භර්තෘහරි is celebrated for the ශතක-ත්රිශති - three collections of roughly a hundred verses each: නීති ශතකම්, ශෘංගාර ශතකම්, and වෛරාග්ය ශතකම්. These are among the most quoted සුභාෂිතානි in Sanskrit literature because each ශ්ලෝක is compact, memorable, and rooted in lived observation.
Among them, නීති ශතකම් is a handbook of නීති: wise conduct, discernment, and ethical practicality. It does not speak in abstract ideals alone; it speaks to how people actually behave - how learning can swell into ego, how power attracts flattery, how money reshapes relationships, and how speech can either heal or burn.
දික්කාලාද්යනවච්ඡින්නානංතචින්මාත්රමූර්තයේ ।
ස්වානුභූත්යේකමානාය නමඃ ශාංතාය තේජසේ ॥ 1.1 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
Salutations to the serene radiance - the embodiment of infinite pure consciousness, unbounded by space and time, and realized directly as the single standard through one's own experience.
බෝද්ධාරෝ මත්සරග්රස්තාඃ ප්රභවඃ ස්මයදූෂිතාඃ ।
අබෝධෝපහතාඃ චාන්යේ ජීර්ණමංගේ සුභාෂිතම් ॥ 1.2 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
The learned are often consumed by envy, the powerful are tainted by pride, and others are struck by ignorance; alas, wise counsel gets worn out and goes to waste.
අජ්ඤඃ සුඛං ආරාධ්යඃ
සුඛතරං ආරාධ්යතේ විශේෂජ්ඤඃ ।
ජ්ඤානලවදුර්විදග්ධං
බ්රහ්මාපි තං නරං න රංජයති ॥ 1.3 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
The ignorant are easy to please, the truly discerning are even easier to please; but a person made arrogant by a mere drop of knowledge cannot be satisfied even by Brahma.
ප්රසහ්ය මණිං උද්ධරේන්මකරවක්ත්රදංෂ්ට්රාංතරාත්
සමුද්රං අපි සංතරේත්ප්රචලදූර්මිමාලාකුලම් ।
භුජංගං අපි කෝපිතං ශිරසි පුෂ්පවද්ධාරයේත්
න තු ප්රතිනිවිෂ්ටමූර්ඛජනචිත්තං ආරාධයේත් ॥ 1.4 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
One may forcibly snatch a jewel from between the teeth of a crocodile, cross an ocean churned by waves, and even carry an enraged serpent on the head as if it were a flower; but one should not try to conciliate the mind of a stubborn fool.
ලභේත සිකතාසු තෛලං අපි යත්නතඃ පීඩයන්
පිබේච්ච මෘගතෘෂ්ණිකාසු සලිලං පිපාසාර්දිතඃ ।
ක්වචිදපි පර්යටන්ශශවිෂාණං ආසාදයේත්
න තු ප්රතිනිවිෂ්ටමූර්ඛචිත්තං ආරාධයේත් ॥ 1.5 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
With great effort one might squeeze oil out of sand, drink water from a mirage when parched with thirst, or even find a hare's horn somewhere while wandering; but one should not try to conciliate the mind of a stubborn fool.
ව්යාලං බාලමෘණාලතංතුභිරසෞ රෝද්ධුං සමුජ්ජෘංභතේ
ඡේත්තුං වජ්රමණිං ශිරීෂකුසුමප්රාංතේන සන්නහ්යති ।
මාධුර්යං මධුබිංදුනා රචයිතුං ක්ෂාරාමුධේරීහතේ
නේතුං වාංඡංති යඃ ඛලාන්පථි සතාං සූක්තෛඃ සුධාස්යංදිභිඃ ॥ 1.6 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
He tries to restrain a serpent with tender lotus fibres, to cut a diamond with the tip of a Sirisha flower, and to make an ocean of salt sweet with a drop of honey; likewise, the one who wishes to lead the wicked onto the path of the good using nectar-sweet counsel is attempting the impossible.
ස්වායත්තං ඒකාංතගුණං විධාත්රා
විනිර්මිතං ඡාදනං අජ්ඤතායාඃ ।
විශේෂතඃ සර්වවිදාං සමාජේ
විභූෂණං මෞනං අපංඩිතානාම් ॥ 1.7 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
Silence, fully under one's control and of a single quality, is fashioned by the Creator as a covering for ignorance; therefore, in the assembly of the truly learned, silence is the ornament of the unlearned.
යදා කිංචිජ්ජ්ඤෝऽහං ද්විප ඉව මදාංධඃ සමභවං
තදා සර්වජ්ඤෝऽස්මීත්යභවදවලිප්තං මම මනඃ
යදා කිංචිත්කිංචිද්බුධජනසකාශාදවගතං
තදා මූර්ඛෝऽස්මීති ජ්වර ඉව මදෝ මේ ව්යපගතඃ ॥ 1.8 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
When I knew a little, I became like an elephant blinded by pride, thinking "I am a knower"; then my mind became arrogant, thinking "I am omniscient". But when I learned something, little by little, from the wise, my pride left like a fever, and I thought, "I am a fool".
කෘමිකුලචිත්තං ලාලාක්ලින්නං විගංධිජුගුප්සිතං
නිරුපමරසං ප්රීත්යා ඛාදන්නරාස්ථි නිරාමිෂම් ।
සුරපතිං අපි ශ්වා පාර්ශ්වස්ථං විලෝක්ය න ශංකතේ
න හි ගණයති ක්ෂුද්රෝ ජංතුඃ පරිග්රහඵල්ගුතාම් ॥ 1.9 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
The mind of worms finds delicious what is saliva-soaked, foul-smelling, and repulsive, happily gnawing a fleshless human bone; and a dog, standing by it, is not afraid even on seeing Indra nearby - for a petty creature does not reckon the worthlessness of what it clings to as its possession.
ශිරඃ ශාර්වං ස්වර්ගාත්පශුපතිශිරස්තඃ ක්ෂිතිධරං
මහීධ්රාදුත්තුංගාදවනිං අවනේශ්චාපි ජලධිම් ।
අධෝऽධෝ ගංගේයං පදං උපගතා ස්තෝකම්
අථවාවිවේකභ්රෂ්ටානාං භවති විනිපාතඃ ශතමුඛඃ ॥ 1.10 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
From heaven, the head of Siva came down to the mountain from the head of පශුපති; from the lofty mountain it came down to the earth, and from the earth also to the ocean. Thus even this ගංගා, descending step by step, has come lower and lower; likewise, for those who have lost discernment, downfall becomes manyfold.
ශක්යෝ වාරයිතුං ජලේන හුතභුක්ච්ඡත්රේණ සූර්යාතපෝ
නාගේංද්රෝ නිශිතාංකුශේන සමදෝ දංඩේන ගෝගර්දභෞ ।
ව්යාධිර්භේෂජසංග්රහෛශ්ච විවිධෛර්මංත්රප්රයෝගෛර්විෂං
සර්වස්යෞෂධං අස්ති ශාස්ත්රවිහිතං මූර්ඛස්ය නාස්ත්යෞෂධිම් ॥ 1.11 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
Water can restrain fire, an umbrella can ward off the sun's heat, a sharp goad can control a rutting elephant, and a stick can manage a cow or a donkey; disease has remedies in medicines, and poison has remedies in mantra-practices. For everything there is a remedy prescribed by ශාස්ත්ර - but for a fool there is no medicine.
සාහිත්යසංගීතකලාවිහීනඃ
සාක්ෂාත්පශුඃ පුච්ඡවිෂාණහීනඃ ।
තෘණං න ඛාදන්නපි ජීවමානස්
තද්භාගධේයං පරමං පශූනාම් ॥ 1.12 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
One who lacks literature, music, and the arts is plainly a beast - only without tail and horns. Though he does not even eat grass, he still lives; that is, indeed, a great "good fortune" for the animals.
යේෂාං න විද්යා න තපෝ න දානං
ජ්ඤානං න ශීලං න ගුණෝ න ධර්මඃ ।
තේ මර්ත්යලෝකේ භුවි භාරභූතා
මනුෂ්යරූපේණ මෘගාශ්චරංති ॥ 1.13 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
Those who have neither learning, nor disciplined effort, nor charity; neither wisdom, nor good conduct, nor virtue, nor ධර්ම - they are a burden on earth, wandering like beasts in the outward form of human beings.
වරං පර්වතදුර්ගේෂු
භ්රාංතං වනචරෛඃ සහ
න මූර්ඛජනසංපර්කඃ
සුරේංද්රභවනේෂ්වපි ॥ 1.14 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
Better to wander with forest-dwellers in mountain strongholds than to have the company of foolish people - even in the palaces of Indra.
ශාස්ත්රෝපස්කෘතශබ්දසුංදරගිරඃ ශිෂ්යප්රදේයාගමා
විඛ්යාතාඃ කවයෝ වසංති විෂයේ යස්ය ප්රභෝර්නිර්ධනාඃ ।
තජ්ජාඩ්යං වසුධාදිපස්ය කවයස්ත්වර්ථං විනාපීශ්වරාඃ
කුත්ස්යාඃ ස්යුඃ කුපරීක්ෂකා හි මණයෝ යෛරර්ඝතඃ පාතිතාඃ ॥ 1.15 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
Renowned poets, whose speech is beautiful and refined by ශාස්ත්ර and whose teachings are worthy to be passed to disciples, live in a certain ruler's domain - yet remain poor. That is the folly of that king: even a poet is great even without money, but gems become despised when bad appraisers devalue them.
හර්තුර්යාති න ගෝචරං කිං අපි ශං පුෂ්ණාති යත්සර්වදාऽප්ය්
අර්ථිභ්යඃ ප්රතිපාද්යමානං අනිශං ප්රාප්නෝති වෘද්ධිං පරාම් ।
කල්පාංතේෂ්වපි න ප්රයාති නිධනං විද්යාඛ්යං අංතර්ධනං
යේෂාං තාන්ප්රති මානං උජ්ඣත නෘපාඃ කස්තෛඃ සහ ස්පර්ධතේ ॥ 1.16 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
That hidden treasure called knowledge does not come into a thief's reach at all; it always nourishes well-being, and when it is continually given to seekers it grows all the more. It does not perish even at the ends of world-cycles. O kings, show respect to those who possess it - who can compete with them?
අධිගතපරමාර්ථාන්පංඩිතාන්මාවමංස්ථාස්
තෘණං ඉව ලඝු ලක්ෂ්මීර්නෛව තාන්සංරුණද්ධි ।
අභිනවමදලේඛාශ්යාමගංඩස්ථලානාං
න භවති බිසතංතුර්වාරණං වාරණානාම් ॥ 1.17 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
Do not look down upon the wise who have realized the highest truth; paltry wealth cannot bind them any more than a straw can. A lotus-fiber thread does not become a restraint for elephants whose temples are dark with fresh rut.
අංභෝජිනීවනවිහාරවිලාසං ඒව
හංසස්ය හංති නිතරාං කුපිතෝ විධාතා ।
න ත්වස්ය දුග්ධජලභේදවිධෞ ප්රසිද්ධාං
වෛදග්ධීකීර්තිං අපහර්තුං අසෞ සමර්ථඃ ॥ 1.18 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
An angry fate may entirely destroy the swan's joyous roaming in lotus-groves, but it cannot take away the swan's celebrated skill of separating milk from water.
කේයූරාණි න භූෂයංති පුරුෂං හාරා න චංද්රෝජ්ජ්වලා
න ස්නානං න විලේපනං න කුසුමං නාලංකෘතා මූර්ධජාඃ ।
වාණ්යේකා සමලංකරෝති පුරුෂං යා සංස්කෘතා ධාර්යතේ
ක්ෂීයංතේ ඛලු භූෂණානි සතතං වාග්භූෂණං භූෂණම් ॥ 1.19 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
Armlets do not truly adorn a person, nor bright necklaces, nor the moon's splendor; not bathing, not perfumes, not flowers, and not decorated hair. Speech alone, when refined and well-kept, truly adorns a person. Ornaments constantly wear out; the ornament of speech is the real ornament.
විද්යා නාම නරස්ය රූපං අධිකං ප්රච්ඡන්නගුප්තං ධනං
විද්යා භෝගකරී යශඃසුඛකරී විද්යා ගුරූණාං ගුරුඃ ।
විද්යා බංධුජනෝ විදේශගමනේ විද්යා පරා දේවතා
විද්යා රාජසු පූජ්යතේ න තු ධනං විද්යාවිහීනඃ පශුඃ ॥ 1.20 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
Knowledge is truly a person's greater beauty and a hidden, well-protected wealth. Knowledge brings enjoyment, brings fame and happiness; knowledge is the teacher of teachers. Knowledge is a friend when travelling in foreign lands; knowledge is the highest divinity. In the courts of kings it is knowledge that is honored, not mere money; one without knowledge is a beast.
ක්ෂාංතිශ්චේත්කවචේන කිං කිං අරිභිඃ ක්රෝධෝऽස්ති චේද්දේහිනාං
ජ්ඤාතිශ්චේදනලේන කිං යදි සුහෘද්දිව්යෞෂධං කිං ඵලම් ।
කිං සර්පෛර්යදි දුර්ජනාඃ කිං උ ධනෛර්විද්යාऽනවද්යා යදි
ව්රීඩා චේත්කිං උ භූෂණෛඃ සුකවිතා යද්යස්ති රාජ්යේන කිම් ॥ 1.21 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
If one has patience, what need is there for armor? If people have anger, what need is there for enemies? If one has knowledge, what need is there for fire? If one has a true friend, what benefit is there in "divine medicines"? If there are wicked people, what need is there for snakes? If there is flawless learning, what need is there for wealth? If there is modesty, what need is there for ornaments? If there is poetic excellence, what need is there for a kingdom?
දාක්ෂිණ්යං ස්වජනේ දයා පරිජනේ ශාඨ්යං සදා දුර්ජනේ
ප්රීතිඃ සාධුජනේ නයෝ නෘපජනේ විද්වජ්ජනේ චාර්ජවම් ।
ශෞර්යං ශත්රුජනේ ක්ෂමා ගුරුජනේ කාංතාජනේ ධෘෂ්ටතා
යේ චෛවං පුරුෂාඃ කලාසු කුශලාස්තේෂ්වේව ලෝකස්ථිතිඃ ॥ 1.22 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
Kindness toward your own, compassion toward dependents, guarded strategy toward the wicked; affection toward the good, diplomacy toward rulers, straightforwardness toward the learned; valor toward enemies, forgiveness toward elders, and confident boldness toward one's beloved - those who are skilled in such arts are the ones in whom the world's order stands.
ජාඩ්යං ධියෝ හරති සිංචති වාචි සත්යං
මානෝන්නතිං දිශති පාපං අපාකරෝති ।
චේතඃ ප්රසාදයති දික්ෂු තනෝති කීර්තිං
සත්සංගතිඃ කථය කිං න කරෝති පුංසාම් ॥ 1.23 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
Good company removes dullness from the intellect, infuses truth into speech, grants uplifted honor, removes wrongdoing, pleases and clears the mind, and spreads fame in every direction. Tell me - what does සත්සංගති not do for people?
ජයංති තේ සුකෘතිනෝ
රසසිද්ධාඃ කවීශ්වරාඃ ।
නාස්ති යේෂාං යශඃකායේ
ජරාමරණජං භයම් ॥ 1.24 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
Victorious are those meritorious poet-lords who have mastered රස; in the "body" of their fame there is no fear born of old age and death.
සූනුඃ සච්චරිතඃ සතී ප්රියතමා ස්වාමී ප්රසාදෝන්මුඛඃ
ස්නිග්ධං මිත්රං අවංචකඃ පරිජනෝ නිඃක්ලේශලේශං මනඃ ।
ආකාරෝ රුචිරඃ ස්ථිරශ්ච විභවෝ විද්යාවදාතං මුඛං
තුෂ්ටේ විෂ්ටපකෂ්ටහාරිණි හරෞ සංප්රාප්යතේ දේහිනා ॥ 1.25 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
When හරි - the remover of hardships - is pleased, an embodied person obtains: a virtuous son, a chaste beloved wife, a gracious master, an affectionate friend, an honest household, a mind without even a trace of distress, a pleasing form, steady prosperity, and a face brightened by learning.
ප්රාණාඝාතාන්නිවෘත්තිඃ පරධනහරණේ සංයමඃ සත්යවාක්යං
කාලේ ශක්ත්යා ප්රදානං යුවතිජනකථාමූකභාවඃ පරේෂාම් ।
තෘෂ්ණාස්රෝතෝ විභංගෝ ගුරුෂු ච විනයඃ සර්වභූතානුකංපා
සාමාන්යඃ සර්වශාස්ත්රේෂ්වනුපහතවිධිඃ ශ්රේයසාං ඒෂ පංථාඃ ॥ 1.26 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
Refraining from harming life, self-restraint in taking another's wealth, truthful speech, giving at the right time according to one's capacity, being "mute" when it comes to speaking about others' women; cutting off the stream of craving, humility toward teachers, and compassion toward all beings - this is a universal, unbroken rule found across all ශාස්ත්ර. This is the path to true well-being.
ප්රාරභ්යතේ න ඛලු විඝ්නභයේන නීචෛඃ
ප්රාරභ්ය විඝ්නවිහතා විරමංති මධ්යාඃ ।
විඝ්නෛඃ පුනඃ පුනරපි ප්රතිහන්යමානාඃ
ප්රාරබ්ධං උත්තමජනා න පරිත්යජංති ॥ 1.27 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
Out of fear of obstacles, the low-minded do not even begin. Having begun, the average stop when obstacles strike. But the best people, though obstructed again and again, do not abandon what they have undertaken.
අසංතෝ නාභ්යර්ථ්යාඃ සුහෘදපි න යාච්යඃ කෘශධනඃ
ප්රියා න්යාය්යා වෘත්තිර්මලිනං අසුභංගේऽප්යසුකරම් ।
විපද්යුච්චෛඃ ස්ථේයං පදං අනුවිධේයං ච මහතාං
සතාං කේනෝද්දිෂ්ටං විෂමං අසිධාරාව්රතං ඉදම් ॥ 1.28 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
The good should not beg from the wicked; even a friend should not be asked when they are poor. A righteous livelihood is dear, yet keeping it unstained is difficult even in adverse times. In calamity one must remain elevated, and one should follow the path of the great. Who has prescribed for the good this difficult "razor's-edge vow"?
ක්ෂුත්ක්ෂාමෝऽපි ජරාකෘශෝऽපි ශිථිලප්රාණෝऽපි කෂ්ටාං දශාම්
ආපන්නෝऽපි විපන්නදීධිතිරිති ප්රාණේෂු නශ්යත්ස්වපි ।
මත්තේභේංද්රවිභින්නකුංභපිශිතග්රාසෛකබද්ධස්පෘහඃ
කිං ජීර්ණං තෘණං අත්ති මානමහතාං අග්රේසරඃ කේසරී ॥ 1.29 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
Even when weakened by hunger, emaciated by age, with breath grown slack, fallen into a hard state, and with radiance diminished - even when life itself is fading - the lion, leader among the noble, longs only for a single mouthful of flesh from the temples of a rutting elephant. Why would he eat stale grass?
ස්වල්පස්නායුවසාවශේෂමලිනං නිර්මාංසං අප්යස්ථි ගෝඃ
ශ්වා ලබ්ධ්වා පරිතෝෂං ඒති න තු තත්තස්ය ක්ෂුධාශාංතයේ ।
සිංහෝ ජංබුකං අංකං ආගතං අපි ත්යක්ත්වා නිහංති ද්විපං
සර්වඃ කෘච්ඡ්රගතෝऽපි වාංඡංති ජනඃ සත්ත්වානුරූපං ඵලම් ॥ 1.30 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
A dog, having obtained even a cow's bone that is fleshless and dirty with a little remnant of sinew and fat, feels satisfied - though it does not truly quell its hunger. A lion, even if a jackal has come into its lap, leaves it and strikes an elephant. Everyone, even when fallen into hardship, seeks results according to their nature.
ලාංගූලචාලනං අධශ්චරණාවපාතං
භූමෞ නිපත්ය වදනෝදරදර්ශනං ච ।
ශ්වා පිංඩදස්ය කුරුතේ ගජපුංගවස්තු
ධීරං විලෝකයති චාටුශතෛශ්ච භුංක්තේ ॥ 1.31 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
For a morsel-giver a dog performs tail-wagging, lowering of the legs, falling to the ground, and showing its face and belly; but an "elephant-bull" (a great person) stares steadily and then partakes through hundreds of flatteries.
පරිවර්තිනි සංසාරේ
මෘතඃ කෝ වා න ජායතේ ।
ස ජාතෝ යේන ජාතේන
යාති වංශඃ සමුන්නතිම් ॥ 1.32 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
In this ever-turning සංසාර, who is there that is not born again after death? Truly born is that person by whose birth the lineage rises to greater upliftment.
කුසුමස්තවකස්යේව
ද්වයී වෘත්තිර්මනස්විනඃ ।
මූර්ධ්නි වා සර්වලෝකස්ය
ශීර්යතේ වන ඒව වා ॥ 1.33 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
Like a bunch of flowers, the course of a high-minded person is twofold: either they are placed on the head of the world, or they wither away in the forest.
සංත්යන්යේऽපි බෘහස්පතිප්රභෘතයඃ සංභාවිතාඃ පංචෂාස්
තාන්ප්රත්යේෂ විශේෂවික්රමරුචී රාහුර්න වෛරායතේ ।
ද්වාවේව ග්රසතේ දිවාකරනිශාප්රාණේශ්වරෞ භාස්කරෞ
භ්රාතඃ පර්වණි පශ්ය දානවපතිඃ ශීර්ෂාවශේෂාකෘතිඃ ॥ 1.34 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
There are other honored ones too - five or six such as BRIhaspati - but this Rahu, with a special appetite for prowess, does not show hostility toward them. He swallows only the two luminaries, the sun and the moon, the lords of day and night. Brother, look on the eclipse day: the demon-chief is a form that is nothing but a head.
වහති භුවනශ්රේණිං ශේෂඃ ඵණාඵලකස්ථිතාං
කමඨපතිනා මධ්යේපෘෂ්ඨං සදා ස ච ධාර්යතේ ।
තං අපි කුරුතේ ක්රෝඩාධීනං පයෝධිරනාදරාද්
අහහ මහතාං නිඃසීමානශ්චරිත්රවිභූතයඃ ॥ 1.35 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
ශේෂ bears the series of worlds resting on the plates of his hoods; and he is always supported on his back by the lord of tortoises. Even that tortoise the ocean, as if casually, makes dependent on its lap. Alas - boundless are the wondrous powers of the great.
වරං පක්ෂච්ඡේදඃ සමදමඝවන්මුක්තකුලිශප්රහාරෛර්
උද්ගච්ඡද්බහුලදහනෝද්ගාරගුරුභිඃ ।
තුෂාරාද්රේඃ සූනෝරහහ පිතරි ක්ලේශවිවශේ
න චාසෞ සංපාතඃ පයසි පයසාං පත්යුරුචිතඃ ॥ 1.36 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
Better the cutting off of wings by the thunderbolt-strikes hurled by proud Indra, fierce with blazing fire - for the son of the snowy mountain, alas, when his father was overwhelmed by distress. That plunge into the ocean was not fitting for the lord of waters.
සිංහඃ ශිශුරපි නිපතති
මදමලිනකපෝලභිත්තිෂු ගජේෂු ।
ප්රකෘතිරියං සත්ත්වවතාං
න ඛලු වයස්තේජසෝ හේතුඃ ॥ 1.37 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
Even a lion, though still a cub, pounces on elephants whose cheek-sides are stained with rut. Such is the nature of the courageous; age is not the true cause of valor.
ජාතිර්යාතු රසාතලං ගුණගණෛස්තත්රාප්යධෝ ගම්යතාං
ශීලං ශෛලතටාත්පතත්වභිජනඃ සංදහ්යතාං වහ්නිනා ।
ශෞර්යේ වෛරිණි වජ්රං ආශු නිපතත්වර්ථෝऽස්තු නඃ කේවලං
යේනෛකේන විනා ගුණස්තෘණලවප්රායාඃ සමස්තා ඉමේ ॥ 1.38 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
Let birth and lineage go to the netherworld; let all virtues go even lower there; let character fall from a mountain cliff, shatter, and be burned by fire; let a thunderbolt quickly strike the enemy in the matter of valor - let our one and only aim be wealth, because without that one thing all these "qualities" are as good as a blade of grass.
ධනං අර්ජය කාකුත්ස්ථ
ධනමූලං ඉදං ජගත් ।
අංතරං නාභිජානාමි
නිර්ධනස්ය මෘතස්ය ච ॥ 1.39 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
Earn wealth, O කාකුත්ස්ථ; this world is rooted in wealth. I see no difference between one who is poor and one who is dead.
තානීංද්රියාණ්යවිකලානි තදේව නාම
සා බුද්ධිරප්රතිහතා වචනං තදේව ।
අර්ථෝෂ්මණා විරහිතඃ පුරුෂඃ ක්ෂණේන
සෝऽප්යන්ය ඒව භවතීති විචිත්රං ඒතත් ॥ 1.40 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
The senses are the same and unimpaired; the name is the same; the intelligence is the same and unobstructed; the speech is the same. Yet, in a moment, a person deprived of the "warmth" of wealth becomes as if another - how strange this is!
යස්යාස්ති විත්තං ස නරඃ කුලීනඃ
ස පංඩිතඃ ස ශ්රුතවාන්ගුණජ්ඤඃ ।
ස ඒව වක්තා ස ච දර්ශනීයඃ
සර්වේ ගුණාඃ කාංචනං ආශ්රයංති ॥ 1.41 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
He who has wealth is considered noble; he is considered learned and wise; he is considered educated and a knower of virtues; he alone is considered an orator and even worthy of regard. All "qualities", it seems, take refuge in gold.
දෞර්මංත්ර්යාන්නෘපතිර්විනශ්යති යතිඃ සංගාත්සුතෝ ලාලනාත්
විප්රෝऽනධ්යයනාත්කුලං කුතනයාච්ඡීලං ඛලෝපාසනාත් ।
හ්රීර්මද්යාදනවේක්ෂණාදපි කෘෂිඃ ස්නේහඃ ප්රවාසාශ්රයාන්
මෛත්රී චාප්රණයාත්සමෘද්ධිරනයාත්ත්යාගප්රමාදාද්ධනම් ॥ 1.42 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
A king is ruined by bad counsel; an ascetic by wrong company; a son by pampering. A Brahmin by not studying; a family by a bad son; character by serving the wicked. Modesty by liquor; even agriculture by neglect; affection by living away. Friendship by lack of warmth; prosperity by bad governance; and wealth by careless giving.
දානං භෝගෝ නාශස්තිස්රෝ
ගතයෝ භවංති විත්තස්ය ।
යෝ න දදාති න භුංක්තේ
තස්ය තෘතීයා ගතිර්භවති ॥ 1.43 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
Wealth has three possible outcomes: giving, enjoyment, and destruction. For the one who neither gives nor enjoys, the third fate - loss - inevitably becomes his.
මණිඃ ශාණෝල්ලීඪඃ සමරවිජයී හේතිදලිතෝ
මදක්ෂීණෝ නාගඃ ශරදි සරිතඃ ශ්යානපුලිනාඃ ।
කලාශේෂශ්චංද්රඃ සුරතමෘදිතා බාලවනිතා
තන්නිම්නා ශෝභංතේ ගලිතවිභවාශ්චාර්ථිෂු නරාඃ ॥ 1.44 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
A gem shines when polished on a whetstone; a warrior shines even when wounded after victory in battle; an elephant shines when the rut has dried up; rivers shine in autumn with exposed sandbanks; the moon shines when only a sliver of its phase remains; and a young woman shines when softened after intimacy. Likewise, people whose wealth has slipped away also shine when they become humble seekers.
පරික්ෂීණඃ කශ්චිත්ස්පෘහයති යවානාං ප්රසෘතයේ
ස පශ්චාත්සංපූර්ණඃ කලයති ධරිත්රීං තෘණසමාම් ।
අතශ්චානෛකාංත්යාද්ගුරුලඝුතයාऽර්ථේෂු ධනිනාම්
අවස්ථා වස්තූනි ප්රථයති ච සංකෝචයති ච ॥ 1.45 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
Someone utterly impoverished longs for a mere handful of barley; later, once full and satisfied, he regards even the whole earth as no more than straw. Therefore, because there is no fixed measure in these matters, the condition of the wealthy makes things appear great or small - it expands them and it also shrinks them.
රාජංදුධුක්ෂසි යදි ක්ෂිතිධේනුං ඒතාං
තේනාද්ය වත්සං ඉව ලෝකං අමුං පුෂාණ
තස්මිංශ්ච සම්යගනිශං පරිපෝෂ්යමාණේ
නානාඵලෛඃ ඵලති කල්පලතේව භූමිඃ ॥ 1.46 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
O king, if you wish to milk this earth-cow, then nourish this people-world as you would a calf. When it is properly and continually cared for, the earth yields many fruits like a wish-fulfilling creeper.
සත්යානෘතා ච පරුෂා ප්රියවාදිනී ච
හිංස්රා දයාලුරපි චාර්ථපරා වදාන්යා ।
නිත්යව්යයා ප්රචුරනිත්යධනාගමා ච
වාරාංගනේව නෘපනීතිරනේකරූපා ॥ 1.47 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
The policy of kings is many-formed like a courtesan: it can be truthful and false, harsh and sweet-speaking; violent and yet compassionate; greedy for gain and yet generous; always spending, and yet receiving uncertain income.
ආජ්ඤා කීර්තිඃ පාලනං බ්රාහ්මණානාං
දානං භෝගෝ මිත්රසංරක්ෂණං ච
යේෂාං ඒතේ ෂඩ්ගුණා න ප්රවෘත්තාඃ
කෝऽර්ථස්තේෂාං පාර්ථිවෝපාශ්රයේණ ॥ 1.48 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
Authority, reputation, protection of the learned, generosity, rightful enjoyment, and safeguarding of friends - if these six qualities are not present, what use is kingship (or dependence on such kingship) at all?
යද්ධාත්රා නිජභාලපට්ටලිඛිතං ස්තෝකං මහද්වා ධනං
තත්ප්රාප්නෝති මරුස්ථලේऽපි නිතරාං මේරෞ තතෝ නාධිකම් ।
තද්ධීරෝ භව විත්තවත්සු කෘපණාං වෘත්තිං වෘථා සා කෘථාඃ
කූපේ පශ්ය පයෝනිධාවපි ඝටෝ ගෘහ්ණාති තුල්යං ජලම් ॥ 1.49 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
Whatever little or much wealth the dispenser of fate has written on one's own forehead, one obtains it - even in a desert; and even on Meru one does not get more than that. Therefore, be steady about wealth and do not adopt a miserly way of life in vain. Look: whether in a well or even in the ocean, a pot draws only the same measure of water.
ත්වං ඒව චාතකාධාරෝऽ
සීති කේෂාං න ගෝචරඃ ।
කිං අංභෝදවරාස්මාකං
කාර්පණ්යෝක්තං ප්රතීක්ෂසේ ॥ 1.50 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
You alone are the refuge of the චාතක - who does not know this? Then, O best of clouds, why do you wait for our wretched pleading words?
රේ රේ චාතක සාවධානමනසා මිත්ර ක්ෂණං ශ්රූයතාම්
අංභෝදා බහවෝ වසංති ගගනේ සර්වේऽපි නෛතාදෘශාඃ ।
කේචිද්වෘෂ්ටිභිරාර්ද්රයංති වසුධාං ගර්ජංති කේචිද්වෘථා
යං යං පශ්යසි තස්ය තස්ය පුරතෝ මා බ්රූහි දීනං වචඃ ॥ 1.51 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
O චාතක, listen for a moment with an attentive mind, my friend. There are many clouds in the sky, but not all are like this one. Some truly wet the earth with rain; some merely thunder in vain. So, whichever one you see, do not utter pitiable words before each and every one.
අකරුණත්වං අකාරණවිග්රහඃ
පරධනේ පරයෝෂිති ච ස්පෘහා ।
සුජනබංධුජනේෂ්වසහිෂ්ණුතා
ප්රකෘතිසිද්ධං ඉදං හි දුරාත්මනාම් ॥ 1.52 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
Cruelty, causeless quarrel, coveting others' wealth and others' women, and intolerance toward good people and even relatives - these are, indeed, innate traits of the wicked.
දුර්ජනඃ පරිහර්තව්යෝ
විද්යයාऽලකෘතෝऽපි සන් ।
මණිනා භූෂිතඃ සර්පඃ
කිං අසෞ න භයංකරඃ ॥ 1.53 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
A wicked person should be avoided even if adorned with learning; is not a snake, even when decorated with a jewel, still dangerous?
ජාඩ්යං හ්රීමති ගණ්යතේ ව්රතරුචෞ දංභඃ ශුචෞ කෛතවං
ශූරේ නිර්ඝෘණතා මුනෞ විමතිතා දෛන්යං ප්රියාලාපිනි ।
තේජස්වින්යවලිප්තතා මුඛරතා වක්තර්යශක්තිඃ ස්ථිරේ
තත්කෝ නාම ගුණෝ භවේත්ස ගුණිනාං යෝ දුර්ජනෛර්නාංකිතඃ ॥ 1.54 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
In a modest person, dullness is counted; in one devoted to vows, hypocrisy; in a pure person, deceit; in a hero, ruthlessness; in a sage, perversity; in one who speaks pleasantly, meanness. In a radiant person, arrogance; in a speaker, talkativeness; in a steady person, inability to speak. Then what virtue of the virtuous is there that is not labeled by the wicked?
ලෝභශ්චේදගුණේන කිං පිශුනතා යද්යස්ති කිං පාතකෛඃ
සත්යං චේත්තපසා ච කිං ශුචි මනෝ යද්යස්ති තීර්ථේන කිම් ।
සෞජන්යං යදි කිං ගුණෛඃ සුමහිමා යද්යස්ති කිං මංඩනෛඃ
සද්විද්යා යදි කිං ධනෛරපයශෝ යද්යස්ති කිං මෘත්යුනා ॥ 1.55 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
If greed is present, what use are virtues? If slander is present, what need of more sins? If there is truthfulness, what need of austerities? If the mind is pure, what need of pilgrimage? If there is nobility, what need of other qualities? If there is great inherent glory, what need of ornaments? If there is true knowledge, what need of wealth? And if there is dishonor, what need of death?
ශශී දිවසධූසරෝ ගලිතයෞවනා කාමිනී
සරෝ විගතවාරිජං මුඛං අනක්ෂරං ස්වාකෘතේඃ ।
ප්රභුර්ධනපරායණඃ සතතදුර්ගතඃ සජ්ජනෝ
නෘපාංගණගතඃ ඛලෝ මනසි සප්ත ශල්යානි මේ ॥ 1.56 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
A moon that looks pale in daytime, a beloved whose youth has faded, a lake with no lotuses, a face made illiterate by its own doing, a master devoted only to wealth, a good person always in misfortune, and a wicked person seated in the king's circle - these are seven thorns in my mind.
න කශ්චිච්චංඩකෝපානාම්
ආත්මීයෝ නාම භූභුජාම් ।
හෝතාරං අපි ජුහ්වානං
ස්පෘෂ්ටෝ වහති පාවකඃ ॥ 1.57 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
For kings given to fierce anger, no one is truly "their own." Even the priest who offers oblations - when touched, fire carries him away (burns him).
මෞනෝමූකඃ ප්රවචනපටුර්බාටුලෝ ජල්පකෝ වා
ධෘෂ්ටඃ පාර්ශ්වේ වසති ච සදා දූරතශ්චාප්රගල්භඃ ।
ක්ෂාංත්යා භීරුර්යදි න සහතේ ප්රායශෝ නාභිජාතඃ
සේවාධර්මඃ පරමගහනෝ යෝගිනාං අප්යගම්යඃ ॥ 1.58 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
In service one becomes silent and dumb, or skilled in speech, or a fool, or a chatterer; one stays near with boldness, or stays far with constant timidity. If one endures with patience, one is called fearful; if one does not endure, one is called not well-born. The "duty" of service is extremely hard to navigate - even for yogis it is difficult to master.
උද්භාසිතාඛිලඛලස්ය විශෘංඛලස්ය
ප්රාග්ජාතවිස්තෘතනිජාධමකර්මවෘත්තේඃ ।
දෛවාදවාප්තවිභවස්ය ගුණද්විෂෝऽස්ය
නීචස්ය ගෝචරගතෛඃ සුඛං ආප්යතේ ॥ 1.59 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
For the low person - whose wickedness is openly displayed and unrestrained, whose earlier base deeds and habits have already spread far, who has obtained wealth by fate, and who hates virtue - happiness is attained only by moving within the spheres that suit him.
ආරංභගුර්වී ක්ෂයිණී ක්රමේණ
ලඝ්වී පුරා වෘද්ධිමතී ච පශ්චාත් ।
දිනස්ය පූර්වාර්ධපරාර්ධභින්නා
ඡායේව මෛත්රී ඛලසජ්ජනානාම් ॥ 1.60 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
Friendship, like a day's shadow which differs between the first and second halves, is heavy at the beginning and gradually diminishes (with the wicked), but is light at first and grows later (with the good).
මෘගමීනසජ්ජනානාං තෘණජලසංතෝෂවිහිතවෘත්තීනාම් ।
ලුබ්ධකධීවරපිශුනා නිෂ්කාරණවෛරිණෝ ජගති ॥ 1.61 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
In this world, deer, fish, and good people - whose way of life is contentment with grass and water - have enemies without any cause: the hunter, the fisherman, and the slanderer.
වාංඡා සජ්ජනසංගමේ පරගුණේ ප්රීතිර්ගුරෞ නම්රතා
විද්යායාං ව්යසනං ස්වයෝෂිති රතිර්ලෝකාපවාදාද්භයම් ।
භක්තිඃ ශූලිනි ශක්තිරාත්මදමනේ සංසර්ගමුක්තිඃ ඛලේ
යේෂ්වේතේ නිවසංති නිර්මලගුණාස්තේභ්යෝ නරේභ්යෝ නමඃ ॥ 1.62 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
Salutations to those people in whom these pure qualities dwell: longing for the company of the good, love for others' virtues, humility toward the teacher, passion for learning, love for one's own wife, fear of public blame, devotion to Siva, strength in self-restraint, and freedom from bad association in this age of කලි.
විපදි ධෛර්යං අථාභ්යුදයේ ක්ෂමා
සදසි වාක්පටුතා යුධි වික්රමඃ ।
යශසි චාභිරුචිර්ව්යසනං ශ්රුතෞ
ප්රකෘතිසිද්ධං ඉදං හි මහාත්මනාම් ॥ 1.63 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
This is indeed the natural disposition of the great: courage in adversity, forgiveness in prosperity, eloquence in public assembly, valor in conflict, a taste for good reputation, and a deep pursuit of learning.
ප්රදානං ප්රච්ඡන්නං ගෘහං උපගතේ සංභ්රමවිධිඃ
ප්රියං කෘත්වා මෞනං සදසි කථනං චාප්යුපකෘතේඃ ।
අනුත්සේකෝ ලක්ෂ්ම්යාං අනභිභවගංධාඃ පරකථාඃ
සතාං කේනෝද්දිෂ්ටං විෂමං අසිධාරාව්රතං ඉදම් ॥ 1.64 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
Who prescribed this hard "razor's-edge" discipline for the good: give in secret, welcome a guest into your home with eager courtesy, keep silent after doing a favor, speak in public about the help you have received, remain unarrogant in prosperity, and speak about others without the undertone of envy or rivalry?
කරේ ශ්ලාඝ්යස්ත්යාගඃ ශිරසි ගුරුපාදප්රණයිතා
මුඛේ සත්යා වාණී විජයි භුජයෝර්වීර්යං අතුලම් ।
හෘදි ස්වච්ඡා වෘත්තිඃ ශ්රුතිං අධිගතං ච ශ්රවණයෝර්
විනාප්යෛශ්වර්යේණ ප්රකෘතිමහතාං මංඩනං ඉදම් ॥ 1.65 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
Even without wealth, this is the true ornament of the great by nature: praiseworthy generosity in the hand, reverence for the teacher at the highest place, truthful speech in the mouth, incomparable valor in the arms, a clear disposition in the heart, and sacred learning residing in the ears.
සංපත්සු මහතාං චිත්තං භවත්යුත්පලකෝමලම් ।
ආපත්සු ච මහාශෛලශිලා සංඝාතකර්කශම් ॥ 1.66 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
In prosperity, the mind of the great becomes as soft as a lotus; in adversity, it becomes as hard as a compact mass of mountain-rock.
සංතප්තායසි සංස්ථිතස්ය පයසෝ නාමාපි න ජ්ඤායතේ
මුක්තාකාරතයා තදේව නලිනීපත්රස්ථිතං රාජතේ ।
ස්වාත්යාං සාගරශුක්තිමධ්යපතිතං තන්මෞක්තිකං ජායතේ
ප්රායේණාධමමධ්යමෝත්තමගුණඃ සංසර්ගතෝ ජායතේ ॥ 1.67 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
Water placed on heated iron is not recognized even as "water"; the same water, resting on a lotus leaf, shines like a pearl; and fallen into an oyster in the time of ස්වාති, it becomes a true pearl. In the same way, low, middling, and excellent qualities arise mostly from one's association.
ප්රීණාති යඃ සුචරිතෛඃ පිතරං ස පුත්රෝ
යද්භර්තුරේව හිතං ඉච්ඡති තත්කලත්රම් ।
තන්මිත්රං ආපදි සුඛේ ච සමක්රියං යද්
ඒතත්ත්රයං ජගති පුණ්යකෘතෝ ලභංතේ ॥ 1.68 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
He who gladdens his father through good conduct is a true son; she who seeks only her husband's welfare is a true wife; and that is a true friend who stands with you equally in trouble and in ease. These three are obtained in this world by the meritorious.
ඒකෝ දේවඃ කේශවෝ වා ශිවෝ වා
හ්යේකං මිත්රං භූපතිර්වා යතිර්වා ।
ඒකෝ වාසඃ පත්තනේ වා වනේ වා
හ්යේකා භාර්යා සුංදරී වා දරී වා ॥ 1.69 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
Let there be one chosen God - whether Kesava or Siva; one close friend - whether a kingly patron or a renunciate; one dwelling - whether in a city or a forest; and one wife - whether she is a beauty or (life is lived in) a cave.
නම්රත්වේනෝන්නමංතඃ පරගුණකථනෛඃ ස්වාන්ගුණාන්ඛ්යාපයංතඃ
ස්වාර්ථාන්සංපාදයංතෝ විතතපෘථුතරාරංභයත්නාඃ පරාර්ථේ ।
ක්ෂාංත්යෛවාක්ෂේපරුක්ෂාක්ෂරමුඛරමුඛාංදුර්ජනාංදූෂයංතඃ
සංතඃ සාශ්චර්යචර්යා ජගති බහුමතාඃ කස්ය නාභ්යර්චනීයාඃ ॥ 1.70 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
By humility they rise; by speaking of others' virtues they reveal their own; while accomplishing their own aims, their broadest efforts are for others' good. And by patience alone they put to shame the wicked whose mouths are noisy with harsh, abusive words. Such saints, with their wondrous conduct, are highly honored in the world - who would not revere them?
භවංති නම්රාස්තරවඃ ඵලෝද්ගමෛර්
නවාංබුභිර්දූරාවලංබිනෝ ඝනාඃ ।
අනුද්ධතාඃ සත්පුරුෂාඃ සමෘද්ධිභිඃ
ස්වභාව ඒෂ පරෝපකාරිණාම් ॥ 1.71 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
Trees bend down with the abundance of fruits; clouds hang low with fresh water; and good people are not arrogant even in prosperity - this is the natural way of benefactors.
ශ්රෝත්රං ශ්රුතේනෛව න කුංඩලේන
දානේන පාණිර්න තු කංකණේන ।
විභාති කායඃ කරුණපරාණාං
පරෝපකාරෛර්න තු චංදනේන ॥ 1.72 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
It is learning that adorns the ear, not earrings; giving that adorns the hand, not bracelets; and it is helpful service that makes the compassionate person's very body shine, not sandalwood.
පාපාන්නිවාරයති යෝජයතේ හිතාය
ගුහ්යං නිගූහති ගුණාන්ප්රකටීකරෝති ।
ආපද්ගතං ච න ජහාති දදාති කාලේ
සන්මිත්රලක්ෂණං ඉදං ප්රවදංති සංතඃ ॥ 1.73 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
The wise say this is the mark of a true friend: they restrain you from harmful paths, guide you toward what is good, conceal your confidences, bring your virtues to light, do not abandon you when trouble comes, and help at the right time.
පද්මාකරං දිනකරෝ විකචීකරෝති
චංද්රප්රභෝල්ලාසයති කෛරවචක්රවාලම් ।
නාභ්යර්ථිතෝ ජලධරෝऽපි ජලං දදාති
සංතඃ ස්වයං පරහිතේ විහිතාභියෝගාඃ ॥ 1.74 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
The sun makes the lotus-pond bloom; the moon's radiance makes the water-lilies rejoice; even a raincloud gives water only when asked. But good people, of their own accord, are dedicated to the welfare of others.
ඒකේ සත්පුරුෂාඃ පරාර්ථඝටකාඃ ස්වාර්ථං පරිත්යජංති යේ
සාමාන්යාස්තු පරාර්ථං උද්යමභෘතඃ ස්වාර්ථාවිරෝධේන යේ ।
තේऽමී මානුෂරාක්ෂසාඃ පරහිතං ස්වාර්ථාය නිඝ්නංති යේ
යේ තු ඝ්නංති නිරර්ථකං පරහිතං තේ කේ න ජානීමහේ ॥ 1.75 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
Some noble people bring about others' welfare by giving up their own interest; ordinary people work for others' good without harming their own interests; those "human-demons" destroy others' welfare for their own benefit; but those who destroy others' welfare without any purpose - who are they? We do not know.
ක්ෂීරේණාත්මගතෝදකාය හි ගුණා දත්තා පුරා තේऽඛිලා
ක්ෂීරෝත්තාපං අවේක්ෂ්ය තේන පයසා ස්වාත්මා කෘශානෞ හුතඃ ।
ගංතුං පාවකං උන්මනස්තදභවද්දෘෂ්ට්වා තු මිත්රාපදං
යුක්තං තේන ජලේන ශාම්යති සතාං මෛත්රී පුනස්ත්වීදෘශී ॥ 1.76 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
Milk had earlier given all its qualities to the water that entered into it. Seeing the milk being heated, that water offered its own self into the fire; and then the fire itself became eager to withdraw on seeing the friend's distress. Fittingly, that very water quenches the fire. Such indeed is the friendship of good people, again and again.
ඉතඃ ස්වපිති කේශවඃ කුලං ඉතස්තදීයද්විෂාම්
ඉතශ්ච ශරණාර්ථිනාං ශිඛරිණාං ගණාඃ ශේරතේ ।
ඉතෝऽපි බඩවානලඃ සහ සමස්තසංවර්තකෛඃ
අහෝ විතතං ඌර්ජිතං භරසහං සිංධෝර්වපුඃ ॥ 1.77 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
Here sleeps Kesava; here also is the clan of his enemies; here lie the mountains seeking refuge; and here too is the submarine fire along with the fires of cosmic dissolution. Ah - vast, mighty, and burden-bearing is the ocean's very body!
තෘෂ්ණාං ඡිංධි භජ ක්ෂමාං ජහි මදං පාපේ රතිං මා කෘථාඃ
සත්යං බ්රූහ්යනුයාහි සාධුපදවීං සේවස්ව විද්වජ්ජනම් ।
මාන්යාන්මානය විද්විෂෝऽප්යනුනය ප්රඛ්යාපය ප්රශ්රයං
කීර්තිං පාලය දුඃඛිතේ කුරු දයාං ඒතත්සතාං චේෂ්ටිතම් ॥ 1.78 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
Cut off craving; practice forgiveness; abandon pride; do not delight in wrongdoing. Speak truth; follow the path of the noble; serve the learned. Honor the worthy; conciliate even enemies; proclaim humility. Protect your good name; show compassion to the distressed. This is the conduct of the good.
මනසි වචසි කායේ පුණ්යපීයූෂපූර්ණාස්
ත්රිභුවනං උපකාරශ්රේණිභිඃ ප්රීණයංතඃ ।
පරගුණපරමාණූන්පර්වතීකෘත්ය නිත්යං
නිජහෘදි විකසංතඃ සංත සංතඃ කියංතඃ ॥ 1.79 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
Full of the nectar of merit in mind, speech, and action; delighting the three worlds through continuous acts of help; always making even the tiniest atoms of others' virtues into mountains; blooming in their own hearts - how many such saints are there, O how many?
කිං තේන හේමගිරිණා රජතාද්රිණා වා
යත්රාශ්රිතාශ්ච තරවස්තරවස්ත ඒව ।
මන්යාමහේ මලයං ඒව යදාශ්රයේණ
කංකෝලනිංබකටුජා අපි චංදනාඃ ස්යුඃ ॥ 1.80 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
What use is a golden mountain or a silver mountain, where only ordinary trees reside? We regard Malaya alone as the true mountain, because by resorting to it even ka~gkOla, neem, and other bitter woods become sandalwood.
රත්නෛර්මහාර්හෛස්තුතුෂුර්න දේවා
න භේජිරේ භීමවිෂේණ භීතිම් ।
සුධාං විනා න පරයුර්විරාමං
න නිශ්චිතාර්ථාද්විරමංති ධීරාඃ ॥ 1.81 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
The gods were not satisfied even with priceless jewels, were not frightened even by terrible poison, and did not rest without nectar; likewise, steadfast people do not turn back from a resolved goal.
ක්වචිත්පෘථ්වීශය්යඃ ක්වචිදපි ච පරංකශයනඃ
ක්වචිච්ඡාකාහාරඃ ක්වචිදපි ච ශාල්යෝදනරුචිඃ ।
ක්වචිත්කංථාධාරී ක්වචිදපි ච දිව්යාංබරධරෝ
මනස්වී කාර්යාර්ථී න ගණයති දුඃඛං න ච සුඛම් ॥ 1.82 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
Sometimes sleeping on the bare earth, sometimes on a bed; sometimes eating simple greens, sometimes enjoying rice; sometimes wearing rags, sometimes fine clothes - the resolute person intent on their purpose does not count sorrow and does not count comfort.
ඓශ්වර්යස්ය විභූෂණං සුජනතා ශෞර්යස්ය වාක්සංයමෝ
ජ්ඤානස්යෝපශමඃ ශ්රුතස්ය විනයෝ විත්තස්ය පාත්රේ ව්යයඃ ।
අක්රෝධස්තපසඃ ක්ෂමා ප්රභවිතුර්ධර්මස්ය නිර්වාජතා
සර්වේෂාං අපි සර්වකාරණං ඉදං ශීලං පරං භූෂණම් ॥ 1.83 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
Goodness is the ornament of wealth; restraint of speech is the ornament of valor; tranquility is the ornament of knowledge; humility is the ornament of learning; spending wealth on worthy recipients is its ornament; freedom from anger is the ornament of austerity; forgiveness is the ornament of the powerful; and impartiality is the ornament of ධර්ම. Indeed, this noble character is the supreme ornament and the cause of everything.
නිංදංතු නීතිනිපුණා යදි වා ස්තුවංතු
ලක්ෂ්මීඃ සමාවිශතු ගච්ඡතු වා යථේෂ්ඨම් ।
අද්යෛව වා මරණං අස්තු යුගාංතරේ වා
න්යාය්යාත්පථඃ ප්රවිචලංති පදං න ධීරාඃ ॥ 1.84 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
Let experts in ethics blame, or let them praise; let fortune come or go as she pleases; let death come today, or after ages - the steadfast do not deviate even a step from the path of justice.
භග්නාශස්ය කරංඩපිංඩිතතනෝර්ම්ලානේංද්රියස්ය ක්ෂුධා
කෘත්වාඛුර්විවරං ස්වයං නිපතිතෝ නක්තං මුඛේ භෝගිනඃ ।
තෘප්තස්තත්පිශිතේන සත්වරං අසෞ තේනෛව යාතඃ යථා
ලෝකාඃ පශ්යත දෛවං ඒව හි නෘණාං වෘද්ධෞ ක්ෂයේ කාරණම් ॥ 1.85 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
A serpent, whose hopes were broken, whose body was coiled like a basket and whose senses were weakened by hunger, made itself like a rat-hole; and at night a rat fell right into its mouth. Satisfied with that flesh, it quickly went away just like that. People, see! Destiny alone is indeed the cause of rise and fall in human life.
ආලස්යං හි මනුෂ්යාණාං
ශරීරස්ථෝ මහාන්රිපුඃ ।
නාස්ත්යුද්යමසමෝ බංධුඃ
කුර්වාණෝ නාවසීදති ॥ 1.86 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
Laziness is indeed a great enemy dwelling within the human body; there is no friend equal to effort. The one who keeps acting does not sink into failure.
ඡින්නෝऽපි රෝහති තර්ක්ෂීණෝऽප්යුපචීයතේ පුනශ්චංද්රඃ ।
ඉති විමෘශංතඃ සංතඃ සංතප්යංතේ න දුඃඛේෂු ॥ 1.87 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
Even when cut down, a tree grows again; and even when it wanes, the moon increases again. Reflecting in this way, good people do not despair in times of sorrow.
නේතා යස්ය බෘහස්පතිඃ ප්රහරණං වජ්රං සුරාඃ සෛනිකාඃ
ස්වර්ගෝ දුර්ගං අනුග්රහඃ කිල හරේරෛරාවතෝ වාරණඃ ।
ඉත්යෛශ්වර්යබලාන්විතෝऽපි බලභිද්භග්නඃ පරෛඃ සංගරේ
තද්ව්යක්තං නනු දෛවං ඒව ශරණං ධිග්ධිග්වෘථා පෞරුෂම් ॥ 1.88 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
Even though Indra had Brihaspati as his leader, the vajra as his weapon, the gods as his army, heaven as his fortress, Hari's favor, and Airavata as his elephant, he was still defeated by enemies in battle. Thus it is clear: fate alone is the refuge - shame on human effort done in vain.
කර්මායත්තං ඵලං පුංසාං
බුද්ධිඃ කර්මානුසාරිණී ।
තථාපි සුධියා භාව්යං
සුවිචාර්යෛව කුර්වතා ॥ 1.89 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
The results people obtain depend on their actions, and even the mind's understanding follows action; nevertheless, the wise should act only after careful deliberation.
ඛල්වාතෝ දිවසේශ්වරස්ය කිරණෛඃ සංතාඩිතෝ මස්තකේ
වාංඡංදේශං අනාතපං විධිවශාත්තාලස්ය මූලං ගතඃ ।
තත්රාප්යස්ය මහාඵලේන පතතා භග්නං සශබ්දං ශිරඃ
ප්රායෝ ගච්ඡති යත්ර භාග්යරහිතස්තත්රෛව යාංත්යාපදඃ ॥ 1.90 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
A bald man, whose head was tormented by the sun's rays, sought a shady place; by fate he went under the base of a palm tree. Even there, his head was cracked with a loud sound by a large falling fruit. Often, calamities go exactly where the unfortunate goes.
රවිනිශාකරයෝර්ග්රහපීඩනං
ගජභුජංගමයෝරපි බංධනම් ।
මතිමතාං ච විලෝක්ය දරිද්රතාං
විධිරහෝ බලවානිති මේ මතිඃ ॥ 1.91 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
Seeing the eclipse of the sun and moon, the captivity of even an elephant and a serpent, and the poverty of intelligent people, I conclude: alas, fate is powerful.
සෘජති තාවදශේෂගුණකරං
පුරුෂරත්නං අලංකරණං භුවඃ ।
තදපි තත්ක්ෂණභංගි කරෝති
චේදහහ කෂ්ටං අපංඩිතතා විධේඃ ॥ 1.92 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
Fate first creates a "jewel of a person" who produces every virtue, an ornament of the earth; but if it then breaks that person instantly, alas - how painful is the creator's gift of ignorance and lack of learning.
පත්රං නෛව යදා කරීරවිටපේ දෝෂෝ වසංතස්ය කිම්
නෝලූකෝऽප්යවලෝකතේ යදි දිවා සූර්යස්ය කිං දූෂණම් ।
ධාරා නෛව පතංති චාතකමුඛේ මේඝස්ය කිං දූෂණම්
යත්පූර්වං විධිනා ලලාටලිඛිතං තන්මාර්ජිතුං කඃ ක්ෂමඃ ॥ 1.93 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
If, in spring, leaves do not appear on the thorny karIra tree, what fault is that of spring? If an owl cannot see in the daytime, what defect is that of the sun? If rain-streams do not fall into the chataka bird's mouth, what is the cloud to blame? What was written earlier on the forehead by fate - who can erase it?
නමස්යාමෝ දේවාන්නනු හතවිධේස්තේऽපි වශගා
විධිර්වංද්යඃ සෝऽපි ප්රතිනියතකර්මෛකඵලදඃ ।
ඵලං කර්මායත්තං යදි කිං අමරෛඃ කිං ච විධිනා
නමස්තත්කර්මභ්යෝ විධිරපි න යේභ්යඃ ප්රභවති ॥ 1.94 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
We bow to the gods, yet even they are under the control of inexorable fate. Fate is to be revered, yet it gives fruits only according to fixed karma. If results depend on karma, what use are the gods, and what use is fate? Salutations to those actions, apart from which even fate does not operate.
බ්රහ්මා යේන කුලාලවන්නියමිතෝ බ්රහ්මාඩභාංඩෝදරේ
විෂ්ණුර්යේන දශාවතාරගහනේ ක්ෂිප්තෝ මහාසංකටේ ।
රුද්රෝ යේන කපාලපාණිපුටකේ භික්ෂාටනං කාරිතඃ
සූර්යෝ භ්රාම්යති නිත්යං ඒව ගගනේ තස්මෛ නමඃ කර්මණේ ॥ 1.95 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
Salutations to that karma by which Brahma is constrained like a potter within the "pot" of the cosmic egg; by which Vishnu is cast into the difficult maze of ten incarnations; by which Rudra is made to wander begging with a skull-bowl; and by which the sun endlessly circles the sky.
නෛවාකෘතිඃ ඵලති නෛවා කුලං න ශීලං
විද්යාපි නෛව න ච යත්නකෘතාපි සේවා ।
භාග්යානි පූර්වතපසා ඛලු සංචිතානි
කාලේ ඵලංති පුරුෂස්ය යථෛව වෘක්ෂාඃ ॥ 1.96 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
Neither appearance, nor family, nor character, nor even learning or service done with effort necessarily bears fruit; fortunes accumulated through past discipline bear fruit in their own time for a person, just like trees.
වනේ රණේ ශත්රුජලාග්නිමධ්යේ
මහාර්ණවේ පර්වතමස්තකේ වා ।
සුප්තං ප්රමත්තං විෂමස්ථිතං වා
රක්ෂංති පුණ්යානි පුරාකෘතානි ॥ 1.97 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
Whether in a forest or in battle, amid enemies, water, or fire; whether in the great ocean or on a mountain peak; whether asleep, careless, or in a dangerous position - merits earned earlier protect.
යා සාධූංශ්ච ඛලාන්කරෝති විදුෂෝ මූර්ඛාන්හිතාංද්වේෂිණඃ
ප්රත්යක්ෂං කුරුතේ පරීක්ෂං අමෘතං හාලාහලං තත්ක්ෂණාත් ।
තාං ආරාධය සත්ක්රියාං භගවතීං භෝක්තුං ඵලං වාංඡිතං
හේ සාධෝ ව්යසනෛර්ගුණේෂු විපුලේෂ්වාස්ථාං වෘථා මා කෘථාඃ ॥ 1.98 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
That power which can turn good people into wicked, the learned into fools, and well-wishers into haters; which openly tests by turning nectar into deadly poison in an instant - worship her with due reverence if you wish to enjoy the result you desire. O noble one, do not place vain reliance on even abundant virtues when misfortune can overturn them.
ගුණවදගුණවද්වා කුර්වතා කාර්යජාතං
පරිණතිරවධාර්යා යත්නතඃ පංඩිතේන ।
අතිරභසකෘතානාං කර්මණාං ආවිපත්තේර්
භවති හෘදයදාහී ශල්යතුල්යෝ විපාකඃ ॥ 1.99 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
Whether doing a task well or poorly, the wise person should carefully consider its consequence. For actions done in reckless haste, the ripened result becomes heart-burning, like a thorn or dart lodged within.
ස්ථාල්යාං වෛදූර්යමය්යාං පචති තිලකණාංශ්චංදනෛරිංධනෞඝෛඃ
සෞවර්ණෛර්ලාංගලාග්රෛර්විලිඛති වසුධාං අර්කමූලස්ය හේතෝඃ ।
කෘත්වා කර්පූරඛංඩාන්වෘත්තිං ඉහ කුරුතේ කෝද්රවාණාං සමංතාත්
ප්රාප්යේමාං කරංභූමිං න චරති මනුජෝ යස්තෝප මංදභාග්යඃ ॥ 1.100 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
He cooks mere sesame seeds in a pot made of vaidUrya gem using heaps of sandalwood as fuel; he ploughs the earth with golden ploughshares just to grow the root of arka; he uses chunks of camphor as fuel to cook coarse grains everywhere. Having obtained this precious field of human action, such an unfortunate person still does not live rightly.
මජ්ජත්වංභසි යාතු මේරුශිඛරං ශත්රුං ජයත්වාහවේ
වාණිජ්යං කෘෂිසේවනේ ච සකලා විද්යාඃ කලාඃ ශික්ෂතාම් ।
ආකාශං විපුලං ප්රයාතු ඛගවත්කෘත්වා ප්රයත්නං පරං
නාභාව්යං භවතීහ කර්මවශතෝ භාව්යස්ය නාශඃ කුතඃ ॥ 1.101 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
Let Meru's peak sink in water; let the enemy be conquered in battle; let all skills and arts be learned in trade and agriculture; let one reach the vast sky like a bird through supreme effort. Yet what is not destined will not happen here due to karma; and if something is destined, how can it be destroyed?
භීමං වනං භවති තස්ය පුරං ප්රධානං
සර්වෝ ජනඃ ස්වජනතාං උපයාති තස්ය ।
කෘත්ස්නා ච භූර්භවති සන්නිධිරත්නපූර්ණා
යස්යාස්ති පූර්වසුකෘතං විපුලං නරස්ය ॥ 1.102 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
For the person whose past merit is abundant, even a fearsome forest becomes his chief city, everyone becomes like his own kin, and the whole earth becomes like a nearby treasure-house full of jewels.
කෝ ලාභෝ ගුණිසංගමඃ කිං අසුඛං ප්රාජ්ඤේතරෛඃ සංගතිඃ
කා හානිඃ සමයච්යුතිර්නිපුණතා කා ධර්මතත්ත්වේ රතිඃ ।
කඃ ශූරෝ විජිතේංද්රියඃ ප්රියතමා කාऽනුව්රතා කිං ධනං
විද්යා කිං සුඛං අප්රවාසගමනං රාජ්යං කිං ආජ්ඤාඵලම් ॥ 1.103 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
What is true gain? The company of the virtuous. What is sorrow? Association with those who are not wise. What is loss? Missing the right time. What is real skill? Delight in the essence of dharma. Who is a hero? One who has conquered the senses. Who is most beloved? The loyal companion who follows the same path. What is wealth? Knowledge. What is happiness? Not having to live away from home. What is kingdom? The effectiveness of one's command.
අප්රියවචනදරිද්රෛඃ ප්රියවචනධනාඪ්යෛඃ ස්වදාරපරිතුෂ්ටෛඃ ।
පරපරිවාදනිවෘත්තෛඃ ක්වචිත්ක්වචින්මංඩිතා වසුධා ॥ 1.104 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
The earth is beautified here and there by people who are "poor" in harsh words (i.e., who do not speak unkindly), "rich" in the wealth of pleasant speech, content with their own spouse, and refraining from slandering others.
කදර්ථිතස්යාපි හි ධෛර්යවෘත්තේර්
න ශක්යතේ ධෛර්යගුණඃ ප්රමාර්ෂ්ටුම් ।
අධෝමුඛස්යාපි කෘතස්ය වහ්නේර්
නාධඃ ශිඛා යාති කදාචිදේව ॥ 1.105 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
Even if a person of courageous disposition is humiliated, the quality of courage cannot be wiped away. Even when fire is made to face downward, its flame never goes downward.
කාංතාකටාක්ෂවිශිඛා න ලුනංති යස්ය
චිත්තං න නිර්දහති කෘපකෘශානුතාපඃ ।
කර්ෂංති භූරිවිෂයාශ්ච න ලෝභපාශෛර්
ලෝකත්රයං ජයති කෘත්ස්නං ඉදං ස ධීරඃ ॥ 1.106 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
The steadfast one whose mind is not wounded by the arrows of the beloved's glances, not burned by the heat of poverty's fire, and not dragged by the ropes of greed tied to countless sense objects - that person conquers this entire threefold world.
ඒකේනාපි හි ශූරේණ
පාදාක්රාංතං මහීතලම් ।
ක්රියතේ භාස්කරේණෛව
ස්ඵාරස්ඵුරිතතේජසා ॥ 1.107 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
Even by a single hero the earth can be overrun; and by the sun alone, through its widespread radiance, the world is made bright.
වහ්නිස්තස්ය ජලායතේ ජලනිධිඃ කුල්යායතේ තත්ක්ෂණාන්
මේරුඃ ස්වල්පශිලායතේ මෘගපතිඃ සද්යඃ කුරංගායතේ ।
ව්යාලෝ මාල්යගුණායතේ විෂරසඃ පීයූෂවර්ෂායතේ
යස්යාංගේऽඛිලලෝකවල්ලභතමං ශීලං සමුන්මීලති ॥ 1.108 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
For the person in whom a most-beloved character blossoms, fire becomes like water, the ocean becomes like a small canal, Meru becomes like a pebble, the lion becomes like a deer, the serpent becomes like a garland-string, and poison becomes like a rain of nectar.
ලජ්ජාගුණෞඝජනනීං ජනනීං ඉව ස්වාම්
අත්යංතශුද්ධහෘදයාං අනුවර්තමානාම් ।
තේජස්විනඃ සුඛං අසූනපි සංත්යජනති
සත්යව්රතව්යසනිනෝ න පුනඃ ප්රතිජ්ඤාම් ॥ 1.109 ॥
Translation (භාවාර්ථ):
Those who, with perfectly pure hearts, follow their own mother-like source of modesty and the flood of virtues - the radiant ones devoted to the vow of truth - will easily give up even life, but will never break a promise.
Browse Related Categories:
