as in నలినీపత్రస్థితం)
రాజతే - shines; appears splendid
స్వాత్యాం - in స్వాతి (the నక్షత్ర; locative)
సాగర - ocean
శుక్తి - oyster shell (as in సాగరశుక్తి)
మధ్య - middle
పతితం - fallen into (as in మధ్యపతితం)
తత్ - that
మౌక్తికం - pearl
జాయతే - becomes; is born
ప్రాయేణ - generally; for the most part
అధమ - low
మధ్యమ - middling
ఉత్తమ - excellent
గుణః - quality; virtue; character
సంసర్గతః - due to association/company (ablative of సంసర్గ)

Translation (భావార్థ):
Water placed on heated iron is not recognized even as "water"; the same water, resting on a lotus leaf, shines like a pearl; and fallen into an oyster in the time of స్వాతి, it becomes a true pearl. In the same way, low, middling, and excellent qualities arise mostly from one's association.

Commentary (అనుసన్ధాన):
The verse is a vivid argument for సంసర్గ (company, environment). The "same water" can vanish, sparkle, or become a jewel depending on where it lands; likewise, the same raw human potential can be wasted, refined, or made luminous by context. In modern life this is why your circles matter: a team that rewards gossip and shortcuts makes you worse without noticing; a community that values learning and service makes you better almost effortlessly. This is exactly why ఆది శఙ్కరాచార్య, in the అద్వైత teaching sequence of భ్హజ గోవిన్దమ్, places సత్సఙ్గ first: సత్సఙ్గత్వే నిస్సఙ్గత్వం - from good association comes freedom from compulsive attachments, and the whole inner transformation follows. Choose your "lotus leaf" wisely.

ప్రీణాతి యః సుచరితైః పితరం స పుత్రో
యద్భర్తురేవ హితం ఇచ్ఛతి తత్కలత్రమ్ ।
తన్మిత్రం ఆపది సుఖే చ సమక్రియం యద్
ఏతత్త్రయం జగతి పుణ్యకృతో లభన్తే ॥ 1.68 ॥

ఛన్దః (వసన్తతిలకా): This is in వసన్తతిలకా (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 14 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `GGLGLLLGLLGLGG`. No obligatory యతి (pause) is defined for this meter; pauses follow sense and natural దణ్డ breaks.

Meaning (పదార్థ):
ప్రీణాతి - pleases; gladdens
యః - who
సుచరితైః - by good conduct (instrumental plural of సుచరిత)
పితరం - father (accusative of పితృ)
స - that (person)
పుత్రః - son
యత్ - which/that (referring to the next clause)
భర్తుః - of the husband (genitive of భర్తృ)
ఏవ - indeed; alone
హితం - welfare; what is good
ఇచ్ఛతి - desires; seeks
తత్ - that (one)
కలత్రం - wife; spouse
తత్ - that (one)
మిత్రం - friend
ఆపది - in adversity (locative of ఆపత్)
సుఖే - in happiness (locative of సుఖ)
చ - and
సమక్రియం - acting together; of equal participation/support
యత్ - which/that (friend)
ఏతత్ - these
త్రయం - three
జగతి - in the world
పుణ్య - merit; past good action
కృతః - (those who) have done (good deeds) (nominative plural; as in పుణ్యకృతః)
లభన్తే - obtain

Translation (భావార్థ):
He who gladdens his father through good conduct is a true son; she who seeks only her husband's welfare is a true wife; and that is a true friend who stands with you equally in trouble and in ease. These three are obtained in this world by the meritorious.

Commentary (అనుసన్ధాన):
The verse does not romanticize relationships; it defines them by function: respect, welfare, and shared responsibility. A "son" is not merely biological but one whose life and choices bring joy to parents; a "wife/spouse" is one whose love expresses as seeking the other's హిత (good); and a "friend" is one who remains present when life is inconvenient, not only when it is fun. In modern life, this becomes a simple audit: do your actions bring peace to your elders, do you actively protect your partner's well-being (health, dignity, growth), and do you show up for friends in both crisis and celebration? The verse calls these rare not to make you fatalistic, but to encourage you to become such a person - and to choose such people carefully.

ఏకో దేవః కేశవో వా శివో వా
హ్యేకం మిత్రం భూపతిర్వా యతిర్వా ।
ఏకో వాసః పత్తనే వా వనే వా
హ్యేకా భార్యా సున్దరీ వా దరీ వా ॥ 1.69 ॥

ఛన్దః (శాలినీ): This is in శాలినీ (త్రిష్టుభ్ class) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 11 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `GGGG GLG GLGG`; యతి (pause) is after the 4th syllable (and some traditions also observe an additional pause after the 7th).

Meaning (పదార్థ):
ఏకా - one (feminine; used with భార్యా)
ఏకో - one (masculine)
దేవః - God; the chosen deity
కేశవః - Kesava (Vishnu)
వా - or
శివః - Siva
హి - indeed
మిత్రం - friend
భూపతిః - king; ruler (can also mean a powerful patron)
యతీ - renunciate; monk
వాసః - dwelling; residence
పత్తనే - in a city/town (locative of పత్తన)
వనే - in a forest (locative of వన)
భార్యా - wife
సున్దరీ - a beautiful woman
దరీ - a cave (as a simple dwelling)

Translation (భావార్థ):
Let there be one chosen God - whether Kesava or Siva; one close friend - whether a kingly patron or a renunciate; one dwelling - whether in a city or a forest; and one wife - whether she is a beauty or (life is lived in) a cave.

Commentary (అనుసన్ధాన):
This is one of the popular సుభాషితాని from the శతకమ్, and it teaches the power of "one-pointedness" in life. భర్తృహరి is not saying that everyone must literally live with a king or in a cave; he is saying: do not scatter your heart into endless alternatives. Choose an ఇష్టదేవతా (your worship focus) without sectarian hostility - కేశవః or శివః both lead to inner growth when worship is sincere. Choose a real friend over a crowd, a stable home over restless wandering, and commitment in marriage over constant comparison. In modern life, this is the antidote to "infinite options": fewer loyalties, deeper practice, less distraction - and therefore more peace.

నమ్రత్వేనోన్నమన్తః పరగుణకథనైః స్వాన్గుణాన్ఖ్యాపయన్తః
స్వార్థాన్సమ్పాదయన్తో వితతపృథుతరారమ్భయత్నాః పరార్థే ।
క్షాన్త్యైవాక్షేపరుక్షాక్షరముఖరముఖాన్దుర్జనాన్దూషయన్తః
సన్తః సాశ్చర్యచర్యా జగతి బహుమతాః కస్య నాభ్యర్చనీయాః ॥ 1.70 ॥

ఛన్దః (స్రగ్ధరా): This is in స్రగ్ధరా (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 21 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `GGGGLGG LLLLLLG GLGGLGG`; యతి (pause) is after the 7th and 14th syllables in each పాద.

Meaning (పదార్థ):
నమ్రత్వేన - by humility (instrumental of నమ్రతా)
ఉన్నమన్తః - rising; becoming elevated
పర - others'
గుణ - virtues/qualities
కథనైః - by speaking about (instrumental plural of కథన)
స్వ - one's own
అఙ్గుణాన్ - one's own virtues (as in స్వాన్గుణాన్)
ఖ్యాపయన్తః - making known; revealing
స్వార్థాన్ - their own goals
సమ్పాదయన్తః - accomplishing; bringing to completion
వితత - wide; expansive
పృథు - broad; large
తర - more (comparative sense inside the compound)
ఆరమ్భ - undertaking; initiative
యత్నాః - efforts (as in తరారమ్భయత్నాః)
పరార్థే - for others' welfare (locative of పరార్థ)
క్షాన్త్యా - by forbearance; by patience (instrumental of క్షాన్తి)
ఏవ - alone; indeed
ఆక్షేప - insult; abuse; censure
రుక్ష - harsh; rough
అక్షర - syllables/words (as in రుక్షాక్షర)
ముఖర - noisy; clamorous
ముఖాన్ - mouths/faces (accusative plural of ముఖ)
దుర్జనాన్ - wicked people (accusative plural of దుర్జన)
దూషయన్తః - putting to shame; correcting (also "condemning") by their own conduct
సన్తః - good people; saints
సాశ్చర్య - wondrous; amazing
చర్యా - conduct; way of life
జగతి - in the world
బహుమతాః - highly respected; well-regarded
కస్య - of whom?
న - not
అభ్యర్చనీయాః - worthy of worship/respect (sandhi in verse: నాభ్యర్చనీయాః = న + అభ్యర్చనీయాః)

Translation (భావార్థ):
By humility they rise; by speaking of others' virtues they reveal their own; while accomplishing their own aims, their broadest efforts are for others' good. And by patience alone they put to shame the wicked whose mouths are noisy with harsh, abusive words. Such saints, with their wondrous conduct, are highly honored in the world - who would not revere them?

Commentary (అనుసన్ధాన):
This verse is a portrait of mature goodness that does not need to advertise itself. The saint rises through నమ్రతా (humility), not through self-promotion; becomes known by praising others, not by attacking them; and converts personal capacity into పరార్థ (public good). The toughest line is about క్షాన్తి (forbearance): it does not mean weakness; it means refusing to be pulled into the mud by abusive speech. In modern life, this is leadership without ego - giving credit, building systems, mentoring quietly, and not reacting to every provocation online or at work. When you stop fighting for "being seen", you become more useful; and that usefulness naturally earns respect.

భవన్తి నమ్రాస్తరవః ఫలోద్గమైర్
నవామ్బుభిర్దూరావలమ్బినో ఘనాః ।
అనుద్ధతాః సత్పురుషాః సమృద్ధిభిః
స్వభావ ఏష పరోపకారిణామ్ ॥ 1.71 ॥

ఛన్దః (వంzఅస్థ): This is in వంzఅస్థ (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 12 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `LGLGG LLGLGLG`; యతి (pause) is after the 5th syllable in each పాద.

Meaning (పదార్థ):
భవన్తి - become; are
నమ్రాః - bowed; humble
తరవః - trees
ఫల - fruit
ఉద్గమైః - with the arising/abundance (instrumental plural of ఉద్గమ); in verse as ఫలోద్గమైః
నవ - fresh; new
అమ్బు - water
భిః - by (instrumental plural; in verse as నవామ్బుభిః)
దూర - far; low-hanging
అవలమ్బినః - hanging down; suspended
ఘనాః - clouds
అనుద్ధతాః - not arrogant; unraised (i.e., not "puffed up")
సత్పురుషాః - good people
సమృద్ధిభిః - with prosperity/abundance (instrumental plural of సమృద్ధి)
స్వభావః - natural disposition
ఏషః - this
పర - others'
ఉపకారిణాం - of benefactors; of those who help others (genitive plural of పరోపకారిన్)

Translation (భావార్థ):
Trees bend down with the abundance of fruits; clouds hang low with fresh water; and good people are not arrogant even in prosperity - this is the natural way of benefactors.

Commentary (అనుసన్ధాన):
Fullness expresses as humility. A tree with no fruit stands stiff; a tree with fruit bends; a cloud heavy with rain hangs low. Likewise, when someone truly has value - skill, wealth, influence - they become more accessible, not more inflated. In modern life, this looks like a senior person who makes time for juniors, a successful leader who listens more than they speak, or a wealthy family that becomes quieter and more generous instead of more showy. Use the verse as a diagnostic: if prosperity makes you harder to approach, you are moving away from the nature of పరోపకార (helping others).

శ్రోత్రం శ్రుతేనైవ న కుణ్డలేన
దానేన పాణిర్న తు కఙ్కణేన ।
విభాతి కాయః కరుణపరాణాం
పరోపకారైర్న తు చన్దనేన ॥ 1.72 ॥

ఛన్దః (ఉపజాతి): This is in ఉపజాతి Chandas/Meter: a mixture of ఇన్ద్రవజ్రా/ఉపేన్ద్రవజ్రా with 4 పాదాః, 11 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు patterns are ఇన్ద్రవజ్రా = `GGLGGLLGLGG` and ఉపేన్ద్రవజ్రా = `LGLGGLLGLGG` (a verse may mix these across పాదాః).

Meaning (పదార్థ):
శ్రోత్రం - ear
శ్రుతేన - by learning/hearing; by knowledge (instrumental of శ్రుత)
ఏవ - indeed; alone
న - not
కుణ్డలేన - by an earring (instrumental of కుణ్డల)
దానేన - by giving; by charity (instrumental of దాన)
పాణిః - hand (sandhi in verse: పాణిర్న = పాణిః + న)
తు - but
కఙ్కణేన - by a bracelet/armlet (instrumental of కఙ్కణ)
విభాతి - shines; appears splendid
కాయః - body; person
కరుణా - compassion
పరాణాం - of those devoted to (genitive plural; as in కరుణపరాణాం)
పర - others'
ఉపకారైః - by helpful acts (instrumental plural of పరోపకార; sandhi in verse: పరోపకారైర్న = పరోపకారైః + న)
చన్దనేన - by sandal paste/wood (instrumental of చన్దన)

Translation (భావార్థ):
It is learning that adorns the ear, not earrings; giving that adorns the hand, not bracelets; and it is helpful service that makes the compassionate person's very body shine, not sandalwood.

Commentary (అనుసన్ధాన):
The verse is a reminder that the most lasting "decoration" is character. External ornaments can impress for a moment, but శ్రుత (real learning) changes the quality of your speech and decisions; దాన (giving) changes the quality of your relationships; and పరోపకార (helpful action) changes the quality of your presence. In modern life, this can be applied very simply: invest in skills and study before spending on status symbols, build the habit of generosity, and be known for reliability and kindness. When virtue becomes your "jewelry", you are respected in every place - even where no one cares about appearance.

పాపాన్నివారయతి యోజయతే హితాయ
గుహ్యం నిగూహతి గుణాన్ప్రకటీకరోతి ।
ఆపద్గతం చ న జహాతి దదాతి కాలే
సన్మిత్రలక్షణం ఇదం ప్రవదన్తి సన్తః ॥ 1.73 ॥

ఛన్దః (వసన్తతిలకా): This is in వసన్తతిలకా (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 14 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `GGLGLLLGLLGLGG`. No obligatory యతి (pause) is defined for this meter; pauses follow sense and natural దణ్డ breaks.

Meaning (పదార్థ):
పాపాత్ - from sin; from harmful action (ablative of పాప; sandhi in verse: పాపాన్ + నివారయతి = పాపాన్నివారయతి)
నివారయతి - restrains; prevents
యోజయతే - connects/engages (someone); sets (someone) on (a path)
హితాయ - for welfare; for what is beneficial (dative of హిత)
గుహ్యం - secret; confidential matter
నిగూహతి - hides; keeps concealed
గుణాన్ - virtues; good qualities
ప్రకటీకరోతి - makes manifest; brings to light
ఆపత్ - distress; calamity (as in ఆపద్గతం)
గతం - gone into; fallen into
చ - and
న - not
జహాతి - abandons; leaves
దదాతి - gives
కాలే - at the right time; when needed (locative of కాల)
సన్మిత్ర - true/good friend
లక్షణం - mark; characteristic
ఇదం - this
ప్రవదన్తి - they say; they declare
సన్తః - good people; the wise

Translation (భావార్థ):
The wise say this is the mark of a true friend: they restrain you from harmful paths, guide you toward what is good, conceal your confidences, bring your virtues to light, do not abandon you when trouble comes, and help at the right time.

Commentary (అనుసన్ధాన):
This definition of friendship is both ethical and practical. A true friend is not only pleasant company; they are a safeguard: they stop you from పాప (harmful action), nudge you toward హిత (real good), and keep your గుహ్య (private matters) protected. They also do something generous: they highlight your గుణ (strengths) in a way that helps you grow, and they show up in ఆపత్ (distress) with timely support. In modern life, this means valuing friends who hold you accountable, respect your confidentiality, credit you publicly, and stay present when it costs them something - not just those who entertain you.

పద్మాకరం దినకరో వికచీకరోతి
చన్ద్రప్రభోల్లాసయతి కైరవచక్రవాలమ్ ।
నాభ్యర్థితో జలధరోఽపి జలం దదాతి
సన్తః స్వయం పరహితే విహితాభియోగాః ॥ 1.74 ॥

ఛన్దః (వసన్తతిలకా): This is in వసన్తతిలకా (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 14 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `GGLGLLLGLLGLGG`. No obligatory యతి (pause) is defined for this meter; pauses follow sense and natural దణ్డ breaks.

Meaning (పదార్థ):
పద్మ - lotus
ఆకరం - collection; pond (as in పద్మాకరం)
దినకరః - the sun ("maker of the day"; sandhi in verse: దినకరో = దినకరః)
వికచీకరోతి - makes bloom/open; causes to unfold
చన్ద్ర - the moon
ప్రభా - radiance; light (sandhi in verse: ప్రభోల్లాసయతి = ప్రభా + ఉల్లాసయతి)
ఉల్లాసయతి - gladdens; makes blossom; causes to expand with joy
కైరవ - white water-lily (often opening in moonlight)
చక్రవాలం - multitude; circle; cluster (as in కైరవచక్రవాలం)
న - not
అబ్యర్థితః - requested/asked (sandhi in verse: నాభ్యర్థితః = న + అబ్యర్థితః)
జలధరః - cloud (sandhi in verse: జలధరోఽపి = జలధరః + అపి)
అపి - even
జలం - water
దదాతి - gives
సన్తః - good people
స్వయం - of their own accord
పర - others'
హితే - in welfare/good (locative of హిత; as in పరహితే)
విహిత - established; appointed
అభియోగాః - undertaking; dedicated effort (as in విహితాభియోగాః)

Translation (భావార్థ):
The sun makes the lotus-pond bloom; the moon's radiance makes the water-lilies rejoice; even a raincloud gives water only when asked. But good people, of their own accord, are dedicated to the welfare of others.

Commentary (అనుసన్ధాన):
Nature's forces respond to conditions: the sun and moon act according to their role; the cloud gives when invited. The saint, however, does not wait for an invitation to do good. విహితాభియోగ means "committed engagement" - a steady readiness to help. In modern life, this is the difference between being reactive and being proactive: noticing someone struggling and offering support without being prompted, sharing useful information without being asked, or stepping in to prevent harm before it escalates. The verse invites you to become that person whose instinct is పరహిత (others' good).

ఏకే సత్పురుషాః పరార్థఘటకాః స్వార్థం పరిత్యజన్తి యే
సామాన్యాస్తు పరార్థం ఉద్యమభృతః స్వార్థావిరోధేన యే ।
తేఽమీ మానుషరాక్షసాః పరహితం స్వార్థాయ నిఘ్నన్తి యే
యే తు ఘ్నన్తి నిరర్థకం పరహితం తే కే న జానీమహే ॥ 1.75 ॥

ఛన్దః (శార్దూలవిక్రీడితమ్): This is in శార్దూలవిక్రీడితమ్ (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 19 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `GGGLLGL GLLLG GGLGGLG`; యతి (pause) is after the 7th and 12th syllables in each పాద.

Meaning (పదార్థ):
ఏకే - some
సత్పురుషాః - noble people
పర - others'
అర్థ - welfare; benefit
ఘటకాః - those who bring about/arrange (as in పరార్థఘటకాః)
స్వ - one's own
అర్థం - self-interest (as in స్వార్థం)
పరిత్యజన్తి - abandon; give up
యే - who
సామాన్యాః - ordinary people
తు - but
పరార్థం - others' welfare
ఉద్యమ - effort; endeavor
భృతః - bearing/carrying; undertaking (as in ఉద్యమభృతః)
స్వార్థ - own interest
అవిరోధేన - without opposing/contradicting (instrumental of అవిరోధ)
తే - those
ఇమే - these (sandhi in verse: తేఽమీ = తే + ఇమే)
మానుష - human
రాక్షసాః - demons; "rAkShasas" (as in మానుషరాక్షసాః)
పరహితం - others' welfare
స్వార్థాయ - for their own benefit
నిఘ్నన్తి - strike down; destroy
యే - who
యే - who
తు - but
ఘ్నన్తి - kill/destroy
నిరర్థకం - purposelessly; without any gain
పరహితం - others' welfare
తే - those
కే - who?
న - not
జానీమహే - we know (with న = "we do not know")

Translation (భావార్థ):
Some noble people bring about others' welfare by giving up their own interest; ordinary people work for others' good without harming their own interests; those "human-demons" destroy others' welfare for their own benefit; but those who destroy others' welfare without any purpose - who are they? We do not know.

Commentary (అనుసన్ధాన):
భర్తృహరి classifies behavior by motive, and the last category is the most frightening: harm that is not even "rational". In modern life you can see all four: selfless mentors who sacrifice time for others; decent colleagues who help when it does not cost them much; exploiters who sabotage others to advance; and finally, people who attack or ridicule simply because they can. The practical lesson is వివేక (discernment): do not assume everyone plays by the same ethical rules. Encourage the first two, protect yourself from the third, and do not waste your life trying to "understand" the fourth - set boundaries and move away.

క్షీరేణాత్మగతోదకాయ హి గుణా దత్తా పురా తేఽఖిలా
క్షీరోత్తాపం అవేక్ష్య తేన పయసా స్వాత్మా కృశానౌ హుతః ।
గన్తుం పావకం ఉన్మనస్తదభవద్దృష్ట్వా తు మిత్రాపదం
యుక్తం తేన జలేన శామ్యతి సతాం మైత్రీ పునస్త్వీదృశీ ॥ 1.76 ॥

ఛన్దః (శార్దూలవిక్రీడితమ్): This is in శార్దూలవిక్రీడితమ్ (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 19 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `GGGLLGL GLLLG GGLGGLG`; యతి (pause) is after the 7th and 12th syllables in each పాద.

Meaning (పదార్థ):
క్షీరేణ - by/with milk (instrumental of క్షీర)
ఆత్మగత - entered into; absorbed within
ఉదకాయ - to water (dative of ఉదక; in verse as ఆత్మగతోదకాయ)
హి - indeed
గుణాః - qualities
దత్తాః - given
పురా - formerly; earlier
తే - to you (dative of the 2nd-person pronoun; sandhi in verse: తేఽఖిలా = తే + అఖిలాః)
అఖిలాః - all; entire
క్షీర - milk
ఉత్తాపం - heating; distress/burning
అవేక్ష్య - having seen
తేన - by you/that
పయసా - by water (instrumental of పయస్)
స్వ - one's own
ఆత్మా - self
కృశానౌ - in fire (locative of కృశాను)
హుతః - offered; sacrificed
గన్తుం - to go
పావకం - fire
ఉన్మనః - eager; uplifted; inclined (to move)
తదా - then
అభవత్ - became
దృష్ట్వా - having seen
తు - but
మిత్ర - friend
ఆపదం - misfortune/distress (as in మిత్రాపదం)
యుక్తం - fitting; proper
తేన - by that
జలేన - by water (instrumental of జల)
శామ్యతి - is quenched; is pacified
సతాం - of good people
మైత్రీ - friendship
పునః - again; repeatedly
త్వీదృశీ - of this kind; like this

Translation (భావార్థ):
Milk had earlier given all its qualities to the water that entered into it. Seeing the milk being heated, that water offered its own self into the fire; and then the fire itself became eager to withdraw on seeing the friend's distress. Fittingly, that very water quenches the fire. Such indeed is the friendship of good people, again and again.

Commentary (అనుసన్ధాన):
The imagery highlights a very specific kind of friendship: not one based on "what I get", but on "what I can protect". First there is sharing - milk does not keep its qualities to itself; then there is sacrifice - water gives itself up to absorb the heat; and finally there is reciprocity - fire itself withdraws when it recognizes the situation. In modern life, this looks like a friend who quietly shields you during a crisis, or a colleague who takes heat to protect the team, without announcing it later. The verse encourages మైత్రీ that is brave, discreet, and mutual - not fragile, performative, or transactional.

ఇతః స్వపితి కేశవః కులం ఇతస్తదీయద్విషామ్
ఇతశ్చ శరణార్థినాం శిఖరిణాం గణాః శేరతే ।
ఇతోఽపి బడవానలః సహ సమస్తసంవర్తకైః
అహో వితతం ఊర్జితం భరసహం సిన్ధోర్వపుః ॥ 1.77 ॥

ఛన్దః (పృథ్వీ): This is in పృథ్వీ (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 17 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `LGLLLGLG LLLGLGGLG`; యతి (pause) is after the 8th syllable in each పాద.

Meaning (పదార్థ):
ఇతః - here; in this place; on this side
స్వపితి - sleeps
కేశవః - Kesava (Vishnu)
కులం - clan; family
ఇతః - here also
తదీయ - his
ద్విషామ్ - of enemies (genitive plural of ద్విష్)
ఇతః - here also
చ - and
శరణ - refuge
అర్థినాం - of those seeking (genitive plural of అర్థిన్)
శిఖరిణాం - of mountains (genitive plural of శిఖరిన్)
గణః - group; multitude
శేరతే - rest/lie down
ఇతః - here also
అపి - even (sandhi in verse: ఇతోఽపి = ఇతః + అపి)
బడవానలః - submarine fire (the "mare's mouth" fire)
సహ - along with
సమస్త - all
సంవర్తకైః - with the fires of cosmic dissolution (instrumental plural of సంవర్తక)
అహో - alas!; ah!
వితతం - vast; spread out
ఊర్జితం - mighty; powerful
భర - burden
సహం - bearing; enduring
సిన్ధోః - of the ocean (genitive of సిన్ధు)
వపుః - body; form

Translation (భావార్థ):
Here sleeps Kesava; here also is the clan of his enemies; here lie the mountains seeking refuge; and here too is the submarine fire along with the fires of cosmic dissolution. Ah - vast, mighty, and burden-bearing is the ocean's very body!

Commentary (అనుసన్ధాన):
The ocean is used as a metaphor for vast capacity: it holds what is sacred (కేశవ), what is hostile (the enemies' clan), what is heavy (mountains), and what is dangerous (submarine fire) - all without "spilling". In modern life, this is emotional maturity: being able to carry conflicting responsibilities, criticism, and uncertainty without losing stability. The verse does not ask you to become numb; it asks you to become spacious. When your inner world gains "ocean-like" breadth, you can respond to problems without panic, and you can serve as a refuge to others without being destroyed by their storms.

తృష్ణాం ఛిన్ధి భజ క్షమాం జహి మదం పాపే రతిం మా కృథాః
సత్యం బ్రూహ్యనుయాహి సాధుపదవీం సేవస్వ విద్వజ్జనమ్ ।
మాన్యాన్మానయ విద్విషోఽప్యనునయ ప్రఖ్యాపయ ప్రశ్రయం
కీర్తిం పాలయ దుఃఖితే కురు దయాం ఏతత్సతాం చేష్టితమ్ ॥ 1.78 ॥

ఛన్దః (శార్దూలవిక్రీడితమ్): This is in శార్దూలవిక్రీడితమ్ (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 19 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `GGGLLGL GLLLG GGLGGLG`; యతి (pause) is after the 7th and 12th syllables in each పాద.

Meaning (పదార్థ):
తృష్ణాం - thirst; craving (especially greed/desire)
ఛిన్ధి - cut off; break
భజ - cultivate; practice
క్షమాం - forgiveness; forbearance
జహి - abandon; destroy
మదం - pride; intoxication
పాపే - in sin; in harmful action (locative of పాప)
రతిం - delight; attachment
మా - do not
కృథాః - do (second person; imperative)
సత్యం - truth
బ్రూహి - speak (sandhi in verse: బ్రూహ్యనుయాహి = బ్రూహి + అనుయాహి)
అనుయాహి - follow; pursue
సాధు - good; noble
పదవీం - path; track
సేవస్వ - serve; associate with
విద్వజ్జనం - the learned; the wise (accusative)
మాన్యాన్ - the worthy; respected people (accusative plural of మాన్య)
మానయ - honor; respect
విద్విషః - enemies (accusative plural of విద్విష్; sandhi in verse: విద్విషోఽపి = విద్విషః + అపి)
అపి - even
అనునయ - conciliate; win over (imperative; also "seek reconciliation")
ప్రఖ్యాపయ - proclaim; make known
ప్రశ్రయం - humility; deference
కీర్తిం - good fame; reputation
పాలయ - protect; maintain
దుఃఖ్హితే - toward the distressed/suffering (locative; "when someone is suffering")
కురు - do; practice
దయాం - compassion
ఏతత్ - this
సతాం - of good people
చ - and (sandhi in verse: చేష్టితం = చ + ఏష్టితం)
ఏష్టితం - conduct; practice

Translation (భావార్థ):
Cut off craving; practice forgiveness; abandon pride; do not delight in wrongdoing. Speak truth; follow the path of the noble; serve the learned. Honor the worthy; conciliate even enemies; proclaim humility. Protect your good name; show compassion to the distressed. This is the conduct of the good.

Commentary (అనుసన్ధాన):
This verse is a complete daily "discipline list" for character. It begins inwardly (తృష్ణా as craving, మద as ego-intoxication), moves to speech and association (truth and wise company), then to social maturity (respecting elders, reconciling where possible), and finally to compassion and reputation. In modern life, you can treat it as a checklist before sleep: did I feed craving today, or did I cut it? did I react from pride, or choose క్షమా? did I speak truth kindly? did I spend time with people who elevate my standards? The verse does not promise perfection; it offers a direction - and repeated practice turns direction into habit.

మనసి వచసి కాయే పుణ్యపీయూషపూర్ణాస్
త్రిభువనం ఉపకారశ్రేణిభిః ప్రీణయన్తః ।
పరగుణపరమాణూన్పర్వతీకృత్య నిత్యం
నిజహృది వికసన్తః సన్త సన్తః కియన్తః ॥ 1.79 ॥

ఛన్దః (మాలినీ): This is in మాలినీ (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 15 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `LLLLLLGG GLGGLGG`; యతి (pause) is after the 8th syllable in each పాద.

Meaning (పదార్థ):
మనసి - in the mind
వచసి - in speech
కాయే - in the body; in action
పుణ్య - merit; goodness
పీయూష - nectar; ambrosia
పూర్ణాః - full (as in పుణ్యపీయూషపూర్ణాస్)
త్రిభువనం - the three worlds
ఉపకార - help; service
శ్రేణిభిః - by rows/series (instrumental plural of శ్రేణి)
ప్రీణయన్తః - pleasing; delighting
పర - others'
గుణ - virtues; good qualities
పరమాణూన్ - atoms; tiny particles (accusative plural of పరమాణు)
పర్వతీ - (making into) a mountain (as in పర్వతీకృత్య)
కృత్య - having made
నిత్యం - always
నిజ - one's own
హృది - in the heart
వికసన్తః - blooming; expanding
సన్తః - saints; good people
సన్తః - saints; good people (repeated for emphasis)
కియన్తః - how many?

Translation (భావార్థ):
Full of the nectar of merit in mind, speech, and action; delighting the three worlds through continuous acts of help; always making even the tiniest atoms of others' virtues into mountains; blooming in their own hearts - how many such saints are there, O how many?

Commentary (అనుసన్ధాన):
The verse identifies a saint by three traits: inner sweetness, outward service, and generous perception. They are "nectar-filled" (పీయూష) because their mind and speech are not poisoned by cynicism; they serve continuously through ఉపకార (helpful action); and they amplify others' good - they take even a పరమాణు (tiny trace) of virtue in someone and make it visible, instead of hunting for faults. In modern life, such people are rare but invaluable: the teacher who encourages, the colleague who builds morale, the elder who blesses, the leader who sees strengths. The verse invites you to become one of them by practicing "magnifying good" as a deliberate habit.

కిం తేన హేమగిరిణా రజతాద్రిణా వా
యత్రాశ్రితాశ్చ తరవస్తరవస్త ఏవ ।
మన్యామహే మలయం ఏవ యదాశ్రయేణ
కఙ్కోలనిమ్బకటుజా అపి చన్దనాః స్యుః ॥ 1.80 ॥

ఛన్దః (వసన్తతిలకా): This is in వసన్తతిలకా (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 14 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `GGLGLLLGLLGLGG`. No obligatory యతి (pause) is defined for this meter; pauses follow sense and natural దణ్డ breaks.

Meaning (పదార్థ):
కిం - what (use is it?)
తేన - by that
హేమ - gold
గిరిణా - by a mountain (instrumental; as in హేమగిరిణా)
రజత - silver
అద్రిణా - by a mountain (instrumental; as in రజతాద్రిణా)
వా - or
యత్ర - where
ఆశ్రితాః - dwelling; resorting (past participle of ఆశ్రి)
చ - and
తరవః - trees
తరవః - trees (repetition for emphasis)
త - those
ఏవ - only
మన్యామహే - we consider; we regard
మలయం - Malaya mountain
ఏవ - alone
యత్ - because/that which
ఆశ్రయేణ - by resorting to; by association (instrumental of ఆశ్రయ)
కఙ్కోల - a pungent tree/fruit (often listed among inferior woods)
నిమ్బ - neem
కటుజ - pungent/bitter trees/wood
అపి - even
చన్దనాః - become sandalwood; become fragrant/noble (predicate plural)
స్యుః - would become; may become

Translation (భావార్థ):
What use is a golden mountain or a silver mountain, where only ordinary trees reside? We regard Malaya alone as the true mountain, because by resorting to it even ka~gkOla, neem, and other bitter woods become sandalwood.

Commentary (అనుసన్ధాన):
The verse is another teaching on సంసర్గ (association). External "value" like gold or silver is not what transforms character; environment does. Malaya is famous for sandalwood, and the poetic point is that even inferior woods become fragrant by proximity. In modern life, this is why mentors, peer groups, and cultures matter more than slogans: if your environment rewards honesty and learning, you start "smelling" like that; if it rewards cynicism and shortcuts, you absorb that too. Choose your Malaya - a place, a community, a discipline - that makes you better simply by staying near it.

రత్నైర్మహార్హైస్తుతుషుర్న దేవా
న భేజిరే భీమవిషేణ భీతిమ్ ।
సుధాం వినా న పరయుర్విరామం
న నిశ్చితార్థాద్విరమన్తి ధీరాః ॥ 1.81 ॥

ఛన్దః (ఉపజాతి): This is in ఉపజాతి Chandas/Meter: a mixture of ఇన్ద్రవజ్రా/ఉపేన్ద్రవజ్రా with 4 పాదాః, 11 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు patterns are ఇన్ద్రవజ్రా = `GGLGGLLGLGG` and ఉపేన్ద్రవజ్రా = `LGLGGLLGLGG` (a verse may mix these across పాదాః).

Meaning (పదార్థ):
రత్నైః - by jewels (instrumental plural of రత్న)
మహార్హైః - very precious; priceless
తుతుషుః - were satisfied; were content (perfect plural of తుష్)
న - not
దేవాః - gods
న - not
భేజిరే - experienced; accepted; were afraid (perfect plural of భజ్)
భీతిం - fear
భీమవిషేణ - by terrible poison (instrumental of భీమవిష)
సుధాం - nectar; ambrosia (often used for అమృత)
వినా - without
న - not
పరయుః - reached/accepted ("did not stop"; perfect plural)
విరామం - rest; cessation
న - not
నిశ్చిత - determined; resolved
అర్థాత్ - from the aim/purpose (ablative; sandhi in verse: నిశ్చితార్థాత్ = నిశ్చిత + అర్థాత్)
విరమన్తి - desist; turn back
ధీరాః - steadfast; wise people

Translation (భావార్థ):
The gods were not satisfied even with priceless jewels, were not frightened even by terrible poison, and did not rest without nectar; likewise, steadfast people do not turn back from a resolved goal.

Commentary (అనుసన్ధాన):
The verse echoes the spirit of సముద్రమన్థన: even when riches appear, the work is not done; even when danger appears, the purpose is not abandoned; the journey continues until the true goal is reached. ధీర here means someone whose mind does not break under either temptation or fear. In modern life, this is determination with discrimination: do not get distracted by side-rewards, do not panic when obstacles appear, and do not quit the moment effort becomes uncomfortable. The caution is implicit: choose a worthy నిశ్చితార్థ (resolved aim) first; then carry it through steadily.

క్వచిత్పృథ్వీశయ్యః క్వచిదపి చ పరఙ్కశయనః
క్వచిచ్ఛాకాహారః క్వచిదపి చ శాల్యోదనరుచిః ।
క్వచిత్కన్థాధారీ క్వచిదపి చ దివ్యామ్బరధరో
మనస్వీ కార్యార్థీ న గణయతి దుఃఖం న చ సుఖమ్ ॥ 1.82 ॥

ఛన్దః (శిఖ్హరినీ): This is in శిఖ్హరినీ (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 17 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `LGGGGG LLLLL GGLLLG`; యతి (pause) is after the 6th and 11th syllables in each పాద.

Meaning (పదార్థ):
క్వచిత్ - sometimes; somewhere
పృథ్వీ - earth
సయ్యః - bed; one who lies on (as in పృథ్వీశయ్యః = "sleeping on the earth")
క్వచిత్ - sometimes
అపి - also
చ - and
పరఙ్క - bed/couch
శయనః - sleeping; lying down (as in పరఙ్కశయనః)
క్వచిత్ - sometimes
ఛాక - vegetables/greens
ఆహారః - food; one who eats (as in ఛాకాహారః)
క్వచిత్ - sometimes
అపి - also
శాలి - rice
ఓదన - cooked rice; meal
రుచిః - taste; liking (as in శాల్యోదనరుచిః)
క్వచిత్ - sometimes
కన్థా - patched cloth; ragged garment
ధారీ - wearing (as in కన్థాధారీ)
క్వచిత్ - sometimes
అపి - also
దివ్య - fine; splendid
అమ్బర - garment
ధరః - wearing (as in దివ్యామ్బరధరః)
మనస్వీ - strong-minded; resolute
కార్య - work; purpose/mission
అర్థీ - seeker (as in కార్యార్థీ)
న - not
గణయతి - counts; considers
దుఃఖం - sorrow; hardship
న - not
చ - and
సుఖం - happiness; comfort

Translation (భావార్థ):
Sometimes sleeping on the bare earth, sometimes on a bed; sometimes eating simple greens, sometimes enjoying rice; sometimes wearing rags, sometimes fine clothes - the resolute person intent on their purpose does not count sorrow and does not count comfort.

Commentary (అనుసన్ధాన):
The verse teaches "goal-anchored flexibility." When your mind is fixed on కార్య (a worthy task), external ups and downs stop ruling you: you can work with whatever conditions exist. This is not negligence of health; it is refusal to make comfort the dictator of life. In modern life, anyone building something meaningful sees this rhythm: some months are lean and simple, some are abundant; some days are exhausting, some are easy - but the person with మనస్ (inner resolve) keeps moving. The more you practice not overreacting to comfort or discomfort, the more stable your progress becomes.

ఐశ్వర్యస్య విభూషణం సుజనతా శౌర్యస్య వాక్సంయమో
జ్ఞానస్యోపశమః శ్రుతస్య వినయో విత్తస్య పాత్రే వ్యయః ।
అక్రోధస్తపసః క్షమా ప్రభవితుర్ధర్మస్య నిర్వాజతా
సర్వేషాం అపి సర్వకారణం ఇదం శీలం పరం భూషణమ్ ॥ 1.83 ॥

ఛన్దః (శార్దూలవిక్రీడితమ్): This is in శార్దూలవిక్రీడితమ్ (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 19 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `GGGLLGL GLLLG GGLGGLG`; యతి (pause) is after the 7th and 12th syllables in each పాద.

Meaning (పదార్థ):
ఐశ్వర్యస్య - of wealth/power (genitive of ఐశ్వర్య)
విభూషణం - ornament; adornment
సుజనతా - goodness; being a good person
శౌర్యస్య - of valor/heroism (genitive of శౌర్య)
వాక్ - speech
సంయమః - restraint; control (as in వాక్సంయమః)
జ్ఞానస్య - of knowledge (genitive of జ్ఞాన)
ఉపశమః - tranquility; pacification; calmness
శ్రుతస్య - of learning; of what is heard/studied (genitive of శ్రుత)
వినయః - humility; discipline
విత్తస్య - of wealth (genitive of విత్త)
పాత్రే - in a worthy recipient (locative of పాత్ర)
వ్యయః - spending; outlay
అక్రోధః - absence of anger; not being wrathful
తపసః - of austerity/discipline (genitive of తపస్)
క్షమా - forgiveness; forbearance
ప్రభవితుః - of the powerful/ruler (genitive of ప్రభవితృ)
ధర్మస్య - of ధర్మ
నిర్వాజతా - impartiality; not being swayed by bias/bribes
సర్వేషాం - of all
అపి - even; indeed
సర్వ - all
కారణం - cause; reason (as in సర్వకారణం)
ఇదం - this
శీలం - good character; conduct
పరం - supreme
భూషణం - ornament; adornment

Translation (భావార్థ):
Goodness is the ornament of wealth; restraint of speech is the ornament of valor; tranquility is the ornament of knowledge; humility is the ornament of learning; spending wealth on worthy recipients is its ornament; freedom from anger is the ornament of austerity; forgiveness is the ornament of the powerful; and impartiality is the ornament of ధర్మ. Indeed, this noble character is the supreme ornament and the cause of everything.

Commentary (అనుసన్ధాన):
భర్తృహరి is giving a practical test: what makes each strength safe? Wealth without సుజనతా (goodness) becomes arrogance; courage without వాక్సంయమ becomes bullying; knowledge without ఉపశమ becomes agitation; learning without వినయ becomes vanity. Even power is beautified only by క్షమా (forbearance), and public life is protected by నిర్వాజతా (impartiality) - not being bought by faction or favor. In modern life, treat these as "guardrails" for success: as you grow in resources, grow in restraint and humility even faster. That is how శీల becomes the real ornament that does not fade.

నిన్దన్తు నీతినిపుణా యది వా స్తువన్తు
లక్ష్మీః సమావిశతు గచ్ఛతు వా యథేష్ఠమ్ ।
అద్యైవ వా మరణం అస్తు యుగాన్తరే వా
న్యాయ్యాత్పథః ప్రవిచలన్తి పదం న ధీరాః ॥ 1.84 ॥

ఛన్దః (వసన్తతిలకా): This is in వసన్తతిలకా (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 14 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `GGLGLLLGLLGLGG`. No obligatory యతి (pause) is defined for this meter; pauses follow sense and natural దణ్డ breaks.

Meaning (పదార్థ):
నిన్దన్తు - let them blame/criticize
నీతి - conduct; ethics
నిపుణాః - experts; the skilled (as in నీతినిపుణాః)
యది - if; whether
వా - or
స్తువన్తు - let them praise
లక్ష్మీః - Lakshmi; fortune
సమావిశతు - may enter; may come
గచ్ఛతు - may go
వా - or
యథేష్ఠం - as she wishes; as desired
అద్య - today
ఏవ - itself; indeed
వా - or
మరణం - death
అస్తు - may it be; let it be
యుగ - age; eon
అన్తరే - in between; later (as in యుగాన్తరే)
వా - or
న్యాయాత్ - from justice/righteousness (ablative of న్యాయ)
పథః - from the path (ablative of పథ; as in న్యాయ్యాత్పథః)
ప్రవిచలన్తి - deviate; slip away
పదం - a step
న - not
ధీరాః - steadfast; wise people

Translation (భావార్థ):
Let experts in ethics blame, or let them praise; let fortune come or go as she pleases; let death come today, or after ages - the steadfast do not deviate even a step from the path of justice.

Commentary (అనుసన్ధాన):
The verse is a vow of integrity that is independent of outcome. Praise and blame are social weather; లక్ష్మీ (fortune) is changeable; even life itself is uncertain. But ధీర means someone who is anchored in న్యాయ (justice) rather than in applause or fear. In modern life, this is the person who refuses to lie to look competent, refuses to cheat to get ahead, and refuses to abandon principles when money or anxiety enters the room. The verse is not "stubbornness"; it is clarity about what is non-negotiable.

భగ్నాశస్య కరణ్డపిణ్డితతనోర్మ్లానేన్ద్రియస్య క్షుధా
కృత్వాఖుర్వివరం స్వయం నిపతితో నక్తం ముఖే భోగినః ।
తృప్తస్తత్పిశితేన సత్వరం అసౌ తేనైవ యాతః యథా
లోకాః పశ్యత దైవం ఏవ హి నృణాం వృద్ధౌ క్షయే కారణమ్ ॥ 1.85 ॥

ఛన్దః (శార్దూలవిక్రీడితమ్): This is in శార్దూలవిక్రీడితమ్ (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 19 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `GGGLLGL GLLLG GGLGGLG`; యతి (pause) is after the 7th and 12th syllables in each పాద.

Meaning (పదార్థ):
భగ్న - broken
ఆశస్య - of hope/expectation (genitive of ఆశా; as in భగ్నాశస్య)
కరణ్డ - basket
పిణ్డిత - coiled up; packed up
తనోః - of the body (genitive of తను; in verse as కరణ్డపిణ్డితతనోః)
మ్లాన - withered; weakened
ఇన్ద్రియస్య - of the senses (genitive of ఇన్ద్రియ; as in మ్లానేన్ద్రియస్య)
క్షుధా - by hunger
కృత్వా - having made; having become
ఆఖు - rat/mouse
వివరం - hole (as in ఆఖుర్వివరం = "a rat-hole")
స్వయం - by itself
నిపతితః - fallen into
నక్తం - at night
ముఖే - in the mouth (locative of ముఖ)
భోగినః - of the serpent (genitive of భోగిన్)
తృప్తః - satisfied
తత్ - that (rat's)
పిశితేన - by flesh/meat (instrumental of పిశిత)
సత్వరం - quickly
అసౌ - that one (the serpent)
తేన - by that
ఏవ - indeed
యాతః - went
యథా - as; just as
లోకాః - O people!
పశ్యత - see!
దైవం - fate; destiny
ఏవ - alone
హి - indeed
నృణాం - of people/men (genitive plural of నృ)
వృద్ధౌ - in rise/prosperity (locative of వృద్ధి)
క్షయే - in decline/loss (locative of క్షయ)
కారణం - cause

Translation (భావార్థ):
A serpent, whose hopes were broken, whose body was coiled like a basket and whose senses were weakened by hunger, made itself like a rat-hole; and at night a rat fell right into its mouth. Satisfied with that flesh, it quickly went away just like that. People, see! Destiny alone is indeed the cause of rise and fall in human life.

Commentary (అనుసన్ధాన):
The verse is not telling you to abandon effort; it is humbling you about outcomes. Even when the serpent is starving and seemingly helpless, fortune can drop food into its mouth; and even when you do things "right", results can still surprise you. దైవ here means the vast network of causes you cannot control. In modern life, this shows up as timing, market cycles, health, and chance meetings. The practical response is balanced: do your best work sincerely, but do not build your identity on results. Gratitude in success and steadiness in loss are both forms of wisdom.

ఆలస్యం హి మనుష్యాణాం
శరీరస్థో మహాన్రిపుః ।
నాస్త్యుద్యమసమో బన్ధుః
కుర్వాణో నావసీదతి ॥ 1.86 ॥

ఛన్దః (అనుష్టుభ్): This is in అనుష్టుభ్ (శ్లోక) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 8 అక్షరాః per పాద (32 total; commonly written/recited as two 16-syllable half-verses separated by `।`); పథ్యా cadence often ends as pAda 1/3 = `x x x x L G x G`, pAda 2/4 = `x x x x L G L G`; a common యతి (pause) is after the 4th or 5th syllable in each పాద (separate from the natural pauses at `।` and `॥`). లక్షణ శ్లోక: శ్లోకే షష్ఠం గురు జ్ఞేయం సర్వత్ర లఘుపఞ్చమమ్ । ద్విచతుష్పాదయోః హ్రస్వం సప్తమం దీర్ఘమన్యయోః ॥ - this mnemonic says the 6th syllable is గురు and the 5th is లఘు in all పాదాః; the 7th is లఘు in pAda 2/4 and గురు in pAda 1/3.

Meaning (పదార్థ):
ఆలస్యం - laziness; inertia
హి - indeed
మనుష్యాణాం - of human beings (genitive plural of మనుష్య)
శరీర - body
స్థః - residing in (as in శరీరస్థః)
మహాన్ - great
రిపుః - enemy
న - not
అస్తి - there is (sandhi in verse: నాస్తి = న + అస్తి)
ఉద్యమ - effort; initiative
సమః - equal
బన్ధుః - friend
కుర్వాణః - doing; acting (present participle)
న - not
అవసీదతి - sinks; fails; falls into ruin (sandhi in verse: నావసీదతి = న + అవసీదతి)

Translation (భావార్థ):
Laziness is indeed a great enemy dwelling within the human body; there is no friend equal to effort. The one who keeps acting does not sink into failure.

Commentary (అనుసన్ధాన):
భర్తృహరి points to the most dangerous opponent because it is invisible and internal: ఆలస్య (inertia) lives inside our routines and excuses. External obstacles can be negotiated, but laziness quietly steals days. The counter-force is ఉద్యమ (effort): small, consistent action that keeps momentum alive. In modern life, this can be as simple as a daily non-negotiable: one page read, one message sent, one workout, one honest difficult conversation. When you keep moving, problems shrink; when you stop moving, even small problems feel like mountains.

ఛిన్నోఽపి రోహతి తర్క్షీణోఽప్యుపచీయతే పునశ్చన్ద్రః ।
ఇతి విమృశన్తః సన్తః సన్తప్యన్తే న దుఃఖేషు ॥ 1.87 ॥

ఛన్దః (ఆర్యా): This is in ఆర్యా Chandas/Meter: a మాత్రా-చన్దస్ counted by మాత్రాః (1 for లఘు, 2 for గురు) rather than a fixed syllable count; the basic scheme is 12+18 మాత్రాః in the first half and 12+15 మాత్రాః in the second half (often written as two lines); a natural యతి (pause) occurs at the 12-మాత్రా split within each half.

Meaning (పదార్థ):
ఛిన్నః - cut down
అపి - even (sandhi in verse: ఛిన్నోఽపి = ఛిన్నః + అపి)
రోహతి - grows again; sprouts
తర్క్షిణీ - a tree (in verse as తర్క్షీణి)
అపి - even (sandhi in verse: తర్క్షీణోఽపి = తర్క్షిణీ + అపి)
ఉపచీయతే - grows; increases again
పునః - again
చన్ద్రః - the moon
ఇతి - thus
విమృశన్తః - reflecting; considering deeply
సన్తః - good people; the wise
సన్తప్యన్తే - are afflicted; suffer
న - not
దుఃఖేషు - in sorrows; in difficulties (locative plural of దుఃఖ)

Translation (భావార్థ):
Even when cut down, a tree grows again; and even when it wanes, the moon increases again. Reflecting in this way, good people do not despair in times of sorrow.

Commentary (అనుసన్ధాన):
The verse offers a simple medicine for despair: remember the rhythm of renewal in nature. Loss is real, but it is not always final; many things regrow, return, or can be rebuilt. In modern life, this is resilience after failure: a project can be restarted, skills can be regained, relationships can be repaired, health can often be restored with patient discipline. The point is not naive optimism; it is refusing to make pain into permanent identity. Like the moon's phases, your difficult season can pass.

నేతా యస్య బృహస్పతిః ప్రహరణం వజ్రం సురాః సైనికాః
స్వర్గో దుర్గం అనుగ్రహః కిల హరేరైరావతో వారణః ।
ఇత్యైశ్వర్యబలాన్వితోఽపి బలభిద్భగ్నః పరైః సఙ్గరే
తద్వ్యక్తం నను దైవం ఏవ శరణం ధిగ్ధిగ్వృథా పౌరుషమ్ ॥ 1.88 ॥

ఛన్దః (శార్దూలవిక్రీడితమ్): This is in శార్దూలవిక్రీడితమ్ (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 19 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `GGGLLGL GLLLG GGLGGLG`; యతి (pause) is after the 7th and 12th syllables in each పాద.

Meaning (పదార్థ):
నేతా - leader; guide
యస్య - of whom
బృహస్పతిః - Brihaspati (guru of the gods)
ప్రహరణం - weapon
వజ్రం - vajra (thunderbolt)
సురాః - the gods
సైనికాః - soldiers; army
స్వర్గః - heaven
దుర్గం - fortress
అనుగ్రహః - support; favor
కిల - indeed
హరేః - of Hari (Vishnu)
ఐరావతః - Airavata
వారణః - elephant
ఇతి - thus
ఐశ్వర్య - wealth/power
బల - strength
అన్వితః - endowed with (sandhi in verse: ఇత్యైశ్వర్యబలాన్వితోఽపి = ఇతి + ఐశ్వర్యబలాన్వితః + అపి)
అపి - even though
బలభిత్ - Indra ("slayer of బల")
భగ్నః - defeated; broken
పరైః - by others/enemies
సఙ్గరే - in battle (locative of సఙ్గర)
తత్ - that
వ్యక్తం - clear; manifest
నను - indeed
దైవం - fate; destiny
ఏవ - alone
శరణం - refuge
ధిక్ - shame!
వృథా - in vain; pointless
పౌరుషం - human effort/valor

Translation (భావార్థ):
Even though Indra had Brihaspati as his leader, the vajra as his weapon, the gods as his army, heaven as his fortress, Hari's favor, and Airavata as his elephant, he was still defeated by enemies in battle. Thus it is clear: fate alone is the refuge - shame on human effort done in vain.

Commentary (అనుసన్ధాన):
The verse is deliberately extreme to make a point about limits: even the most "stacked" advantages cannot guarantee victory. దైవ here stands for factors beyond our control - timing, hidden causes, and the unpredictability of the world. In modern life, this is why humility is essential in success and compassion is essential in judgment: you do not fully know what helped you win, and you do not fully know what blocked someone else. The healthy synthesis is: do your పౌరుష (effort) sincerely, but do not treat outcomes as proof of personal superiority. Accept what you cannot control, and keep your character steady.

కర్మాయత్తం ఫలం పుంసాం
బుద్ధిః కర్మానుసారిణీ ।
తథాపి సుధియా భావ్యం
సువిచార్యైవ కుర్వతా ॥ 1.89 ॥

ఛన్దః (అనుష్టుభ్): This is in అనుష్టుభ్ (శ్లోక) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 8 అక్షరాః per పాద (32 total; commonly written/recited as two 16-syllable half-verses separated by `।`); పథ్యా cadence often ends as pAda 1/3 = `x x x x L G x G`, pAda 2/4 = `x x x x L G L G`; a common యతి (pause) is after the 4th or 5th syllable in each పాద (separate from the natural pauses at `।` and `॥`). లక్షణ శ్లోక: శ్లోకే షష్ఠం గురు జ్ఞేయం సర్వత్ర లఘుపఞ్చమమ్ । ద్విచతుష్పాదయోః హ్రస్వం సప్తమం దీర్ఘమన్యయోః ॥ - this mnemonic says the 6th syllable is గురు and the 5th is లఘు in all పాదాః; the 7th is లఘు in pAda 2/4 and గురు in pAda 1/3.

Meaning (పదార్థ):
కర్మ - action
ఆయత్తం - dependent on; under the control of (as in కర్మాయత్తం)
ఫలం - result; fruit
పుంసాం - of people/men (genitive plural of పుమాన్)
బుద్ధిః - intellect; understanding
కర్మ - action
అనుసారిణీ - following; in accordance with (as in కర్మానుసారిణీ)
తథా - thus
అపి - even so
సుధియా - by the wise (instrumental of సుధి)
భావ్యం - should be done; should act
సువిచార్య - having deliberated well
ఏవ - indeed
కుర్వతా - by the one who acts/does

Translation (భావార్థ):
The results people obtain depend on their actions, and even the mind's understanding follows action; nevertheless, the wise should act only after careful deliberation.

Commentary (అనుసన్ధాన):
This verse balances two truths: action matters, and thinking matters. If you keep acting impulsively, your బుద్ధి (judgment) starts to "follow" those impulses and justifies them; but if you deliberate well and then act, your mind becomes aligned with wisdom. In modern life, this is why small ethical choices matter: a shortcut today makes the next shortcut easier; a principled choice today strengthens the next principled choice. Train yourself to pause, consider consequences, and then act - that is సువిచార in practice.

ఖల్వాతో దివసేశ్వరస్య కిరణైః సన్తాడితో మస్తకే
వాఞ్ఛన్దేశం అనాతపం విధివశాత్తాలస్య మూలం గతః ।
తత్రాప్యస్య మహాఫలేన పతతా భగ్నం సశబ్దం శిరః
ప్రాయో గచ్ఛతి యత్ర భాగ్యరహితస్తత్రైవ యాన్త్యాపదః ॥ 1.90 ॥

ఛన్దః (శార్దూలవిక్రీడితమ్): This is in శార్దూలవిక్రీడితమ్ (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 19 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `GGGLLGL GLLLG GGLGGLG`; యతి (pause) is after the 7th and 12th syllables in each పాద.

Meaning (పదార్థ):
ఖల్వాతః - bald man (sandhi in verse: ఖల్వాతో = ఖల్వాతః)
దివస - day
ఈశ్వరస్య - of the lord (as in దివసేశ్వరస్య = "lord of the day" = the sun)
కిరణైః - by rays (instrumental plural of కిరణ)
సన్తాడితః - struck; tormented; afflicted
మస్తకే - on the head (locative of మస్తక)
వాఞ్ఛన్ - desiring; seeking
దేశం - place
అనాతపం - without heat/sun; shady
విధి - fate; the ordainer
వశాత్ - due to the control/influence (as in విధివశాత్)
తాలస్య - of the palm tree
మూలం - root; base
గతః - went
తత్ర - there
అపి - even
అస్య - his
మహా - big; great
ఫలేన - by a fruit (instrumental of ఫల; as in మహాఫలేన)
పతతా - falling (instrumental of present participle)
భగ్నం - broken
సశబ్దం - with a sound
శిరః - head
ప్రాయః - generally; most often
గచ్ఛతి - goes
యత్ర - where
భాగ్యరహితః - the unfortunate; one without good fortune
తత్ర - there
ఏవ - indeed
యాన్తి - go
ఆపదః - calamities (sandhi in verse: యాన్త్యాపదః = యాన్తి + ఆపదః)

Translation (భావార్థ):
A bald man, whose head was tormented by the sun's rays, sought a shady place; by fate he went under the base of a palm tree. Even there, his head was cracked with a loud sound by a large falling fruit. Often, calamities go exactly where the unfortunate goes.

Commentary (అనుసన్ధాన):
The verse is a sharp way of describing cascading misfortune: when luck is bad, even a reasonable decision seems to backfire. It is also a warning about becoming careless under discomfort: the bald man is desperate for shade, so he stops thinking about what might fall from a tall tree. In modern life, this is how one rushed decision creates another problem - you try to escape one pain quickly and walk into a new one. The practical application is: slow down when stressed, widen your awareness, and choose "shade" that is actually safe. Even if దైవ is a factor, వివేక (discernment) reduces avoidable harm.

రవినిశాకరయోర్గ్రహపీడనం
గజభుజఙ్గమయోరపి బన్ధనమ్ ।
మతిమతాం చ విలోక్య దరిద్రతాం
విధిరహో బలవానితి మే మతిః ॥ 1.91 ॥

ఛన్దః (ద్రుతవిలమ్బితమ్): This is in ద్రుతవిలమ్బితమ్ Chandas/Meter: 4 పాదాః, 12 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `LLLGLLGLLGLG`. No obligatory యతి (pause) is defined for this meter; pauses follow sense and natural దణ్డ breaks.

Meaning (పదార్థ):
రవి - the sun
నిశాకర - the moon ("maker of night")
యోః - of the two (genitive dual; as in రవినిశాకరయోః)
గ్రహ - seizer; planet (here: eclipse-causing "graha")
పీడనం - affliction; oppression (as in గ్రహపీడనం)
గజ - elephant
భుజఙ్గమ - serpent
యోః - of the two (genitive dual; as in గజభుజఙ్గమయోః)
అపి - even
బన్ధనం - bondage; captivity
మతిమతాం - of intelligent people (genitive plural of మతిమత్)
చ - and
విలోక్య - having seen
దరిద్రతాం - poverty; destitution
విధిః - fate; the ordainer
అహో - alas!
బలవాన్ - powerful
ఇతి - thus
మే - my
మతిః - opinion; understanding

Translation (భావార్థ):
Seeing the eclipse of the sun and moon, the captivity of even an elephant and a serpent, and the poverty of intelligent people, I conclude: alas, fate is powerful.

Commentary (అనుసన్ధాన):
The verse lists "reversals" to shake our simplistic beliefs: even the bright can be eclipsed, even the strong can be bound, and even the wise can be poor. విధి is not a license for helplessness; it is a reminder to stay humble and compassionate. In modern life, this means not equating wealth with intelligence, not assuming power guarantees safety, and not treating misfortune as moral failure. Do your work with effort, but hold outcomes with humility - that is what the verse trains.

సృజతి తావదశేషగుణకరం
పురుషరత్నం అలఙ్కరణం భువః ।
తదపి తత్క్షణభఙ్గి కరోతి
చేదహహ కష్టం అపణ్డితతా విధేః ॥ 1.92 ॥

ఛన్దః (ద్రుతవిలమ్బితమ్): This is in ద్రుతవిలమ్బితమ్ Chandas/Meter: 4 పాదాః, 12 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `LLLGLLGLLGLG`. No obligatory యతి (pause) is defined for this meter; pauses follow sense and natural దణ్డ breaks.

Meaning (పదార్థ):
సృజతి - creates; produces
తావత్ - then/so long; at first
అశేష - without remainder; all
గుణ - virtues; qualities
కరం - making; producing (as in అశేషగుణకరం = "producing all virtues")
పురుష - person
రత్నం - jewel (as in పురుషరత్నం = "a jewel among people")
అలఙ్కరణం - ornament; adornment
భువః - of the earth/world (genitive of భువ్)
తత్ - that
అపి - even
తత్క్షణ - in that very moment; instantly
భఙ్గి - breaking; destruction (as in తత్క్షణభఙ్గి)
కరోతి - does; makes
చేత్ - if (sandhi in verse: చేదహహ = చేత్ + అహహ)
అహహ - alas!
కష్టం - painful; hard
అపణ్డితతా - lack of learning; not being a పణ్డిత
విధేః - of fate/creator (genitive of విధి)

Translation (భావార్థ):
Fate first creates a "jewel of a person" who produces every virtue, an ornament of the earth; but if it then breaks that person instantly, alas - how painful is the creator's gift of ignorance and lack of learning.

Commentary (అనుసన్ధాన):
The verse is a lament that raw potential is wasted when education and discernment are missing. Even a naturally gifted person becomes fragile if అపణ్డితతా (lack of learning) rules their choices; one impulsive error can "break" a reputation or a life. In modern life, this is why skill without judgment is dangerous: talent needs training, mentorship, and reflection to become stable virtue. Treat learning not as decoration but as protection - the difference between brilliance that burns out and brilliance that serves.

పత్రం నైవ యదా కరీరవిటపే దోషో వసన్తస్య కిమ్
నోలూకోఽప్యవలోకతే యది దివా సూర్యస్య కిం దూషణమ్ ।
ధారా నైవ పతన్తి చాతకముఖే మేఘస్య కిం దూషణమ్
యత్పూర్వం విధినా లలాటలిఖితం తన్మార్జితుం కః క్షమః ॥ 1.93 ॥

ఛన్దః (శార్దూలవిక్రీడితమ్): This is in శార్దూలవిక్రీడితమ్ (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 19 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `GGGLLGL GLLLG GGLGGLG`; యతి (pause) is after the 7th and 12th syllables in each పాద.

Meaning (పదార్థ):
పత్రం - leaf
న - not
ఏవ - at all (as in నైవ)
యదా - when
కరీర - a thorny tree/shrub
విటపే - on a branch/tree (locative of విటప)
దోషో - fault; defect
వసన్తస్య - of spring
కిమ్ - what (fault?)
ఉలూకః - owl (sandhi in verse: నోలూకోఽపి = న + ఉలూకః + అపి)
అపి - even
అవలోకతే - sees; looks (with న in the verse: does not see)
యది - if
దివా - in the daytime
సూర్యస్య - of the sun
కిమ్ - what
దూషణం - blame; defect
ధారాః - streams; flows (of rain)
న - not
ఏవ - at all (as in నైవ)
పతన్తి - fall
చాతక - the chataka bird (traditionally said to drink only rain directly)
ముఖే - into the mouth (locative of ముఖ)
మేఘస్య - of the cloud
కిమ్ - what
దూషణం - blame
యత్ - that which
పూర్వం - previously
విధినా - by fate/creator (instrumental of విధి)
లలాట - forehead
లిఖితం - written (as in లలాటలిఖితం)
తత్ - that
మార్జితుం - to wipe away; to erase
కః - who?
క్షమః - capable

Translation (భావార్థ):
If, in spring, leaves do not appear on the thorny karIra tree, what fault is that of spring? If an owl cannot see in the daytime, what defect is that of the sun? If rain-streams do not fall into the chataka bird's mouth, what is the cloud to blame? What was written earlier on the forehead by fate - who can erase it?

Commentary (అనుసన్ధాన):
The verse teaches two kinds of maturity: stop blaming the wrong cause, and accept what is beyond you. A karIra tree will not become leafy like a mango by blaming spring; an owl's limitation is not the sun's defect; and the chataka mythology is used to show that even the "right" cloud may not satisfy every desire. In modern life, this means: do not waste emotional energy resenting reality, other people, or the world for constraints that are structural. Work with what you can change, build skill and timing patiently, and accept that some outcomes are not in your hands. That acceptance is not laziness; it is clarity.

నమస్యామో దేవాన్నను హతవిధేస్తేఽపి వశగా
విధిర్వన్ద్యః సోఽపి ప్రతినియతకర్మైకఫలదః ।
ఫలం కర్మాయత్తం యది కిం అమరైః కిం చ విధినా
నమస్తత్కర్మభ్యో విధిరపి న యేభ్యః ప్రభవతి ॥ 1.94 ॥

ఛన్దః (శిఖ్హరినీ): This is in శిఖ్హరినీ (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 17 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `LGGGGG LLLLL GGLLLG`; యతి (pause) is after the 6th and 11th syllables in each పాద.

Meaning (పదార్థ):
నమస్యామో - we bow; we salute
దేవాన్ - the gods (accusative plural of దేవ)
నను - indeed
హతవిధేః - of inexorable/cruel fate (genitive of హతవిధి)
తే - they
అపి - also; even (sandhi in verse: తేఽపి = తే + అపి)
వశగాః - under control; subservient
విధిః - fate; the ordainer
వన్ద్యః - worthy of reverence
సః - he
అపి - also (sandhi in verse: సోఽపి = సః + అపి)
ప్రతినియత - fixed; strictly determined
కర్మ - action
ఏక - only
ఫలదః - giver of fruits/results (as in ప్రతినియతకర్మైకఫలదః)
ఫలం - fruit/result
కర్మాయత్తం - dependent on karma
యది - if
కిం - what (use?)
అమరైః - by the immortal gods
కిం - what
చ - and
విధినా - by fate (instrumental)
నమః - salutations
తత్ - to those
కర్మభ్యః - to actions (dative plural of కర్మ)
విధిః - fate
అపి - even
న - not
యేభ్యః - from which
ప్రభవతి - prevails/operates

Translation (భావార్థ):
We bow to the gods, yet even they are under the control of inexorable fate. Fate is to be revered, yet it gives fruits only according to fixed karma. If results depend on karma, what use are the gods, and what use is fate? Salutations to those actions, apart from which even fate does not operate.

Commentary (అనుసన్ధాన):
The verse is a philosophical tightening of the screw: it keeps removing "intermediaries" until responsibility remains. If even gods are constrained by విధి, and if విధి itself gives results only through కర్మ, then the most practical focus is: do the right action. In modern life, this discourages both superstition and fatalism: do not outsource your ethics to rituals, and do not outsource your effort to luck. Worship in your tradition if you wish, but let it support సత్క్రియా (right conduct) - because conduct is where your agency lives.

బ్రహ్మా యేన కులాలవన్నియమితో బ్రహ్మాడభాణ్డోదరే
విష్ణుర్యేన దశావతారగహనే క్షిప్తో మహాసఙ్కటే ।
రుద్రో యేన కపాలపాణిపుటకే భిక్షాటనం కారితః
సూర్యో భ్రామ్యతి నిత్యం ఏవ గగనే తస్మై నమః కర్మణే ॥ 1.95 ॥

ఛన్దః (శార్దూలవిక్రీడితమ్): This is in శార్దూలవిక్రీడితమ్ (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 19 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `GGGLLGL GLLLG GGLGGLG`; యతి (pause) is after the 7th and 12th syllables in each పాద.

Meaning (పదార్థ):
బ్రహ్మా - Brahma
యేన - by which
కులాల - potter
వత్ - like (as in కులాలవత్)
నియమితః - regulated/limited; constrained
బ్రహ్మాణ్డ - cosmic egg
భాణ్డ - pot/vessel (as in బ్రహ్మాణ్డభాణ్డ)
ఉదరే - inside (locative of ఉదర)
విష్ణుః - Vishnu
యేన - by which
దశ - ten
అవతార - incarnations
గహనే - in the thicket; in the difficult maze (locative of గహన)
క్షిప్తః - thrown; cast
మహా - great
సఙ్కటే - in distress/difficulty (locative of సఙ్కట)
రుద్రః - Rudra (Siva)
యేన - by which
కపాల - skull-bowl
పాణి - hand
పుటకే - in the bundle/container (locative)
భిక్షాటనం - begging; wandering for alms
కారితః - made to do; caused
సూర్యః - the sun
భ్రామ్యతి - wanders; moves around
నిత్యం - always; daily
ఏవ - indeed
గగనే - in the sky
తస్మై - to that
నమః - salutations
కర్మణే - to karma (dative of కర్మ)

Translation (భావార్థ):
Salutations to that karma by which Brahma is constrained like a potter within the "pot" of the cosmic egg; by which Vishnu is cast into the difficult maze of ten incarnations; by which Rudra is made to wander begging with a skull-bowl; and by which the sun endlessly circles the sky.

Commentary (అనుసన్ధాన):
This is a poetic way of asserting the universality of cause-and-effect. Even the highest cosmic roles are portrayed as moving within laws; no one is "above" the structure of consequence. In modern life, this restores moral seriousness: your actions matter, patterns repeat, and responsibility cannot be escaped by status. It also restores humility: if even gods are shown as moving within order, it is wise for us to align our choices with ధర్మ and to cultivate patience. కర్మ here is not merely fate; it is the moral logic of life.

నైవాకృతిః ఫలతి నైవా కులం న శీలం
విద్యాపి నైవ న చ యత్నకృతాపి సేవా ।
భాగ్యాని పూర్వతపసా ఖలు సఞ్చితాని
కాలే ఫలన్తి పురుషస్య యథైవ వృక్షాః ॥ 1.96 ॥

ఛన్దః (వసన్తతిలకా): This is in వసన్తతిలకా (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 14 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `GGLGLLLGLLGLGG`. No obligatory యతి (pause) is defined for this meter; pauses follow sense and natural దణ్డ breaks.

Meaning (పదార్థ):
న - not
ఏవ - at all (as in నైవ)
ఆకృతిః - form; appearance
ఫలతి - bears fruit; succeeds
న - not
ఏవ - at all
కులం - family/lineage
న - not
శీలం - character; conduct
విద్యా - learning
అపి - even
న - not
ఏవ - at all
న - not
చ - and
యత్న - effort
కృతా - done (as in యత్నకృతా)
అపి - even
సేవా - service
భాగ్యాని - fortunes; good outcomes
పూర్వ - earlier/past
తపసా - by austerity/discipline (instrumental of తపస్)
ఖలు - indeed
సఞ్చితాని - accumulated
కాలే - in time; at the right season
ఫలన్తి - bear fruit
పురుషస్య - of a person
యథా - just as
ఏవ - indeed
వృక్షాః - trees

Translation (భావార్థ):
Neither appearance, nor family, nor character, nor even learning or service done with effort necessarily bears fruit; fortunes accumulated through past discipline bear fruit in their own time for a person, just like trees.

Commentary (అనుసన్ధాన):
Read this verse as a teaching on timing and long causality, not as a command to stop trying. Many results are delayed; some are rooted in earlier causes we do not see. పూర్వతపస్ here can be understood as sustained effort and inner discipline accumulated over time - like planting a tree and waiting for the season of fruit. In modern life, this is why consistent practice matters: the work you do today may not show up immediately, but it is stored. Keep building good causes; when time ripens, effects appear.

వనే రణే శత్రుజలాగ్నిమధ్యే
మహార్ణవే పర్వతమస్తకే వా ।
సుప్తం ప్రమత్తం విషమస్థితం వా
రక్షన్తి పుణ్యాని పురాకృతాని ॥ 1.97 ॥

ఛన్దః (ఉపజాతి): This is in ఉపజాతి Chandas/Meter: a mixture of ఇన్ద్రవజ్రా/ఉపేన్ద్రవజ్రా with 4 పాదాః, 11 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు patterns are ఇన్ద్రవజ్రా = `GGLGGLLGLGG` and ఉపేన్ద్రవజ్రా = `LGLGGLLGLGG` (a verse may mix these across పాదాః).

Meaning (పదార్థ):
వనే - in a forest
రణే - in battle
శత్రు - enemy
జల - water
అగ్ని - fire
మధ్యే - in the midst (as in శత్రుజలాగ్నిమధ్యే)
మహా - great
అర్ణవే - in the ocean (locative of అర్ణవ; as in మహార్ణవే)
పర్వత - mountain
మస్తకే - on the top/head (locative; as in పర్వతమస్తకే)
వా - or
సుప్తం - (even if) asleep
ప్రమత్తం - careless; intoxicated; inattentive
విషమ - dangerous; uneven
స్థితం - situated (as in విషమస్థితం)
వా - or
రక్షన్తి - protect
పుణ్యాని - merits; good deeds
పురా - earlier
కృతాని - done (as in పురాకృతాని)

Translation (భావార్థ):
Whether in a forest or in battle, amid enemies, water, or fire; whether in the great ocean or on a mountain peak; whether asleep, careless, or in a dangerous position - merits earned earlier protect.

Commentary (అనుసన్ధాన):
The verse is not encouraging recklessness; it is encouraging long-term ethical investment. When you consistently do good - build trust, keep promises, help others, avoid harm - that "stored" merit often shows up as protection: the right person appears, a mistake is forgiven, help arrives at the right time, or you simply have the inner strength to endure. In modern life, you can view పుణ్య as both spiritual credit and practical goodwill. Build it quietly; it becomes your unseen safety net.

యా సాధూంశ్చ ఖలాన్కరోతి విదుషో మూర్ఖాన్హితాన్ద్వేషిణః
ప్రత్యక్షం కురుతే పరీక్షం అమృతం హాలాహలం తత్క్షణాత్ ।
తాం ఆరాధయ సత్క్రియాం భగవతీం భోక్తుం ఫలం వాఞ్ఛితం
హే సాధో వ్యసనైర్గుణేషు విపులేష్వాస్థాం వృథా మా కృథాః ॥ 1.98 ॥

ఛన్దః (శార్దూలవిక్రీడితమ్): This is in శార్దూలవిక్రీడితమ్ (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 19 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `GGGLLGL GLLLG GGLGGLG`; యతి (pause) is after the 7th and 12th syllables in each పాద.

Meaning (పదార్థ):
యా - which (power/goddess)
సాధూన్ - good people; saints (accusative plural; sandhi in verse: సాధూంశ్చ = సాధూన్ + చ)
చ - and
ఖలాన్ - wicked people (accusative plural; as in "making (them) wicked")
కరోతి - makes
విదుషః - the learned (accusative plural; sandhi in verse: విదుషో = విదుషః)
మూర్ఖాన్ - fools (accusative plural of మూర్ఖ్)
హితాన్ - well-wishers; beneficial people
ద్వేషిణః - haters; enemies (sandhi in verse: హితాన్ద్వేషిణః = హితాన్ + ద్వేషిణః)
ప్రత్యక్షం - directly; visibly
కురుతే - makes/does
పరీక్షం - test; examination
అమృతం - nectar; ambrosia
హాలాహలం - deadly poison (halAhala)
తత్క్షణాత్ - in that very moment; instantly
తాం - her
ఆరాధయ - worship; propitiate (imperative)
సత్క్రియాం - proper honoring; due service/reverence
భగవతీం - the venerable goddess
భోక్తుం - to enjoy
ఫలం - fruit/result
వాఞ్ఛితం - desired
హే - O!
సాధో - good man; noble one
వ్యసనైః - by misfortunes/vices (instrumental plural of వ్యసన)
గుణేషు - in virtues/qualities (locative plural of గుణ)
విపులేషు - abundant; great
ఆస్థాం - reliance; confidence; attachment
వృథా - in vain
మా - do not
కృథాః - do (imperative)

Translation (భావార్థ):
That power which can turn good people into wicked, the learned into fools, and well-wishers into haters; which openly tests by turning nectar into deadly poison in an instant - worship her with due reverence if you wish to enjoy the result you desire. O noble one, do not place vain reliance on even abundant virtues when misfortune can overturn them.

Commentary (అనుసన్ధాన):
The verse warns against complacency: character is tested, not merely possessed. Under pressure, people can flip; in one moment what looked like అమృత (nectar) can feel like హాలాహల (poison). The instruction is not to fear life, but to cultivate humility and consistent discipline - సత్క్రియా as "right conduct" and "proper honoring" of what is sacred and ethical. In modern life, this means not assuming your good habits are unbreakable: protect them with routines, good company, and boundaries, especially during stress. Virtues survive not by pride, but by practice.

గుణవదగుణవద్వా కుర్వతా కార్యజాతం
పరిణతిరవధార్యా యత్నతః పణ్డితేన ।
అతిరభసకృతానాం కర్మణాం ఆవిపత్తేర్
భవతి హృదయదాహీ శల్యతుల్యో విపాకః ॥ 1.99 ॥

ఛన్దః (మాలినీ): This is in మాలినీ (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 15 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `LLLLLLGG GLGGLGG`; యతి (pause) is after the 8th syllable in each పాద.

Meaning (పదార్థ):
గుణవత్ - with virtue/quality
అగుణవత్ - without quality; flawed
వా - or
కుర్వతా - by the doer; by one who does
కార్యజాతం - the set/collection of tasks
పరిణతిః - outcome; consequence
అవధార్యా - must be ascertained/considered
యత్నతః - carefully; with effort
పణ్డితేన - by the wise person
అతి - excessively
రభస - haste; impulsive speed
కృతానాం - of actions done (genitive plural)
కర్మణాం - of actions
ఆ - toward; into (prefix)
విపత్తేః - from the arising of calamity/misfortune (ablative of విపత్తి)
భవతి - becomes
హృదయ - heart
దాహీ - burning (as in హృదయదాహీ)
శల్య - a thorn/dart; something lodged painfully
తుల్యః - like; comparable (as in శల్యతుల్యః)
విపాకః - fruition; ripened result

Translation (భావార్థ):
Whether doing a task well or poorly, the wise person should carefully consider its consequence. For actions done in reckless haste, the ripened result becomes heart-burning, like a thorn or dart lodged within.

Commentary (అనుసన్ధాన):
The key warning is against రభస (impulsive haste). A rushed email, a quick lie, a sudden purchase, a careless comment, or an unreviewed change can ripen into విపత్తి (misfortune) that burns the heart. శల్య means a thorn or dart stuck inside - the pain is not dramatic but persistent, because it keeps pricking you later. In modern life, this verse is an argument for pause: review, ask one more question, wait one day, and act with clarity. The cost of carefulness is small; the cost of rashness is long.

స్థాల్యాం వైదూర్యమయ్యాం పచతి తిలకణాంశ్చన్దనైరిన్ధనౌఘైః
సౌవర్ణైర్లాఙ్గలాగ్రైర్విలిఖతి వసుధాం అర్కమూలస్య హేతోః ।
కృత్వా కర్పూరఖణ్డాన్వృత్తిం ఇహ కురుతే కోద్రవాణాం సమన్తాత్
ప్రాప్యేమాం కర్మ్భూమిం న చరతి మనుజో యస్తోప మన్దభాగ్యః ॥ 1.100 ॥

ఛన్దః (స్రగ్ధరా): This is in స్రగ్ధరా (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 21 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `GGGGLGG LLLLLLG GLGGLGG`; యతి (pause) is after the 7th and 14th syllables in each పాద.

Meaning (పదార్థ):
స్థాల్యాం - in a cooking pot (locative of స్థాలీ)
వైదూర్య - vaidUrya gemstone (cat's-eye)
మయ్యాం - made of (locative feminine; as in వైదూర్యమయ్యాం)
పచతి - cooks
తిలకణాన్ - sesame seeds (accusative plural)
చన్దనైః - with sandalwood (instrumental plural of చన్దన)
ఇన్ధన - fuel
ఔఘైః - by heaps/floods (instrumental plural of ఓఘ్హ; as in ఇన్ధనౌఘైః)
సౌవర్ణైః - with golden (instrumental plural of సౌవర్ణ)
లాఙ్గల - plough
అగ్రైః - tips/points (instrumental plural of అగ్ర; as in లాఙ్గలాగ్రైః)
విలిఖతి - scratches; ploughs
వసుధాం - the earth (accusative of వసుధా)
అర్క - arka plant
మూలస్య - of the root (genitive of మూల)
హేతోః - for the sake of; for the purpose
కృత్వా - having made
కర్పూర - camphor
ఖణ్డాన్ - pieces (accusative plural of ఖణ్డ)
వృత్తిం - use; means (here: using as fuel)
ఇహ - here
కురుతే - does; makes
కోద్రవాణాం - of coarse grains/millets (genitive plural of కోద్రవ)
సమన్తాత్ - all around; everywhere
ప్రాప్య - having obtained
ఇమాం - this
కర్మ - action
భూమిం - field/land (as in కర్మ్భూమిం = "field of action"; often used for the human condition as a place of purposeful effort)
న - not
చరతి - conducts himself; lives/acts
మనుజః - man; human
యః - who
తు - but
అపి - even
మన్ద - dull; weak
భాగ్యః - fortune (as in మన్దభాగ్యః = "unfortunate")

Translation (భావార్థ):
He cooks mere sesame seeds in a pot made of vaidUrya gem using heaps of sandalwood as fuel; he ploughs the earth with golden ploughshares just to grow the root of arka; he uses chunks of camphor as fuel to cook coarse grains everywhere. Having obtained this precious field of human action, such an unfortunate person still does not live rightly.

Commentary (అనుసన్ధాన):
The verse is an unforgettable picture of misallocation: priceless resources used for trivial ends. In modern life, this looks like using a powerful mind only for gossip, using money only for status, using education only for vanity, or using time only for distraction. The word కర్మ్భూమి reminds us that human life is the arena where choices can be made consciously; wasting it is the deepest poverty. The remedy is simple: match resources to purpose - use your best energy for what is truly meaningful, and refuse to spend the rare on the cheap.

మజ్జత్వమ్భసి యాతు మేరుశిఖరం శత్రుం జయత్వాహవే
వాణిజ్యం కృషిసేవనే చ సకలా విద్యాః కలాః శిక్షతామ్ ।
ఆకాశం విపులం ప్రయాతు ఖగవత్కృత్వా ప్రయత్నం పరం
నాభావ్యం భవతీహ కర్మవశతో భావ్యస్య నాశః కుతః ॥ 1.101 ॥

ఛన్దః (శార్దూలవిక్రీడితమ్): This is in శార్దూలవిక్రీడితమ్ (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 19 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `GGGLLGL GLLLG GGLGGLG`; యతి (pause) is after the 7th and 12th syllables in each పాద.

Meaning (పదార్థ):
మజ్జతు - let it sink
అమ్బసి - in water (locative of అమ్బు)
యాతు - let it go
మేరు - Meru (cosmic mountain)
శిఖరం - peak/summit
శత్రుం - enemy
జయతు - let (one) conquer
ఆహవే - in battle (locative of ఆహవ)
వాణిజ్యం - trade/commerce
కృషి - agriculture
సేవనే - in service/practice (locative; as in కృషిసేవనే)
చ - and
సకలాః - all
విద్యాః - knowledges/skills
కలాః - arts
శిక్షతాం - let them be learned
ఆకాశం - the sky
విపులం - vast
ప్రయాతు - let (one) reach
ఖ్హగ - bird
వత్ - like (as in ఖగవత్)
కృత్వా - having done/made
ప్రయత్నం - effort
పరం - supreme; great
న - not
అభావ్యం - what is not destined ("not to be")
భవతి - happens
ఇహ - here
కర్మ - karma; action
వశతః - due to the control (as in కర్మవశతః)
భావ్యస్య - of what is destined (to be)
నాశః - destruction
కుతః - from where? how?

Translation (భావార్థ):
Let Meru's peak sink in water; let the enemy be conquered in battle; let all skills and arts be learned in trade and agriculture; let one reach the vast sky like a bird through supreme effort. Yet what is not destined will not happen here due to karma; and if something is destined, how can it be destroyed?

Commentary (అనుసన్ధాన):
The verse holds two truths in tension: exert the highest effort, and accept that outcomes are not fully yours. It encourages ambition and learning, but it also warns against arrogance and despair. In modern life, this is the healthiest mindset for big goals: do the work as if everything depends on you, and accept results as if something larger is also at play. That balance keeps you energetic without being fragile: you strive, you learn, you attempt the impossible - and you do not collapse if the world says "not now".

భీమం వనం భవతి తస్య పురం ప్రధానం
సర్వో జనః స్వజనతాం ఉపయాతి తస్య ।
కృత్స్నా చ భూర్భవతి సన్నిధిరత్నపూర్ణా
యస్యాస్తి పూర్వసుకృతం విపులం నరస్య ॥ 1.102 ॥

ఛన్దః (వసన్తతిలకా): This is in వసన్తతిలకా (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 14 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `GGLGLLLGLLGLGG`. No obligatory యతి (pause) is defined for this meter; pauses follow sense and natural దణ్డ breaks.

Meaning (పదార్థ):
భీమం - frightening; formidable
వనం - forest
భవతి - becomes
తస్య - for him; of him
పురం - city
ప్రధానం - principal; foremost
సర్వః - all
జనః - people
స్వజనతాం - kinship; being one's own people
ఉపయాతి - attains; comes to
తస్య - for him
కృత్స్నా - entire; whole
చ - and
భూః - earth
భవతి - becomes
సన్నిధిః - proximity; nearness
రత్న - jewel
పూర్ణా - full (as in రత్నపూర్ణా)
యస్య - whose
అస్తి - is
పూర్వ - previous; past
సుకృతం - good deed; merit
విపులం - abundant; great
నరస్య - of a man/person

Translation (భావార్థ):
For the person whose past merit is abundant, even a fearsome forest becomes his chief city, everyone becomes like his own kin, and the whole earth becomes like a nearby treasure-house full of jewels.

Commentary (అనుసన్ధాన):
The verse describes how fortune reshapes the world around you: danger turns into opportunity, strangers turn into allies, and resources appear close at hand. Taken ethically, it is also a reminder not to be arrogant in prosperity: when the world feels "easy", much of that ease may be the ripening of పూర్వసుకృత (past good causes) rather than personal genius alone. In modern life, this encourages gratitude and generosity: if life is presently favorable, use that season to build more good causes and to help others who are in a harder season.

కో లాభో గుణిసఙ్గమః కిం అసుఖం ప్రాజ్ఞేతరైః సఙ్గతిః
కా హానిః సమయచ్యుతిర్నిపుణతా కా ధర్మతత్త్వే రతిః ।
కః శూరో విజితేన్ద్రియః ప్రియతమా కాఽనువ్రతా కిం ధనం
విద్యా కిం సుఖం అప్రవాసగమనం రాజ్యం కిం ఆజ్ఞాఫలమ్ ॥ 1.103 ॥

ఛన్దః (శార్దూలవిక్రీడితమ్): This is in శార్దూలవిక్రీడితమ్ (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 19 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `GGGLLGL GLLLG GGLGGLG`; యతి (pause) is after the 7th and 12th syllables in each పాద.

Meaning (పదార్థ):
కః - what? / which?
లాభః - gain
గుణి - the virtuous; the qualified
సఙ్గమః - association (as in గుణిసఙ్గమః)
కిం - what?
అసుఖం - sorrow; unhappiness
ప్రాజ్ఞ - wise
ఏతరైః - with those other-than (i.e., not wise)
సఙ్గతిః - association
కా - what?
హానిః - loss
సమయ - right time; opportunity
చ్యుతిః - slipping away; missing (as in సమయచ్యుతిః)
నిపుణతా - skill; competence
కా - what?
ధర్మ - dharma; rightness
తత్త్వే - in the true essence/principle (locative of తత్త్వ)
రతిః - delight; interest; commitment
కః - who?
శూరః - hero
విజిత - conquered
ఇన్ద్రియః - senses (as in విజితేన్ద్రియః)
ప్రియతమా - most beloved
కా - who?
అనువ్రతా - loyal; one who follows the same vow/path
కిం - what?
ధనం - wealth
విద్యా - knowledge
కిం - what?
సుఖం - happiness
అప్రవాస - not living away from home; no exile/long absence
గమనం - going/moving (as in అప్రవాసగమనం)
రాజ్యం - kingdom; rule
కిం - what?
ఆజ్ఞా - command
ఫలం - fruit; effectiveness (as in ఆజ్ఞాఫలం)

Translation (భావార్థ):
What is true gain? The company of the virtuous. What is sorrow? Association with those who are not wise. What is loss? Missing the right time. What is real skill? Delight in the essence of dharma. Who is a hero? One who has conquered the senses. Who is most beloved? The loyal companion who follows the same path. What is wealth? Knowledge. What is happiness? Not having to live away from home. What is kingdom? The effectiveness of one's command.

Commentary (అనుసన్ధాన):
This verse is a compact value-system. It shifts definitions away from social status toward inner quality: real "profit" is good company, real "wealth" is knowledge, real "heroism" is self-mastery, and real "rule" is the ability to make decisions that actually take effect. In modern life, this helps you measure success more sanely: choose friends who raise your standards, guard your time (missed opportunities are real loss), invest in learning, and practice ఇన్ద్రియనిగ్రహ (sense-discipline) so choices are not hijacked by craving. A life shaped by these definitions becomes steady and dignified, even if it is not flashy.

అప్రియవచనదరిద్రైః ప్రియవచనధనాఢ్యైః స్వదారపరితుష్టైః ।
పరపరివాదనివృత్తైః క్వచిత్క్వచిన్మణ్డితా వసుధా ॥ 1.104 ॥

ఛన్దః (ఆర్యా): This is in ఆర్యా Chandas/Meter: a మాత్రా-చన్దస్ counted by మాత్రాః (1 for లఘు, 2 for గురు) rather than a fixed syllable count; the basic scheme is 12+18 మాత్రాః in the first half and 12+15 మాత్రాః in the second half (often written as two lines); a natural యతి (pause) occurs at the 12-మాత్రా split within each half.

Meaning (పదార్థ):
అప్రియ - unpleasant; not dear
వచన - speech; words
దరిద్రైః - by those who are "poor" (instrumental plural of దరిద్ర; as in అప్రియవచనదరిద్రైః = "poor in harsh speech")
ప్రియ - pleasant; dear
వచన - speech; words
ధన - wealth
ఆఢ్యైః - by those who are rich (instrumental plural of ఆఢ్య; as in ప్రియవచనధనాఢ్యైః = "rich in the wealth of kind words")
స్వ - one's own
దార - wife
పరితుష్టైః - by those who are content/satisfied (instrumental plural)
పర - others'
పరివాద - slander; backbiting
నివృత్తైః - by those who have turned away/ceased (instrumental plural; as in పరపరివాదనివృత్తైః)
క్వచిత్ - here
క్వచిత్ - there
మణ్డితా - adorned; beautified
వసుధా - earth

Translation (భావార్థ):
The earth is beautified here and there by people who are "poor" in harsh words (i.e., who do not speak unkindly), "rich" in the wealth of pleasant speech, content with their own spouse, and refraining from slandering others.

Commentary (అనుసన్ధాన):
భర్తృహరి names four social virtues that quietly make the world livable. First is speech: being "poor" in అప్రియ-వచన (hurtful words) and "rich" in ప్రియ-వచన (kind words) means you reduce needless harm. Second is fidelity: contentment with one's own spouse protects families. Third is restraint from పరివాద (backbiting), which protects communities from poison. In modern life, these virtues are still rare and powerful: think before you post, refuse gossip at work, honor commitments, and speak in a way that leaves others stronger. Such people truly "adorn" society.

కదర్థితస్యాపి హి ధైర్యవృత్తేర్
న శక్యతే ధైర్యగుణః ప్రమార్ష్టుమ్ ।
అధోముఖస్యాపి కృతస్య వహ్నేర్
నాధః శిఖా యాతి కదాచిదేవ ॥ 1.105 ॥

ఛన్దః (ఉపజాతి): This is in ఉపజాతి Chandas/Meter: a mixture of ఇన్ద్రవజ్రా/ఉపేన్ద్రవజ్రా with 4 పాదాః, 11 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు patterns are ఇన్ద్రవజ్రా = `GGLGGLLGLGG` and ఉపేన్ద్రవజ్రా = `LGLGGLLGLGG` (a verse may mix these across పాదాః).

Meaning (పదార్థ):
కదర్థితస్య - of one who has been insulted/humiliated
అపి - even
హి - indeed
ధైర్య - courage; fortitude
వృత్తేః - of the conduct/disposition (genitive; as in ధైర్యవృత్తేః)
న - not
శక్యతే - can be (in the sense: "it is not possible")
ధైర్య - courage
గుణః - quality
ప్రమార్ష్టుం - to wipe away; to erase
అధో - downward
ముఖస్య - of (one) facing (genitive of ముఖ; as in అధోముఖస్య)
అపి - even
కృతస్య - made; placed
వహ్నేః - of fire
న - not
అధః - downward
శిఖా - flame
యాతి - goes
కదాచిత్ - ever; at any time
ఏవ - indeed

Translation (భావార్థ):
Even if a person of courageous disposition is humiliated, the quality of courage cannot be wiped away. Even when fire is made to face downward, its flame never goes downward.

Commentary (అనుసన్ధాన):
భర్తృహరి is praising inner character as "directional": it naturally rises. You can insult a courageous person, but you cannot erase their ధైర్య (fortitude) the way you wipe dust off a surface. The fire-image is simple: even when turned, its nature expresses upward as flame. In modern life, this is what resilience looks like: criticism, setbacks, or temporary humiliation may hurt, but they do not define you unless you internalize them. Hold your principles steady, keep doing the next right thing, and let time reveal the real direction of your character.

కాన్తాకటాక్షవిశిఖా న లునన్తి యస్య
చిత్తం న నిర్దహతి కృపకృశానుతాపః ।
కర్షన్తి భూరివిషయాశ్చ న లోభపాశైర్
లోకత్రయం జయతి కృత్స్నం ఇదం స ధీరః ॥ 1.106 ॥

ఛన్దః (వసన్తతిలకా): This is in వసన్తతిలకా (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 14 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `GGLGLLLGLLGLGG`. No obligatory యతి (pause) is defined for this meter; pauses follow sense and natural దణ్డ breaks.

Meaning (పదార్థ):
కాన్తా - beloved; wife
కటాక్ష - sidelong glance
విశిఖా - arrow
న - not
లునన్తి - cut; wound
యస్య - whose
చిత్తం - mind
న - not
నిర్దహతి - burns up
కృప - wretched; poor; pitiable
కృశాను - fire
తాపః - heat; burning (as in కృపకృశానుతాపః = "the burning heat of the fire of poverty"; hunger)
కర్షన్తి - pull; drag
భూరి - many; abundant
విషయాః - sense objects
చ - and
న - not
లోభ - greed
పాశైః - by ropes/nooses (instrumental plural of పాశ)
లోకత్రయం - the three worlds
జయతి - conquers
కృత్స్నం - entire; complete
ఇదం - this
స - that
ధీరః - steadfast person

Translation (భావార్థ):
The steadfast one whose mind is not wounded by the arrows of the beloved's glances, not burned by the heat of poverty's fire, and not dragged by the ropes of greed tied to countless sense objects - that person conquers this entire threefold world.

Commentary (అనుసన్ధాన):
This is a definition of victory that begins inside. The ధీర is not defeated by lust (the "arrow" of attraction), not defeated by hunger and hardship (కృపకృశానుతాప), and not defeated by greed (the పాశ, a noose). In modern life, this is the person who can stay ethical under financial stress, stay steady under emotional temptation, and stay focused amid endless consumer distraction. When you master these three pressures, outer victories become secondary; you have already won the hardest battle.

ఏకేనాపి హి శూరేణ
పాదాక్రాన్తం మహీతలమ్ ।
క్రియతే భాస్కరేణైవ
స్ఫారస్ఫురితతేజసా ॥ 1.107 ॥

ఛన్దః (అనుష్టుభ్): This is in అనుష్టుభ్ (శ్లోక) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 8 అక్షరాః per పాద (32 total; commonly written/recited as two 16-syllable half-verses separated by `।`); పథ్యా cadence often ends as pAda 1/3 = `x x x x L G x G`, pAda 2/4 = `x x x x L G L G`; a common యతి (pause) is after the 4th or 5th syllable in each పాద (separate from the natural pauses at `।` and `॥`). లక్షణ శ్లోక: శ్లోకే షష్ఠం గురు జ్ఞేయం సర్వత్ర లఘుపఞ్చమమ్ । ద్విచతుష్పాదయోః హ్రస్వం సప్తమం దీర్ఘమన్యయోః ॥ - this mnemonic says the 6th syllable is గురు and the 5th is లఘు in all పాదాః; the 7th is లఘు in pAda 2/4 and గురు in pAda 1/3.

Meaning (పదార్థ):
ఏకేన - by one
అపి - even
హి - indeed
శూరేణ - by a hero/brave one (instrumental)
పాద - foot
ఆక్రాన్తం - trodden/overrun; conquered (as in పాదాక్రాన్తం)
మహీతలం - the earth's surface
క్రియతే - is made
భాస్కరేణ - by the sun (instrumental of భాస్కర)
ఏవ - alone
స్ఫార - vast; widespread
స్ఫురిత - spread/flashed; radiated
తేజసా - by radiance (instrumental of తేజస్; as in స్ఫారస్ఫురితతేజసా)

Translation (భావార్థ):
Even by a single hero the earth can be overrun; and by the sun alone, through its widespread radiance, the world is made bright.

Commentary (అనుసన్ధాన):
The verse reminds you not to underestimate concentrated power. One capable person can change a battlefield; one sun changes the world simply by shining. In modern life, this can be inspiring: one disciplined student, one principled leader, one excellent engineer, or one committed volunteer can lift a whole team. It is also a warning: if one person can cause so much good, one person can also cause large harm; therefore build character with capability.

వహ్నిస్తస్య జలాయతే జలనిధిః కుల్యాయతే తత్క్షణాన్
మేరుః స్వల్పశిలాయతే మృగపతిః సద్యః కురఙ్గాయతే ।
వ్యాలో మాల్యగుణాయతే విషరసః పీయూషవర్షాయతే
యస్యాఙ్గేఽఖిలలోకవల్లభతమం శీలం సమున్మీలతి ॥ 1.108 ॥

ఛన్దః (శార్దూలవిక్రీడితమ్): This is in శార్దూలవిక్రీడితమ్ (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 19 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `GGGLLGL GLLLG GGLGGLG`; యతి (pause) is after the 7th and 12th syllables in each పాద.

Meaning (పదార్థ):
వహ్నిః - fire
తస్య - for him; of him
జల - water
ఆయతే - becomes like; takes the form of (as in జలాయతే)
జలనిధిః - ocean ("treasure of water")
కుల్యా - a small canal/ditch
ఆయతే - becomes like (as in కుల్యాయతే)
తత్క్షణాత్ - instantly; in that very moment
మేరుః - Meru (great mountain)
స్వల్ప - small
శిలా - stone
ఆయతే - becomes like (as in స్వల్పశిలాయతే)
మృగపతిః - lion ("lord of beasts")
సద్యః - immediately
కురఙ్గ - deer
ఆయతే - becomes like (as in కురఙ్గాయతే)
వ్యాలః - serpent; dangerous creature
మాల్య - garland
గుణా - string/cord (as in మాల్యగుణాయతే = "becomes like a garland-string")
విష - poison
రసః - essence/juice
పీయూష - nectar
వర్ష - rain
ఆయతే - becomes like (as in పీయూషవర్షాయతే = "becomes like a rain of nectar")
యస్య - whose
అఙ్గే - in the body (locative of అఙ్గ)
అఖ్హిల - all; entire
లోక - worlds; people
వల్లభ్హతమం - most beloved (as in అఖిలలోకవల్లభతమం)
శీలం - character; conduct
సమున్మీలతి - blossoms; fully opens

Translation (భావార్థ):
For the person in whom a most-beloved character blossoms, fire becomes like water, the ocean becomes like a small canal, Meru becomes like a pebble, the lion becomes like a deer, the serpent becomes like a garland-string, and poison becomes like a rain of nectar.

Commentary (అనుసన్ధాన):
This is intentional exaggeration to show the "alchemy" of శీల (character). When your conduct is trusted and loved, the world becomes safer: people cooperate instead of attacking, risks shrink, and even "poison" (hostility) can turn into "nectar" (support). In modern life, this looks like reputation built over years: a leader whose team will follow through crisis, a person whose apology is believed, or a family elder whose words calm conflict. You cannot buy this power; you grow it by consistent integrity.

లజ్జాగుణౌఘజననీం జననీం ఇవ స్వామ్
అత్యన్తశుద్ధహృదయాం అనువర్తమానామ్ ।
తేజస్వినః సుఖం అసూనపి సన్త్యజనతి
సత్యవ్రతవ్యసనినో న పునః ప్రతిజ్ఞామ్ ॥ 1.109 ॥

ఛన్దః (వసన్తతిలకా): This is in వసన్తతిలకా (సమ-వృత్త) Chandas/Meter: 4 పాదాః, 14 అక్షరాః per పాద; లఘు/గురు pattern (per పాద) is `GGLGLLLGLLGLGG`. No obligatory యతి (pause) is defined for this meter; pauses follow sense and natural దణ్డ breaks.

Meaning (పదార్థ):
లజ్జా - modesty; shame (in the sense of moral restraint)
గుణ - virtue
ఔఘ - flood/heap (as in గుణౌఘ)
జననీం - mother; generator (accusative of జననీ)
జననీం - mother (repeated)
ఇవ - like
స్వామ్ - one's own
అత్యన్త - extremely
శుద్ధ - pure
హృదయాం - heart (accusative feminine; as in శుద్ధహృదయాం)
అనువర్తమానాం - following; adhering to (accusative plural)
తేజస్వినః - radiant; spirited people
సుఖం - easily
అసూన్ - life-breaths; lives
అపి - even
సన్త్యజనతి - abandon; give up
సత్య - truth
వ్రత - vow
వ్యసనినః - those devoted/addicted to (as in సత్యవ్రతవ్యసనినః)
న - not
పునః - again
ప్రతిజ్ఞాం - promise; pledge

Translation (భావార్థ):
Those who, with perfectly pure hearts, follow their own mother-like source of modesty and the flood of virtues - the radiant ones devoted to the vow of truth - will easily give up even life, but will never break a promise.

Commentary (అనుసన్ధాన):
The verse places truthfulness above survival. For the సత్యవ్రత person, a promise is not a casual sentence; it is an extension of character. In modern life, this is rare integrity: honoring commitments even when inconvenient, refusing to manipulate language to escape responsibility, and guarding trust as a sacred asset. You need not "die" for truth, but you can live it: keep your word, admit mistakes quickly, and do not offer promises you cannot keep. That is how లజ్జా (moral restraint) and గుణ (virtue) become living realities.

Browse Related Categories:

• శతకాని (15)
  • నారసింహ శతకమ్ (తెలుగు)
  • వేమన శతకమ్ (తెలుగు)
  • దాశరథీ శతకమ్
  • సుమతీ శతకమ్ (తెలుగు)
  • శ్రీ కాళ హస్తీశ్వర శతకమ్(తెలుగు)
  • మూక పఞ్చ శతి 1 - ఆర్య శతకమ్
  • మూక పఞ్చ శతి 2 - పాదారవిన్ద శతకమ్
  • మూక పఞ్చ శతి 3 - స్తుతి శతకమ్
  • మూక పఞ్చ శతి 4 - కటాక్ష శతకమ్
  • మూక పఞ్చ శతి 5 - మన్దస్మిత శతకమ్
  • భర్తృహరేః శతక త్రిశతి - నీతి శతకమ్
  • భర్తృహరేః శతక త్రిశతి - శృఙ్గార శతకమ్
  • భర్తృహరేః శతక త్రిశతి - వైరాగ్య శతకమ్
  • శ్రీ సూర్య శతకమ్
  • నారాయణ శతకమ్ (తెలుగు)
• భర్తృహరి శతక త్రిశతి (3)
  • భర్తృహరేః శతక త్రిశతి - నీతి శతకమ్
  • భర్తృహరేః శతక త్రిశతి - శృఙ్గార శతకమ్
  • భర్తృహరేః శతక త్రిశతి - వైరాగ్య శతకమ్
• తత్త్వ శాస్త్ర (73)
  • నిర్వాణ షట్కమ్
  • భజ గోవిన్దమ్ (మోహ ముద్గరమ్)
  • దక్షిణా మూర్తి స్తోత్రమ్
  • నారసింహ శతకమ్ (తెలుగు)
  • వేమన శతకమ్ (తెలుగు)
  • సుమతీ శతకమ్ (తెలుగు)
  • శివ మహిమ్నా స్తోత్రమ్
  • శ్రీ కాళ హస్తీశ్వర శతకమ్(తెలుగు)
  • భర్తృహరేః శతక త్రిశతి - నీతి శతకమ్
  • భర్తృహరేః శతక త్రిశతి - వైరాగ్య శతకమ్
  • నిర్వాణ దశకం
  • మాయా పఞ్చకం
  • ఉపదేశ సారం (రమణ మహర్షి)
  • చాణక్య నీతి - ప్రథమోఽధ్యాయః
  • చాణక్య నీతి - ద్వితీయోఽధ్యాయః
  • చాణక్య నీతి - తృతీయోఽధ్యాయః
  • చాణక్య నీతి - చతుర్థోఽధ్యాయః
  • చాణక్య నీతి - పఞ్చమోఽధ్యాయః
  • చాణక్య నీతి - షష్ఠోఽధ్యాయః
  • చాణక్య నీతి - సప్తమోఽధ్యాయః
  • చాణక్య నీతి - అష్టమోఽధ్యాయః
  • చాణక్య నీతి - నవమోఽధ్యాయః
  • చాణక్య నీతి - దశమోఽధ్యాయః
  • చాణక్య నీతి - ఏకాదశోఽధ్యాయః
  • చాణక్య నీతి - ద్వాదశోఽధ్యాయః
  • చాణక్య నీతి - త్రయోదశోఽధ్యాయః
  • చాణక్య నీతి - చతుర్దశోఽధ్యాయః
  • చాణక్య నీతి - పఞ్చదశోఽధ్యాయః
  • చాణక్య నీతి - షోడశోఽధ్యాయః
  • చాణక్య నీతి - సప్తదశోఽధ్యాయః
  • విదుర నీతి - ఉద్యోగ పర్వమ్, అధ్యాయః 33
  • విదుర నీతి - ఉద్యోగ పర్వమ్, అధ్యాయః 34
  • విదుర నీతి - ఉద్యోగ పర్వమ్, అధ్యాయః 35
  • విదుర నీతి - ఉద్యోగ పర్వమ్, అధ్యాయః 36
  • విదుర నీతి - ఉద్యోగ పర్వమ్, అధ్యాయః 37
  • విదుర నీతి - ఉద్యోగ పర్వమ్, అధ్యాయః 38
  • విదుర నీతి - ఉద్యోగ పర్వమ్, అధ్యాయః 39
  • విదుర నీతి - ఉద్యోగ పర్వమ్, అధ్యాయః 40
  • అష్టావక్ర గీతా ప్రథమోఽధ్యాయః
  • అష్టావక్ర గీతా ద్వితీయోఽధ్యాయః
  • అష్టావక్ర గీతా తృతీయోఽధ్యాయః
  • అష్టావక్ర గీతా చతుర్థోఽధ్యాయః
  • అష్టావక్ర గీతా పఞ్చమోఽధ్యాయః
  • అష్టావక్ర గీతా షష్టోఽధ్యాయః
  • అష్టావక్ర గీతా సప్తమోఽధ్యాయః
  • అష్టావక్ర గీతా అష్టమోఽధ్యాయః
  • అష్టావక్ర గీతా నవమోఽధ్యాయః
  • అష్టావక్ర గీతా దశమోఽధ్యాయః
  • అష్టావక్ర గీతా ఏకాదశోఽధ్యాయః
  • అష్టావక్ర గీతా ద్వాదశోఽధ్యాయః
  • అష్టావక్ర గీతా త్రయోదశోఽధ్యాయః
  • అష్టావక్ర గీతా చతుర్దశోఽధ్యాయః
  • అష్టావక్ర గీతా పఞ్చదశోఽధ్యాయః
  • అష్టావక్ర గీతా షోడశోఽధ్యాయః
  • అష్టావక్ర గీతా సప్తదశోఽధ్యాయః
  • అష్టావక్ర గీతా అష్టాదశోఽధ్యాయః
  • అష్టావక్ర గీతా నవదశోఽధ్యాయః
  • అష్టావక్ర గీతా వింశతితమోఽధ్యాయః
  • వివేక చూడామణి
  • బ్రహ్మజ్ఞానావళీమాలా
  • శత రుద్రీయమ్
  • మనీషా పఞ్చకమ్
  • వేదాన్త డిణ్డిమః
  • ధన్యాష్టకమ్
  • నారాయణ శతకమ్ (తెలుగు)
  • శ్రీ మేధా దక్షిణామూర్తి మన్త్రవర్ణపద స్తుతిః
  • తత్త్వబోధ (ఆది శఙ్కరాచార్య)
  • దక్షిణామూర్థి ద్వాదశ నామ స్తోత్రమ్
  • శ్రీ దక్షిణామూర్థి సహస్రనామ స్తోత్రమ్
  • శ్రీ దక్షిణామూర్థి సహస్ర నామావళి
  • మేధా దక్షిణామూర్థి త్రిశతి నామావళి
  • ఆత్మ పఞ్చకమ్
  • యతి పఞ్చకమ్ (కౌపీన పఞ్చకమ్)
• నీతి శాస్త్ర (26)
  • భర్తృహరేః శతక త్రిశతి - నీతి శతకమ్
  • చాణక్య నీతి - ప్రథమోఽధ్యాయః
  • చాణక్య నీతి - ద్వితీయోఽధ్యాయః
  • చాణక్య నీతి - తృతీయోఽధ్యాయః
  • చాణక్య నీతి - చతుర్థోఽధ్యాయః
  • చాణక్య నీతి - పఞ్చమోఽధ్యాయః
  • చాణక్య నీతి - షష్ఠోఽధ్యాయః
  • చాణక్య నీతి - సప్తమోఽధ్యాయః
  • చాణక్య నీతి - అష్టమోఽధ్యాయః
  • చాణక్య నీతి - నవమోఽధ్యాయః
  • చాణక్య నీతి - దశమోఽధ్యాయః
  • చాణక్య నీతి - ఏకాదశోఽధ్యాయః
  • చాణక్య నీతి - ద్వాదశోఽధ్యాయః
  • చాణక్య నీతి - త్రయోదశోఽధ్యాయః
  • చాణక్య నీతి - చతుర్దశోఽధ్యాయః
  • చాణక్య నీతి - పఞ్చదశోఽధ్యాయః
  • చాణక్య నీతి - షోడశోఽధ్యాయః
  • చాణక్య నీతి - సప్తదశోఽధ్యాయః
  • విదుర నీతి - ఉద్యోగ పర్వమ్, అధ్యాయః 33
  • విదుర నీతి - ఉద్యోగ పర్వమ్, అధ్యాయః 34
  • విదుర నీతి - ఉద్యోగ పర్వమ్, అధ్యాయః 35
  • విదుర నీతి - ఉద్యోగ పర్వమ్, అధ్యాయః 36
  • విదుర నీతి - ఉద్యోగ పర్వమ్, అధ్యాయః 37
  • విదుర నీతి - ఉద్యోగ పర్వమ్, అధ్యాయః 38
  • విదుర నీతి - ఉద్యోగ పర్వమ్, అధ్యాయః 39
  • విదుర నీతి - ఉద్యోగ పర్వమ్, అధ్యాయః 40
• భర్తృహరి (3)
  • భర్తృహరేః శతక త్రిశతి - నీతి శతకమ్
  • భర్తృహరేః శతక త్రిశతి - శృఙ్గార శతకమ్
  • భర్తృహరేః శతక త్రిశతి - వైరాగ్య శతకమ్