The first section of the second Mundaka is a profound pivot in the Upanishad's teaching method. The previous section established the limitations of action-centered spirituality and directed the seeker toward ब्रह्म-विद्या through qualified guidance. This section now unfolds a vast cosmological vision in which everything - elements, life-forces, scriptures, rituals, worlds, ethics, and inner consciousness - is shown as issuing from one imperishable reality.
This chapter is not merely speculative cosmology. It is contemplative pedagogy: by tracing multiplicity back to one source, the mind is trained to move from fragmentation to vision of totality. The text repeatedly uses creation-language not to imprison us in sequence-thinking, but to reveal ontological dependence - all forms arise in, are sustained by, and return to the same अक्षर.
॥ द्वितीय मुंडके प्रथमः खंडः ॥
Translation (भावार्थ):
This is the first section of the second Mundaka.
तदेतत् सत्यं
यथा सुदीप्तात् पावकाद्विस्फुलिंगाः
सहस्रशः प्रभवंते सरूपाः ।
तथाऽक्षराद्विविधाः सोम्य भावाः
प्रजायंते तत्र चैवापि यंति ॥ 1॥
Translation (भावार्थ):
This is the truth: just as countless sparks of similar nature emerge from a blazing fire, so, dear one, manifold beings arise from the imperishable and return to it.
दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः स बाह्याभ्यंतरो ह्यजः ।
अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रो ह्यक्षरात् परतः परः ॥ 2॥
Translation (भावार्थ):
That supreme conscious reality is luminous and formless, present within and without, unborn, beyond dependence on vital force and mind, pure, and supremely beyond even the causal imperishable.
एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेंद्रियाणि च ।
खं वायुर्ज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी ॥ 3॥
Translation (भावार्थ):
From That arise vital force, mind, all senses, and the elemental order - space, air, fire, water, and earth, the support of the universe.
अग्नीर्मूर्धा चक्षुषी चंद्रसूर्यौ
दिशः श्रोत्रे वाग् विवृताश्च वेदाः ।
वायुः प्राणो हृदयं विश्वमस्य पद्भ्यां
पृथिवी ह्येष सर्वभूतांतरात्मा ॥ 4॥
Translation (भावार्थ):
In this cosmic Person, fire is the head, moon and sun are the eyes, directions are the ears, the Vedas are speech, air is life-breath, the universe is the heart, earth is the feet; this indeed is the inner Self of all beings.
तस्मादग्निः समिधो यस्य सूर्यः
सोमात् पर्जन्य ओषधयः पृथिव्याम् ।
पुमान् रेतः सिंचति योषितायां
बह्वीः प्रजाः पुरुषात् संप्रसूताः ॥ 5॥
Translation (भावार्थ):
From That arises the cosmic cycle: sun-fed fire, rain, vegetation on earth, and the reproductive process by which countless beings are born.
तस्मादृचः साम यजूंषि दीक्षा
यज्ञाश्च सर्वे क्रतवो दक्षिणाश्च ।
संवत्सरश्च यजमानश्च लोकाः
सोमो यत्र पवते यत्र सूर्यः ॥ 6॥
Translation (भावार्थ):
From That arise the Vedic mantras, initiations, sacrifices, rites, offerings, sacred time-cycles, performers, and their worlds - along with the lunar and solar order.
तस्माच्च देवा बहुधा संप्रसूताः
साध्या मनुष्याः पशवो वयांसि ।
प्राणापानौ व्रीहियवौ तपश्च
श्रद्धा सत्यं ब्रह्मचर्यं विधिश्च ॥ 7॥
Translation (भावार्थ):
From That arise gods, subtle orders, humans, animals, birds, vital functions, food-grains, and ethical-spiritual disciplines such as austerity, faith, truthfulness, disciplined sacred living, and right observance.
सप्त प्राणाः प्रभवंति तस्मात्
सप्तार्चिषः समिधः सप्त होमाः ।
सप्त इमे लोका येषु चरंति प्राणा
गुहाशया निहिताः सप्त सप्त ॥ 8॥
Translation (भावार्थ):
From That arise the seven vital faculties, seven flames, seven fuels, seven offerings, and seven experiential worlds in which these life-forces function, all established in the heart-cave in sevenfold groupings.
अतः समुद्रा गिरयश्च सर्वेऽस्मात्
स्यंदंते सिंधवः सर्वरूपाः ।
अतश्च सर्वा ओषधयो रसश्च
येनैष भूतैस्तिष्ठते ह्यंतरात्मा ॥ 9॥
Translation (भावार्थ):
From That arise oceans, mountains, and rivers of every form; from That come all herbs and nourishing essences by which the indwelling self is sustained amidst the elements.
पुरुष एवेदं विश्वं कर्म तपो ब्रह्म परामृतम् ।
एतद्यो वेद निहितं गुहायां
सोऽविद्याग्रंथिं विकिरतीह सोम्य ॥ 10॥
Translation (भावार्थ):
This whole universe is truly the supreme conscious reality; all action, austerity, sacred knowledge, and supreme immortality are rooted in That. Whoever realizes this established in the heart-cave here itself cuts the knot of ignorance.
॥ इति मुंडकोपनिषदि द्वितीयमुंडके प्रथमः खंडः ॥
Translation (भावार्थ):
Thus ends the first section of the second Mundaka in the Mundaka Upanishad.
Browse Related Categories:
वेद मंत्राः (111)
- गणपति प्रार्थन घनपाठः
- गायत्री मंत्रं घनपाठः
- श्री रुद्रं लघुन्यासम्
- श्री रुद्रं नमकम्
- श्री रुद्रं - चमकप्रश्नः
- पुरुष सूक्तम्
- श्री सूक्तम्
- दुर्गा सूक्तम्
- नारायण सूक्तम्
- मंत्र पुष्पम्
- शांति मंत्रम् (दश शांतयः)
- नित्य संध्या वंदनम् (कृष्ण यजुर्वेदीय)
- श्री गणपति अथर्व षीर्षम् (गणपत्यथर्वषीर्षोपनिषत्)
- ईशावास्योपनिषद् (ईशोपनिषद्)
- नक्षत्र सूक्तम् (नक्षत्रेष्टि)
- मन्यु सूक्तम्
- मेधा सूक्तम्
- विष्णु सूक्तम्
- शिव पंचामृत स्नानाभिषेकम्
- यज्ञोपवीत धारण
- सर्व देवता गायत्री मंत्राः
- तैत्तिरीय उपनिषद् - शीक्षावल्ली
- तैत्तिरीय उपनिषद् - आनंदवल्ली
- तैत्तिरीय उपनिषद् - भृगुवल्ली
- भू सूक्तम्
- नवग्रह सूक्तम्
- महानारायण उपनिषद्
- अरुणप्रश्नः
- श्री महान्यासम् (पूर्णं)
- सरस्वती सूक्तम् (ऋग्वेद)
- भाग्य सूक्तम्
- पवमान सूक्तम्
- नासदीय सूक्तम्
- नवग्रह सूक्तम् (नवग्रह नमस्कारम्)
- पितृ सूक्तम्
- रात्रि सूक्तम्
- सर्प सूक्तम्
- हिरण्य गर्भ सूक्तम्
- सानुस्वार प्रश्न (सुन्नाल पन्नम्)
- गो सूक्तम्
- त्रिसुपर्णम्
- चित्ति पन्नम्
- अघमर्षण सूक्तम्
- केन उपनिषद् - प्रथमः खंडः
- केन उपनिषद् - द्वितीयः खंडः
- केन उपनिषद् - तृतीयः खंडः
- केन उपनिषद् - चतुर्थः खंडः
- मुंडक उपनिषद् - प्रथम मुंडक, प्रथम कांडः
- मुंडक उपनिषद् - प्रथम मुंडक, द्वितीय कांडः
- मुंडक उपनिषद् - द्वितीय मुंडक, प्रथम कांडः
- मुंडक उपनिषद् - द्वितीय मुंडक, द्वितीय कांडः
- मुंडक उपनिषद् - तृतीय मुंडक, प्रथम कांडः
- मुंडक उपनिषद् - तृतीय मुंडक, द्वितीय कांडः
- नारायण उपनिषद्
- विश्वकर्म सूक्तम्
- श्री देव्यथर्वशीर्षम्
- दुर्वा सूक्तम् (महानारायण उपनिषद्)
- मृत्तिका सूक्तम् (महानारायण उपनिषद्)
- श्री दुर्गा अथर्वशीर्षम्
- अग्नि सूक्तम् (ऋग्वेद)
- क्रिमि संहारक सूक्तम् (यजुर्वेद)
- नीला सूक्तम्
- वेद आशीर्वचनम्
- वेद स्वस्ति वाचनम्
- ऐकमत्य सूक्तम् (ऋग्वेद)
- आयुष्य सूक्तम्
- श्रद्धा सूक्तम्
- श्री गणेश (गणपति) सूक्तम् (ऋग्वेद)
- शिवोपासन मंत्राः
- शांति पंचकम्
- शुक्ल यजुर्वेद संध्यावंदनम्
- मांडूक्य उपनिषद्
- ऋग्वेद संध्यावंदनम्
- एकात्मता स्तोत्रम्
- भावनोपनिषद्
- कठोपनिषद् - अध्याय 1, वल्ली 1
- कठोपनिषद् - अध्याय 1, वल्ली 2
- कठोपनिषद् - अध्याय 1, वल्ली 3
- कठोपनिषद् - अध्याय 2, वल्ली 1
- कठोपनिषद् - अध्याय 2, वल्ली 2
- कठोपनिषद् - अध्याय 2, वल्ली 3
- प्रश्नोपनिषद् - प्रथमः प्रश्नः
- प्रश्नोपनिषद् - द्वितीयः प्रश्नः
- प्रश्नोपनिषद् - त्रितीयः प्रश्नः
- प्रश्नोपनिषद् - चतुर्थः प्रश्नः
- प्रश्नोपनिषद् - पंच प्रश्नः
- प्रश्नोपनिषद् - षष्ठः प्रश्नः
- अन्न सूक्तम्
- ऋग्वेदीय पंच रुद्रं
- श्री महान्यासम् - 0. कलश प्रतिष्ठापन मंत्राः
- श्री महान्यासम् - 1. पंचांग रुद्रन्यासः
- श्री महान्यासम् - 2. पंचमुख ध्यानम्
- श्री महान्यासम् - 3. अंगन्यासः
- श्री महान्यासम् - 4. दशांग न्यासः
- श्री महान्यासम् - 5. पंचांग न्यासः
- श्री महान्यासम् - 5.1. हंस गायत्री
- श्री महान्यासम् - 5.2. दिक् संपुटन्यासः (संपुटीकरणम्)
- श्री महान्यासम् - 5.3. दशांग रौद्रीकरणम्
- श्री महान्यासम् - 5.4. षोडशांग रौद्रीकरणं
- श्री महान्यासम् - 6.1. मनो ज्योतिः
- श्री महान्यासम् - 6.2. आत्मरक्षा
- श्री महान्यासम् - 7.1. शिवसंकल्पाः
- श्री महान्यासम् - 7.2. पुरुष सूक्तं
- श्री महान्यासम् - 7.3. उत्तर नारायणं
- श्री महान्यासम् - 7.4. अप्रतिरथं
- श्री महान्यासम् - 7.5. प्रति पूरुषं
- श्री महान्यासम् - 7.6. शत रुद्रीयं (त्वमग्ने रुद्रोऽनुवाकः)
- श्री महान्यासम् - 7.7. पंचांग जपः
- श्री महान्यासम् - 7.8. अष्टांग प्रणामः
- सरस्वती सूक्तम् (यजुर्वेदीय)
- उदक शांति (पुण्याह वाचनं)
उपनिषदः (34)
- ईशावास्योपनिषद् (ईशोपनिषद्)
- शिवसंकल्पोपनिषत् (शिव संकल्पमस्तु)
- तैत्तिरीय उपनिषद् - शीक्षावल्ली
- तैत्तिरीय उपनिषद् - आनंदवल्ली
- तैत्तिरीय उपनिषद् - भृगुवल्ली
- महानारायण उपनिषद्
- केन उपनिषद् - प्रथमः खंडः
- केन उपनिषद् - द्वितीयः खंडः
- केन उपनिषद् - तृतीयः खंडः
- केन उपनिषद् - चतुर्थः खंडः
- मुंडक उपनिषद् - प्रथम मुंडक, प्रथम कांडः
- मुंडक उपनिषद् - प्रथम मुंडक, द्वितीय कांडः
- मुंडक उपनिषद् - द्वितीय मुंडक, प्रथम कांडः
- मुंडक उपनिषद् - द्वितीय मुंडक, द्वितीय कांडः
- मुंडक उपनिषद् - तृतीय मुंडक, प्रथम कांडः
- मुंडक उपनिषद् - तृतीय मुंडक, द्वितीय कांडः
- नारायण उपनिषद्
- चाक्षुषोपनिषद् (चक्षुष्मती विद्या)
- अपराध क्षमापण स्तोत्रम्
- श्री सूर्योपनिषद्
- मांडूक्य उपनिषद्
- भावनोपनिषद्
- कठोपनिषद् - अध्याय 1, वल्ली 1
- कठोपनिषद् - अध्याय 1, वल्ली 2
- कठोपनिषद् - अध्याय 1, वल्ली 3
- कठोपनिषद् - अध्याय 2, वल्ली 1
- कठोपनिषद् - अध्याय 2, वल्ली 2
- कठोपनिषद् - अध्याय 2, वल्ली 3
- प्रश्नोपनिषद् - प्रथमः प्रश्नः
- प्रश्नोपनिषद् - द्वितीयः प्रश्नः
- प्रश्नोपनिषद् - त्रितीयः प्रश्नः
- प्रश्नोपनिषद् - चतुर्थः प्रश्नः
- प्रश्नोपनिषद् - पंच प्रश्नः
- प्रश्नोपनिषद् - षष्ठः प्रश्नः
मुंडक उपनिषद् (6)