The thirteenth chapter of the Bhagavad Gita, titled క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞవిభాగయోగః (Kshetra-Kshetrajna Vibhaga యోగ), opens with the echo of war drums on the fields of కురుక్షేత్ర. Here, in the heart of the మహాభారత epic, శ్రీకృష్ణ and అర్జున continue their profound dialogue, surrounded by the armies of the పాండవాః and కౌరవాః.
This chapter's central theme is the distinction between the physical body (క్షేత్ర) and the conscious self (క్షేత్రజ్ఞ). శ్రీకృష్ణ explains that the body, with all its sensations, memories, and desires, is like a field-ever-changing, subject to birth and decay. The true self, the ఆత్మా, is the knower of this field: silent, aware, untouched by time.
Looking ahead, the next chapter will dive deeper into the three fundamental qualities-గుణs-that shape human nature and behavior. But before that, శ్రీకృష్ణ lays the groundwork here, helping అర్జున (and all of us) understand the difference between what we experience and the one who experiences. It is a call to wake up to our own awareness, to see ourselves not just as actors in the world, but as the silent witness behind it all.
ఓం శ్రీ పరమాత్మనే నమః
అథ త్రయోదశోఽధ్యాయః
క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞవిభాగయోగః
Translation (భావార్థ):
Om. Salutations to the Supreme Self. Now begins the thirteenth chapter, called 'The Yoga of the Distinction between the Field and the Knower of the Field.'
అర్జున ఉవాచ
ప్రకృతిం పురుషం చైవ క్షేత్రం క్షేత్రజ్ఞమేవ చ ।
ఏతత్ వేదితుమిచ్ఛామి జ్ఞానం జ్ఞేయం చ కేశవ ॥0॥
Translation (భావార్థ):
Arjuna said: O Kesava, I wish to understand what is meant by nature and spirit, the field and its knower, as well as knowledge and what should be known.
శ్రీ భగవానువాచ
ఇదం శరీరం కౌంతేయ క్షేత్రమిత్యభిధీయతే ।
ఏతద్యో వేత్తి తం ప్రాహుః క్షేత్రజ్ఞ ఇతి తద్విదః ॥1॥
Translation (భావార్థ):
The Blessed Lord said: Arjuna, this body is referred to as the field. One who understands this field is called the knower of the field by those who are wise.
క్షేత్రజ్ఞం చాపి మాం విద్ధి సర్వక్షేత్రేషు భారత ।
క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞయోర్జ్ఞానం యత్తజ్జ్ఞానం మతం మమ ॥2॥
Translation (భావార్థ):
Know, Arjuna, that I am the knower of the field in all bodies. Understanding the distinction between the field and its knower is what I consider to be true knowledge.
తత్క్షేత్రం యచ్చ యాదృక్చ యద్వికారి యతశ్చ యత్ ।
స చ యో యత్ప్రభావశ్చ తత్సమాసేన మే శృణు ॥3॥
Translation (భావార్థ):
Now listen as I explain to you, in brief, what the field is, its nature, its changes, its origin, and also who the knower of the field is and what powers they possess.
ఋషిభిర్బహుధా గీతం ఛందోభిర్వివిధైః పృథక్ ।
బ్రహ్మసూత్రపదైశ్చైవ హేతుమద్భిర్వినిశ్చితైః ॥4॥
Translation (భావార్థ):
The sages have explained this subject in many ways, using diverse Vedic hymns and also through the logical and definitive statements of the Brahma Sutras.
మహాభూతాన్యహంకారః బుద్ధిరవ్యక్తమేవ చ ।
ఇంద్రియాణి దశైకం చ పంచ చేంద్రియగోచరాః ॥5॥
Translation (భావార్థ):
The five great elements, the sense of ego, the intellect, the unmanifest, the ten senses and the mind, and the five objects of the senses-these together make up the field.
ఇచ్ఛా ద్వేషః సుఖం దుఃఖం సంఘాతశ్చేతనా ధృతిః ।
ఏతత్క్షేత్రం సమాసేన సవికారముదాహృతమ్ ॥6॥
Translation (భావార్థ):
Desire, aversion, pleasure, pain, the physical body as an aggregate, consciousness, and steadfastness-these, along with their various changes, are briefly described as the field.
అమానిత్వమదంభిత్వం అహింసా క్షాంతిరార్జవమ్ ।
ఆచార్యోపాసనం శౌచం స్థైర్యమాత్మవినిగ్రహః ॥7॥
Translation (భావార్థ):
Humility, honesty, non-violence, patience, sincerity, devotion to one's teacher, cleanliness, steadiness, and self-control are qualities that make up the field of experience.
ఇంద్రియార్థేషు వైరాగ్యం అనహంకార ఏవ చ ।
జన్మమృత్యుజరావ్యాధి-దుఃఖదోషానుదర్శనమ్ ॥8॥
Translation (భావార్థ):
Detachment from the pleasures of the senses, freedom from pride, and the steady awareness of the pain and flaws found in birth, death, aging, and illness-these are qualities of knowledge.
అసక్తిరనభిష్వంగః పుత్రదారగృహాదిషు ।
నిత్యం చ సమచిత్తత్వం ఇష్టానిష్టోపపత్తిషు ॥9॥
Translation (భావార్థ):
Freedom from attachment and possessiveness regarding children, spouse, home, and similar things; always maintaining a balanced mind in both favorable and unfavorable situations.
మయి చానన్యయోగేన భక్తిరవ్యభిచారిణీ ।
వివిక్తదేశసేవిత్వం అరతిర్జనసంసది ॥10॥
Translation (భావార్థ):
Unwavering devotion to Me through exclusive yoga, a preference for quiet and solitary places, and a lack of attraction to crowds or social gatherings.
అధ్యాత్మజ్ఞాననిత్యత్వం తత్త్వజ్ఞానార్థదర్శనమ్ ।
ఏతజ్జ్ఞానమితి ప్రోక్తం అజ్ఞానం యదతోఽన్యథా ॥11॥
Translation (భావార్థ):
Steadfastness in the pursuit of self-knowledge, and the understanding of the true purpose behind wisdom-these are declared to be knowledge. Anything contrary to this is considered ignorance.
జ్ఞేయం యత్తత్ప్రవక్ష్యామి యజ్జ్ఞాత్వాఽమృతమశ్నుతే ।
అనాదిమత్పరం బ్రహ్మ న సత్తన్నాసదుచ్యతే ॥12॥
Translation (భావార్థ):
I will now describe that which is to be known, by knowing which one attains immortality. It is the beginningless Supreme Brahman, which is neither called being nor non-being.
సర్వతః పాణిపాదం తత్ సర్వతోఽక్షిశిరోముఖమ్ ।
సర్వతః శ్రుతిమల్లోకే సర్వమావృత్య తిష్ఠతి ॥13॥
Translation (భావార్థ):
That Supreme Reality has hands and feet everywhere, eyes, heads, and mouths in all directions, and ears throughout the world. Pervading everything, it remains present in all.
సర్వేంద్రియగుణాభాసం సర్వేంద్రియవివర్జితమ్ ।
అసక్తం సర్వభృచ్చైవ నిర్గుణం గుణభోక్తృ చ ॥14॥
Translation (భావార్థ):
That which appears as the activity of all senses, yet is itself without any senses, remains unattached, supports everything, is beyond all qualities, and yet experiences the play of qualities.
బహిరంతశ్చ భూతానాం అచరం చరమేవ చ ।
సూక్ష్మత్వాత్తదవిజ్ఞేయం దూరస్థం చాంతికే చ తత్ ॥15॥
Translation (భావార్థ):
That which exists both outside and inside all beings, which is both unmoving and moving, is so subtle that it cannot be easily known. It is far away yet also very close.
అవిభక్తం చ భూతేషు విభక్తమివ చ స్థితమ్ ।
భూతభర్తృ చ తజ్జ్ఞేయం గ్రసిష్ణు ప్రభవిష్ణు చ ॥16॥
Translation (భావార్థ):
That which is to be known appears undivided in all beings, yet seems divided among them. It is present as the sustainer of all, and is both the absorber and the source of all beings.
జ్యోతిషామపి తజ్జ్యోతిః తమసః పరముచ్యతే ।
జ్ఞానం జ్ఞేయం జ్ఞానగమ్యం హృది సర్వస్య విష్ఠితమ్ ॥17॥
Translation (భావార్థ):
That which is the light of all lights, said to be beyond darkness, is known as knowledge, the object to be known, and attainable through knowledge. It dwells in the heart of every being.
ఇతి క్షేత్రం తథా జ్ఞానం జ్ఞేయం చోక్తం సమాసతః ।
మద్భక్త ఏతద్విజ్ఞాయ మద్భావాయోపపద్యతే ॥18॥
Translation (భావార్థ):
Thus, the field, knowledge, and the knowable have been concisely explained. Whoever, being devoted to me, truly understands this, becomes fit to attain my own state of being.
ప్రకృతిం పురుషం చైవ విద్ధ్యనాదీ ఉభావపి ।
వికారాంశ్చ గుణాంశ్చైవ విద్ధి ప్రకృతిసంభవాన్ ॥19॥
Translation (భావార్థ):
Understand that both material nature and the conscious self are without beginning. Also know that all changes and qualities arise from material nature.
కార్యకరణకర్తృత్వే హేతుః ప్రకృతిరుచ్యతే ।
పురుషః సుఖదుఃఖానాం భోక్తృత్వే హేతురుచ్యతే ॥20॥
Translation (భావార్థ):
Nature is described as the source of action, the instruments of action, and the sense of agency. The self is considered the cause of experiencing pleasure and pain.
పురుషః ప్రకృతిస్థో హి భుంక్తే ప్రకృతిజాన్గుణాన్ ।
కారణం గుణసంగోఽస్య సదసద్యోనిజన్మసు ॥21॥
Translation (భావార్థ):
The individual self, residing in material nature, certainly experiences the qualities that arise from nature. Attachment to these qualities is the cause for its birth in both favorable and unfavorable forms.
ఉపద్రష్టాఽనుమంతా చ భర్తా భోక్తా మహేశ్వరః ।
పరమాత్మేతి చాప్యుక్తః దేహేఽస్మిన్పురుషః పరః ॥22॥
Translation (భావార్థ):
Within this body, the supreme person is described as the witness, the one who permits, the supporter, the experiencer, the ultimate lord, and the supreme self. Though present in the body, this higher self remains distinct and beyond material nature.
య ఏవం వేత్తి పురుషం ప్రకృతిం చ గుణైః సహ ।
సర్వథా వర్తమానోఽపి న స భూయోఽభిజాయతే ॥23॥
Translation (భావార్థ):
Whoever truly understands both the conscious Self and material nature, along with its qualities, and recognizes their relationship, such a person, even while living and acting in every possible way, is not born again.
ధ్యానేనాత్మని పశ్యంతి కేచిదాత్మానమాత్మనా ।
అన్యే సాంఖ్యేన యోగేన కర్మయోగేన చాపరే ॥24॥
Translation (భావార్థ):
Some people realize the self within themselves through meditation. Others come to this understanding by following the path of knowledge, some through disciplined practice, and still others by selfless action.
అన్యే త్వేవమజానంతః శ్రుత్వాఽన్యేభ్య ఉపాసతే ।
తేఽపి చాతితరంత్యేవ మృత్యుం శ్రుతిపరాయణాః ॥25॥
Translation (భావార్థ):
Others, even without direct knowledge, hear from those who know and follow what they have learned with dedication. By sincerely practicing what the scriptures teach, they too cross beyond death and the cycle of rebirth.
యావత్సంజాయతే కించిత్ సత్త్వం స్థావరజంగమమ్ ।
క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞసంయోగాత్ తద్విద్ధి భరతర్షభ ॥26॥
Translation (భావార్థ):
O Arjuna, know that every living or non-living being that comes into existence, no matter how small, is born from the union of the field and the knower of the field.
సమం సర్వేషు భూతేషు తిష్ఠంతం పరమేశ్వరమ్ ।
వినశ్యత్స్వవినశ్యంతం యః పశ్యతి స పశ్యతి ॥27॥
Translation (భావార్థ):
Whoever perceives the Supreme Lord abiding equally in all beings, remaining unchanged even as they perish, truly sees reality.
సమం పశ్యన్హి సర్వత్ర సమవస్థితమీశ్వరమ్ ।
న హినస్త్యాత్మనాఽఽత్మానం తతో యాతి పరాం గతిమ్ ॥28॥
Translation (భావార్థ):
Whoever truly sees that the Supreme Lord is equally present in all beings and remains unchanged even as bodies perish, such a person does not harm themselves by their own actions and ultimately reaches the highest state.
ప్రకృత్యైవ చ కర్మాణి క్రియమాణాని సర్వశః ।
యః పశ్యతి తథాఽఽత్మానం అకర్తారం స పశ్యతి ॥29॥
Translation (భావార్థ):
Whoever perceives that all actions are carried out entirely by nature, and recognizes the self as not the true agent, truly sees things as they are.
యదా భూతపృథగ్భావం ఏకస్థమనుపశ్యతి ।
తత ఏవ చ విస్తారం బ్రహ్మ సంపద్యతే తదా ॥30॥
Translation (భావార్థ):
When a person perceives that the separate existences of all beings are rooted in the One and that their expansion comes from that same source, then they truly attain the Absolute.
అనాదిత్వాన్నిర్గుణత్వాత్ పరమాత్మాయమవ్యయః ।
శరీరస్థోఽపి కౌంతేయ న కరోతి న లిప్యతే ॥31॥
Translation (భావార్థ):
Because the supreme Self is without beginning and beyond material qualities, even though it resides in the body, O Arjuna, it neither acts nor is tainted by actions.
యథా సర్వగతం సౌక్ష్మ్యాత్ ఆకాశం నోపలిప్యతే ।
సర్వత్రావస్థితో దేహే తథాఽఽత్మా నోపలిప్యతే ॥32॥
Translation (భావార్థ):
Just as space, being extremely subtle and present everywhere, is never tainted by anything it contains, so too the Self, though present in every body, remains untouched and unaffected.
యథా ప్రకాశయత్యేకః కృత్స్నం లోకమిమం రవిః ।
క్షేత్రం క్షేత్రీ తథా కృత్స్నం ప్రకాశయతి భారత ॥33॥
Translation (భావార్థ):
Just as the single sun lights up the entire world, so too, O Arjuna, the knower of the body illuminates the whole field of the body.
క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞయోరేవం అంతరం జ్ఞానచక్షుషా ।
భూతప్రకృతిమోక్షం చ యే విదుర్యాంతి తే పరమ్ ॥34॥
Translation (భావార్థ):
Those who, through the eye of wisdom, recognize the true distinction between the field and the knower of the field, and also understand how beings are bound and liberated from material nature, they alone reach the highest reality.
॥ ఓం తత్సదితి శ్రీమద్భగవద్గీతాసు ఉపనిషత్సు బ్రహ్మవిద్యాయాం
యోగశాస్త్రే శ్రీకృష్ణార్జునసంవాదే క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞవిభాగయోగో నామ త్రయోదశోఽధ్యాయః ॥
Translation (భావార్థ):
Thus ends the thirteenth chapter, called The Yoga of the Distinction between the Field and the Knower of the Field, in the revered Bhagavad Gita, which is a dialogue between Sri Krishna and Arjuna, and is a scripture of yoga and knowledge of the ultimate reality, among the Upanishads.
Browse Related Categories:
