View this in:
English Devanagari Telugu Tamil Kannada Malayalam Gujarati Odia Bengali  |
Marathi Assamese Punjabi Hindi Samskritam Konkani Nepali Sinhala Grantha  |
This document is in romanized sanskrit according to IAST standard.

Paniniya Shiksha

atha śikṣāṃ pravakṣyāmi pāṇinīyaṃ mataṃ yathā ।
śāstrānupūrvaṃ tadvidyādyathōktaṃ lōkavēdayōḥ ॥ 1॥

prasiddhamapi śabdārthamavijñātamabuddhibhiḥ ।
punarvyaktīkariṣyāmi vācha uchchāraṇē vidhim ॥ 2॥

triṣaṣṭiśchatuḥṣaṣṭirvā varṇāḥ śambhumatē matāḥ ।
prākṛtē saṃskṛtē chāpi svayaṃ prōktāḥ svayambhuvā ॥ 3॥

svarāviṃśatirēkaścha sparśānāṃ pañchaviṃśatiḥ ।
yādayaścha smṛtā hyaṣṭau chatvāraścha yamāḥ smṛtāḥ ॥ 4॥

anusvārō visargaścha ka pau chāpi parāśritau ।
duspṛṣṭaśchēti vijñēyō L​īkāraḥ pluta ēva cha ॥ 5॥

ātmā buddhyā samētyārthānmanōyuṅktē vivakṣayā ।
manaḥ kāyāgnimāhanti sa prērayati mārutam ॥ 6॥

mārustūrasicharanmandraṃ janayati svaram ।
prātaḥsavanayōgaṃ taṃ Chandōgāyatramāśritam ॥ 7॥

kaṇṭhēmādhyandinayugaṃ madhyamaṃ traiṣṭubhānugam ।
tāraṃ tārtīyasavanaṃ śīrṣaṇyaṃ jāgatānugatam ॥ 8॥

sōdīrṇō mūrdhnyabhihatōvakramāpadya mārutaḥ ।
varṇāñjanayatētēṣāṃ vibhāgaḥ pañchadhā smṛtaḥ ॥ 9॥

svarataḥ kālataḥ sthānāt prayatnānupradānataḥ ।
iti varṇavidaḥ prāhurnipuṇaṃ tannibōdhata ॥ 10॥

udāttaśchānudāttaścha svaritaścha svarāstrayaḥ ।
hrasvō dīrghaḥ pluta iti kālatō niyamā achi ॥ 11॥

udāttē niṣādagāndhārāvanudātta ṛṣabhadhaivatau ।
svaritaprabhavā hyētē ṣaḍjamadhyamapañchamāḥ ॥ 12॥

aṣṭausthānāni varṇānāmuraḥ kaṇṭhaḥ śirastathā ।
jihvāmūlaṃ cha dantāścha nāsikōṣṭhaucha tālu cha ॥ 13॥

ōbhāvaścha vivṛttiścha śaṣasā rēpha ēva cha ।
jihvāmūlamupadhmā cha gatiraṣṭavidhōṣmaṇaḥ ॥ 14॥

yadyōbhāvaprasandhānamukārādi paraṃ padam ।
svarāntaṃ tādṛśaṃ vidyādyadanyadvyaktamūṣmaṇaḥ ॥ 15॥

hakāraṃ pañchamairyuktamantaḥsthābhiścha saṃyutam ।
urasyaṃ taṃ vijānīyātkaṇṭhyamāhurasaṃyutam ॥ 16॥

kaṇṭhyāvahāvichuyaśāstālavyā ōṣṭhajāvupū ।
syurmūrdhanyā ṛṭuraṣā dantyā L​itulasāḥ smṛtāḥ ॥ 17॥

jihvāmūlē tu kuḥ prōktō dantyōṣṭhyō vaḥ smṛtō budhaiḥ ।
ēai tu kaṇṭhatālavyā ōau kaṇṭhōṣṭhajau smṛtau ॥ 18॥

ardhamātrā tu kaṇṭhyasya ēkāraikārayōrbhavēt ।
ōkāraukārayōrmātrā tayōrvivṛtasaṃvṛtam ॥ 19॥

saṃvṛtaṃ mātrikaṃ jñēyaṃ vivṛtaṃ tu dvimātrikam ।
ghōṣā vā saṃvṛtāḥ sarvē aghōṣā vivṛtāḥ smṛtāḥ ॥ 20॥

svarāṇāmūṣmaṇāṃ chaiva vivṛtaṃ karaṇaṃ smṛtam ।
tēbhyō'pi vivṛtāvēṅau tābhyāmaichau tathaiva cha ॥ 21॥

anusvārayamānāṃ cha nāsikā sthānamuchyatē ।
ayōgavāhā vijñēyā āśrayasthānabhāginaḥ ॥ 22॥

alābuvīṇānirghōṣō dantyamūlyasvarānugaḥ ।
anusvārastu kartavyō nityaṃ hrōḥ śaṣasēṣu cha ॥ 23॥

anusvārē vivṛttyāṃ tu virāmē chākṣaradvayē ।
dvirōṣṭhyau tu vigṛhṇīyādyatrōkāravakārayōḥ ॥ 24॥

vyāghrī yathā harētputrāndaṃṣṭrābhyāṃ na cha pīḍayēt ।
bhītā patanabhēdābhyāṃ tadvadvarṇānprayōjayēt ॥ 25॥

yathā saurāṣṭrikā nārī takraँ ityabhibhāṣatē ।
ēvaṃ raṅgāḥ prayōktavyāḥ khē arāँ iva khēdayā ॥ 26॥

raṅgavarṇaṃ prayuñjīrannō grasētpūrvamakṣaram ।
dīrghasvaraṃ prayuñjīyātpaśchānnāsikyamācharēt ॥ 27॥

hṛdayē chaikamātrastvarddhamātrastu mūrddhani ।
nāsikāyāṃ tathārddhaṃ cha raṅgasyaivaṃ dvimātratā ॥ 28॥

hṛdayādutkarē tiṣṭhankāṃsyēna samanusvaran ।
mārdavaṃ cha dvimātraṃ cha jaghanvāँ iti nidarśanam ॥ 29॥

madhyē tu kampayētkampamubhau pārśvau samau bhavēt ।
saraṅgaṃ kampayētkampaṃ rathīvēti nidarśanam ॥ 30॥

ēvaṃ varṇāḥ prayōktavyā nāvyaktā na cha pīḍitāḥ ।
samyagvarṇaprayōgēṇa brahmalōkē mahīyatē ॥ 31॥

gītī śīghrī śiraḥkampī tathā likhitapāṭhakaḥ ।
anarthajñō'lpakaṇṭhaścha ṣaḍētē pāṭhakādhamāḥ ॥ 32॥

mādhuryamakṣaravyaktiḥ padachChēdastu susvaraḥ ।
dhairyaṃ layasamarthaṃ cha ṣaḍētē pāṭhakā guṇāḥ ॥ 33॥

śaṅkitaṃ bhītimudghṛṣṭamavyaktamanunāsikam ।
kākasvaraṃ śirasigaṃ tathā sthānavivajirtam ॥ 34॥

upāṃśudaṣṭaṃ tvaritaṃ nirastaṃ vilambitaṃ gadgaditaṃ pragītam ।
niṣpīḍitaṃ grastapadākṣaraṃ cha vadēnna dīnaṃ na tu sānunāsyam ॥ 35॥

prātaḥ paṭhēnnityamuraḥsthitēna svarēṇa śārdūlarutōpamēna ।
madhyandinē kaṇṭhagatēna chaiva chakrāhvasaṅkūjitasannibhēna ॥ 36॥

tāraṃ tu vidyātsavanaṃ tṛtīyaṃ śirōgataṃ tachcha sadā prayōjyam ।
mayūrahaṃsānyabhṛtasvarāṇāṃ tulyēna nādēna śiraḥsthitēna ॥ 37॥

achō'spṛṣṭā yaṇastvīṣannēmaspṛṣṭāḥ śalaḥ smṛtāḥ ।
śēṣāḥ spṛṣṭā halaḥ prōktā nibōdhānupradānataḥ ॥ 38॥

ñamōnunāsikā na hrau nādinō hajhaṣaḥ smṛtāḥ ।
īṣannādā yaṇō jaśaḥ śvāsinastu khaphādayaḥ ॥ 39॥

īṣachChvāsāṃścharō vidyādgōrdhāmaitatprachakṣatē ।
dākṣīputrapāṇininā yēnēdaṃ vyāpitaṃ bhuvi ॥ 40॥

Chandaḥ pādau tu vēdasya hastau kalpō'tha paṭhyatē ।
jyōtiṣāmayanaṃ chakṣurniruktaṃ śrōtramuchyatē ॥ 41॥

śikṣā ghrāṇaṃ tu vēdasya mukhaṃ vyākaraṇaṃ smṛtam ।
tasmātsāṅgamadhītyaiva brahmalōkē mahīyatē ॥ 42॥

udāttamākhyāti vṛṣō'ṅgulīnāṃ pradēśinīmūlaniviṣṭamūrdhā ।
upāntamadhyē svaritaṃ drutaṃ cha kaniṣṭhakāyāmanudāttamēva ॥ 43॥

udāttaṃ pradēśinīṃ vidyātprachayaṃ madhyatō'ṅgulim ।
nihataṃ tu kaniṣṭhikyāṃ svaritōpakaniṣṭhikām ॥ 44॥

antōdāttamādyudāttamudāttamanudāttaṃ nīchasvaritam ।
madhyōdāttaṃ svaritaṃ dvyudāttaṃ tryudāttamiti navapadaśayyā ॥ 45॥

agniḥ sōmaḥ pra vō vīryaṃ haviṣāṃ svarbṛhaspatirindrābṛhaspatī ।
agnirityantōdāttaṃ sōma ityādyudāttam ।
prētyudāttaṃ va ityanudāttaṃ vīryaṃ nīchasvaritam ॥ 46॥

haviṣāṃ madhyōdāttaṃ svariti svaritam ।
bṛhaspatiriti dvyudāttamindrābṛhaspatī iti tryudāttam ॥ 47॥

anudāttō hṛdi jñēyō mūrdhnyudātta udāhṛtaḥ ।
svaritaḥ karṇamūlīyaḥ sarvāsyē prachayaḥ smṛtaḥ ॥ 48॥

chāṣastu vadatē mātrāṃ dvimātraṃ chaiva vāyasaḥ ।
śikhī rauti trimātraṃ tu nakulastvardhamātrakam ॥ 49॥

kutīrthādāgataṃ dagdhamapavarṇaṃ cha bhakṣitam ।
na tasya pāṭhē mōkṣō'sti pāpāhēriva kilbiṣāt ॥ 50॥

sutīrthādagataṃ vyaktaṃ svāmnāyyaṃ suvyavasthitam ।
susvarēṇa suvaktrēṇa prayuktaṃ brahma rājatē ॥ 51॥

mantrō hīnaḥ svaratō varṇatō vā mithyāprayuktō na tamarthamāha ।
sa vāgvajrō yajamānaṃ hinasti yathēndraśatruḥ svaratō'parādhāt ॥

anakṣaraṃ hatāyuṣyaṃ visvaraṃ vyādhipīḍitam ।
akṣatā śastrarūpēṇa vajraṃ patati mastakē ॥ 53॥

hastahīnaṃ tu yō'dhītē svaravarṇavivarjitam ।
ṛgyajuḥsāmabhirdagdhō viyōnimadhigachChati ॥ 54॥

hastēna vēdaṃ yō'dhītē svaravarṇarthasaṃyutam ।
ṛgyajuḥsāmabhiḥ pūtō brahmalōkē mahīyatē ॥ 55॥

śaṅkaraḥ śāṅkarīṃ prādāddākṣīputrāya dhīmatē ।
vāṅmayēbhyaḥ samāhṛtya dēvīṃ vāchamiti sthitiḥ ॥ 56॥

yēnākṣarasamāmnāyamadhigamya mahēśvarāt ।
kṛtsnaṃ vyākaraṇaṃ prōktaṃ tasmai pāṇinayē namaḥ ॥ 57॥

yēna dhautā giraḥ puṃsāṃ vimalaiḥ śabdavāribhiḥ ।
tamaśchājñānajaṃ bhinnaṃ tasmai pāṇinayē namaḥ ॥ 58॥

ajñānāndhasya lōkasya jñānāñjanaśalākayā ।
chakṣurunmīlitaṃ yēna tasmai pāṇinayē namaḥ ॥ 59॥

trinayanamabhimukhaniḥsṛtāmimāṃ ya iha paṭhētprayataścha sadā dvijaḥ ।
sa bhavati dhanadhānyapaśuputrakīrtimān atulaṃ cha sukhaṃ samaśnutē divīti divīti ॥ 60॥

॥ iti vēdāṅganāsikā athavā pāṇinīyaśikṣā samāptā ॥




Browse Related Categories: