| | English | | Devanagari | | Telugu | | Tamil | | Kannada | | Malayalam | | Gujarati | | Odia | | Bengali | | |
| | Marathi | | Assamese | | Punjabi | | Hindi | | Samskritam | | Konkani | | Nepali | | Sinhala | | Grantha | | |
|
પાણિનીય શિક્ષા અથ શિક્ષાં પ્રવક્ષ્યામિ પાણિનીયં મતં યથા । પ્રસિદ્ધમપિ શબ્દાર્થમવિજ્ઞાતમબુદ્ધિભિઃ । ત્રિષષ્ટિશ્ચતુઃષષ્ટિર્વા વર્ણાઃ શંભુમતે મતાઃ । સ્વરાવિંશતિરેકશ્ચ સ્પર્શાનાં પંચવિંશતિઃ । અનુસ્વારો વિસર્ગશ્ચ ક પૌ ચાપિ પરાશ્રિતૌ । આત્મા બુદ્ધ્યા સમેત્યાર્થાન્મનોયુંક્તે વિવક્ષયા । મારુસ્તૂરસિચરન્મંદ્રં જનયતિ સ્વરમ્ । કંઠેમાધ્યંદિનયુગં મધ્યમં ત્રૈષ્ટુભાનુગમ્ । સોદીર્ણો મૂર્ધ્ન્યભિહતોવક્રમાપદ્ય મારુતઃ । સ્વરતઃ કાલતઃ સ્થાનાત્ પ્રયત્નાનુપ્રદાનતઃ । ઉદાત્તશ્ચાનુદાત્તશ્ચ સ્વરિતશ્ચ સ્વરાસ્ત્રયઃ । ઉદાત્તે નિષાદગાંધારાવનુદાત્ત ઋષભધૈવતૌ । અષ્ટૌસ્થાનાનિ વર્ણાનામુરઃ કંઠઃ શિરસ્તથા । ઓભાવશ્ચ વિવૃત્તિશ્ચ શષસા રેફ એવ ચ । યદ્યોભાવપ્રસંધાનમુકારાદિ પરં પદમ્ । હકારં પંચમૈર્યુક્તમંતઃસ્થાભિશ્ચ સંયુતમ્ । કંઠ્યાવહાવિચુયશાસ્તાલવ્યા ઓષ્ઠજાવુપૂ । જિહ્વામૂલે તુ કુઃ પ્રોક્તો દંત્યોષ્ઠ્યો વઃ સ્મૃતો બુધૈઃ । અર્ધમાત્રા તુ કંઠ્યસ્ય એકારૈકારયોર્ભવેત્ । સંવૃતં માત્રિકં જ્ઞેયં વિવૃતં તુ દ્વિમાત્રિકમ્ । સ્વરાણામૂષ્મણાં ચૈવ વિવૃતં કરણં સ્મૃતમ્ । અનુસ્વારયમાનાં ચ નાસિકા સ્થાનમુચ્યતે । અલાબુવીણાનિર્ઘોષો દંત્યમૂલ્યસ્વરાનુગઃ । અનુસ્વારે વિવૃત્ત્યાં તુ વિરામે ચાક્ષરદ્વયે । વ્યાઘ્રી યથા હરેત્પુત્રાંદંષ્ટ્રાભ્યાં ન ચ પીડયેત્ । યથા સૌરાષ્ટ્રિકા નારી તક્રँ ઇત્યભિભાષતે । રંગવર્ણં પ્રયુંજીરન્નો ગ્રસેત્પૂર્વમક્ષરમ્ । હૃદયે ચૈકમાત્રસ્ત્વર્દ્ધમાત્રસ્તુ મૂર્દ્ધનિ । હૃદયાદુત્કરે તિષ્ઠન્કાંસ્યેન સમનુસ્વરન્ । મધ્યે તુ કંપયેત્કંપમુભૌ પાર્શ્વૌ સમૌ ભવેત્ । એવં વર્ણાઃ પ્રયોક્તવ્યા નાવ્યક્તા ન ચ પીડિતાઃ । ગીતી શીઘ્રી શિરઃકંપી તથા લિખિતપાઠકઃ । માધુર્યમક્ષરવ્યક્તિઃ પદચ્છેદસ્તુ સુસ્વરઃ । શંકિતં ભીતિમુદ્ઘૃષ્ટમવ્યક્તમનુનાસિકમ્ । ઉપાંશુદષ્ટં ત્વરિતં નિરસ્તં વિલંબિતં ગદ્ગદિતં પ્રગીતમ્ । પ્રાતઃ પઠેન્નિત્યમુરઃસ્થિતેન સ્વરેણ શાર્દૂલરુતોપમેન । તારં તુ વિદ્યાત્સવનં તૃતીયં શિરોગતં તચ્ચ સદા પ્રયોજ્યમ્ । અચોઽસ્પૃષ્ટા યણસ્ત્વીષન્નેમસ્પૃષ્ટાઃ શલઃ સ્મૃતાઃ । ઞમોનુનાસિકા ન હ્રૌ નાદિનો હઝષઃ સ્મૃતાઃ । ઈષચ્છ્વાસાંશ્ચરો વિદ્યાદ્ગોર્ધામૈતત્પ્રચક્ષતે । છંદઃ પાદૌ તુ વેદસ્ય હસ્તૌ કલ્પોઽથ પઠ્યતે । શિક્ષા ઘ્રાણં તુ વેદસ્ય મુખં વ્યાકરણં સ્મૃતમ્ । ઉદાત્તમાખ્યાતિ વૃષોઽંગુલીનાં પ્રદેશિનીમૂલનિવિષ્ટમૂર્ધા । ઉદાત્તં પ્રદેશિનીં વિદ્યાત્પ્રચયં મધ્યતોઽંગુલિમ્ । અંતોદાત્તમાદ્યુદાત્તમુદાત્તમનુદાત્તં નીચસ્વરિતમ્ । અગ્નિઃ સોમઃ પ્ર વો વીર્યં હવિષાં સ્વર્બૃહસ્પતિરિંદ્રાબૃહસ્પતી । હવિષાં મધ્યોદાત્તં સ્વરિતિ સ્વરિતમ્ । અનુદાત્તો હૃદિ જ્ઞેયો મૂર્ધ્ન્યુદાત્ત ઉદાહૃતઃ । ચાષસ્તુ વદતે માત્રાં દ્વિમાત્રં ચૈવ વાયસઃ । કુતીર્થાદાગતં દગ્ધમપવર્ણં ચ ભક્ષિતમ્ । સુતીર્થાદગતં વ્યક્તં સ્વામ્નાય્યં સુવ્યવસ્થિતમ્ । મંત્રો હીનઃ સ્વરતો વર્ણતો વા મિથ્યાપ્રયુક્તો ન તમર્થમાહ । અનક્ષરં હતાયુષ્યં વિસ્વરં વ્યાધિપીડિતમ્ । હસ્તહીનં તુ યોઽધીતે સ્વરવર્ણવિવર્જિતમ્ । હસ્તેન વેદં યોઽધીતે સ્વરવર્ણર્થસંયુતમ્ । શંકરઃ શાંકરીં પ્રાદાદ્દાક્ષીપુત્રાય ધીમતે । યેનાક્ષરસમામ્નાયમધિગમ્ય મહેશ્વરાત્ । યેન ધૌતા ગિરઃ પુંસાં વિમલૈઃ શબ્દવારિભિઃ । અજ્ઞાનાંધસ્ય લોકસ્ય જ્ઞાનાંજનશલાકયા । ત્રિનયનમભિમુખનિઃસૃતામિમાં ય ઇહ પઠેત્પ્રયતશ્ચ સદા દ્વિજઃ । ॥ ઇતિ વેદાંગનાસિકા અથવા પાણિનીયશિક્ષા સમાપ્તા ॥ |
