| | English | | Devanagari | | Telugu | | Tamil | | Kannada | | Malayalam | | Gujarati | | Odia | | Bengali | | |
| | Marathi | | Assamese | | Punjabi | | Hindi | | Samskritam | | Konkani | | Nepali | | Sinhala | | Grantha | | |
|
पाणिनीय शिक्षा अथ शिक्षां प्रवक्ष्यामि पाणिनीयं मतं यथा । प्रसिद्धमपि शब्दार्थमविज्ञातमबुद्धिभिः । त्रिषष्टिश्चतुःषष्टिर्वा वर्णाः शंभुमते मताः । स्वराविंशतिरेकश्च स्पर्शानां पंचविंशतिः । अनुस्वारो विसर्गश्च क पौ चापि पराश्रितौ । आत्मा बुद्ध्या समेत्यार्थान्मनोयुंक्ते विवक्षया । मारुस्तूरसिचरन्मंद्रं जनयति स्वरम् । कंठेमाध्यंदिनयुगं मध्यमं त्रैष्टुभानुगम् । सोदीर्णो मूर्ध्न्यभिहतोवक्रमापद्य मारुतः । स्वरतः कालतः स्थानात् प्रयत्नानुप्रदानतः । उदात्तश्चानुदात्तश्च स्वरितश्च स्वरास्त्रयः । उदात्ते निषादगांधारावनुदात्त ऋषभधैवतौ । अष्टौस्थानानि वर्णानामुरः कंठः शिरस्तथा । ओभावश्च विवृत्तिश्च शषसा रेफ एव च । यद्योभावप्रसंधानमुकारादि परं पदम् । हकारं पंचमैर्युक्तमंतःस्थाभिश्च संयुतम् । कंठ्यावहाविचुयशास्तालव्या ओष्ठजावुपू । जिह्वामूले तु कुः प्रोक्तो दंत्योष्ठ्यो वः स्मृतो बुधैः । अर्धमात्रा तु कंठ्यस्य एकारैकारयोर्भवेत् । संवृतं मात्रिकं ज्ञेयं विवृतं तु द्विमात्रिकम् । स्वराणामूष्मणां चैव विवृतं करणं स्मृतम् । अनुस्वारयमानां च नासिका स्थानमुच्यते । अलाबुवीणानिर्घोषो दंत्यमूल्यस्वरानुगः । अनुस्वारे विवृत्त्यां तु विरामे चाक्षरद्वये । व्याघ्री यथा हरेत्पुत्रांदंष्ट्राभ्यां न च पीडयेत् । यथा सौराष्ट्रिका नारी तक्रँ इत्यभिभाषते । रंगवर्णं प्रयुंजीरन्नो ग्रसेत्पूर्वमक्षरम् । हृदये चैकमात्रस्त्वर्द्धमात्रस्तु मूर्द्धनि । हृदयादुत्करे तिष्ठन्कांस्येन समनुस्वरन् । मध्ये तु कंपयेत्कंपमुभौ पार्श्वौ समौ भवेत् । एवं वर्णाः प्रयोक्तव्या नाव्यक्ता न च पीडिताः । गीती शीघ्री शिरःकंपी तथा लिखितपाठकः । माधुर्यमक्षरव्यक्तिः पदच्छेदस्तु सुस्वरः । शंकितं भीतिमुद्घृष्टमव्यक्तमनुनासिकम् । उपांशुदष्टं त्वरितं निरस्तं विलंबितं गद्गदितं प्रगीतम् । प्रातः पठेन्नित्यमुरःस्थितेन स्वरेण शार्दूलरुतोपमेन । तारं तु विद्यात्सवनं तृतीयं शिरोगतं तच्च सदा प्रयोज्यम् । अचोऽस्पृष्टा यणस्त्वीषन्नेमस्पृष्टाः शलः स्मृताः । ञमोनुनासिका न ह्रौ नादिनो हझषः स्मृताः । ईषच्छ्वासांश्चरो विद्याद्गोर्धामैतत्प्रचक्षते । छंदः पादौ तु वेदस्य हस्तौ कल्पोऽथ पठ्यते । शिक्षा घ्राणं तु वेदस्य मुखं व्याकरणं स्मृतम् । उदात्तमाख्याति वृषोऽंगुलीनां प्रदेशिनीमूलनिविष्टमूर्धा । उदात्तं प्रदेशिनीं विद्यात्प्रचयं मध्यतोऽंगुलिम् । अंतोदात्तमाद्युदात्तमुदात्तमनुदात्तं नीचस्वरितम् । अग्निः सोमः प्र वो वीर्यं हविषां स्वर्बृहस्पतिरिंद्राबृहस्पती । हविषां मध्योदात्तं स्वरिति स्वरितम् । अनुदात्तो हृदि ज्ञेयो मूर्ध्न्युदात्त उदाहृतः । चाषस्तु वदते मात्रां द्विमात्रं चैव वायसः । कुतीर्थादागतं दग्धमपवर्णं च भक्षितम् । सुतीर्थादगतं व्यक्तं स्वाम्नाय्यं सुव्यवस्थितम् । मंत्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह । अनक्षरं हतायुष्यं विस्वरं व्याधिपीडितम् । हस्तहीनं तु योऽधीते स्वरवर्णविवर्जितम् । हस्तेन वेदं योऽधीते स्वरवर्णर्थसंयुतम् । शंकरः शांकरीं प्रादाद्दाक्षीपुत्राय धीमते । येनाक्षरसमाम्नायमधिगम्य महेश्वरात् । येन धौता गिरः पुंसां विमलैः शब्दवारिभिः । अज्ञानांधस्य लोकस्य ज्ञानांजनशलाकया । त्रिनयनमभिमुखनिःसृतामिमां य इह पठेत्प्रयतश्च सदा द्विजः । ॥ इति वेदांगनासिका अथवा पाणिनीयशिक्षा समाप्ता ॥ |
