માંડૂક્ય ઉપનિષદ્

માંડૂક્ય ઉપનિષદ્ is one of the shortest and most profound Upanishads, traditionally connected with the Atharva Veda. In only twelve mantras it teaches the identity of આત્મા and Brahman through the analysis of ઓં and the four quarters of consciousness: waking, dream, deep sleep, and તુરીય.

The text is foundational for Advaita Vedanta, especially through Gaudapada's Karika and Shankara's bhashya. Its opening declares that all this is ઓં, and that the Self is Brahman. It then shows that the waking experiencer, dream experiencer, and deep-sleep experiencer are not the final Self; they are understood through the fourth, which is not a state among states but the non-dual reality.

ઓં ભ॒દ્રં કર્ણે॑ભિઃ શૃણુ॒યામ॑ દેવાઃ । ભ॒દ્રં પ॑શ્યેમા॒ક્ષભિ॒-ર્યજ॑ત્રાઃ । સ્થિ॒રૈરંગૈ᳚સ્તુષ્ટુ॒વાગ્મ્ સ॑સ્ત॒નૂભિઃ॑ । વ્યશે॑મ દે॒વહિ॑તં॒-યઁદાયુઃ॑ । સ્વ॒સ્તિ ન॒ ઇંદ્રો॑ વૃ॒દ્ધશ્ર॑વાઃ । સ્વ॒સ્તિ નઃ॑ પૂ॒ષા વિ॒શ્વવે॑દાઃ । સ્વ॒સ્તિ ન॒સ્તાર્ક્ષ્યો॒ અરિ॑ષ્ટનેમિઃ । સ્વ॒સ્તિ નો॒ બૃહ॒સ્પતિ॑-ર્દધાતુ ॥
ઓં શાંતિઃ॒ શાંતિઃ॒ શાંતિઃ॑ ॥

Translation (ભાવાર્થ):
The peace invocation prays that hearing, sight, limbs, speech, and life remain strong for the pursuit of Brahman.

॥ અથ માંડૂક્યોપનિષત્ ॥

Translation (ભાવાર્થ):
This title announces the beginning of the Mandukya Upanishad.

હરિઃ ઓમ્ ।
ઓમિત્યેતદક્ષરમિદગં સર્વં તસ્યોપવ્યાખ્યાનં
ભૂતં ભવદ્ ભવિષ્યદિતિ સર્વમોંકાર એવ
યચ્ચાન્યત્ ત્રિકાલાતીતં તદપ્યોંકાર એવ ॥ 1 ॥

Translation (ભાવાર્થ):
The Upanishad declares that Om is all this: past, present, future, and whatever is beyond time.

સર્વગં હ્યેતદ્ બ્રહ્માયમાત્મા બ્રહ્મ સોઽયમાત્મા ચતુષ્પાત્ ॥ 2 ॥

Translation (ભાવાર્થ):
It states the mahavakya: all this is Brahman, and this Self is Brahman, having four quarters.

જાગરિતસ્થાનો બહિષ્પ્રજ્ઞઃ સપ્તાંગ એકોનવિંશતિમુખઃ
સ્થૂલભુગ્વૈશ્વાનરઃ પ્રથમઃ પાદઃ ॥ 3 ॥

Translation (ભાવાર્થ):
The waking self, Vaishvanara, is outward-knowing, seven-limbed, nineteen-mouthed, and experiences gross objects.

સ્વપ્નસ્થાનોઽંતઃપ્રજ્ઞઃ સપ્તાંગ એકોનવિંશતિમુખઃ
પ્રવિવિક્તભુક્તૈજસો દ્વિતીયઃ પાદઃ ॥ 4 ॥

Translation (ભાવાર્થ):
The dream self, Taijasa, is inward-knowing, seven-limbed, nineteen-mouthed, and experiences subtle objects.

યત્ર સુપ્તો ન કંચન કામં કામયતે ન કંચન સ્વપ્નં
પશ્યતિ તત્ સુષુપ્તમ્ । સુષુપ્તસ્થાન એકીભૂતઃ પ્રજ્ઞાનઘન
એવાનંદમયો હ્યાનંદભુક્ ચેતોમુખઃ પ્રાજ્ઞસ્તૃતીયઃ પાદઃ ॥ 5 ॥

Translation (ભાવાર્થ):
Deep sleep is the state where one desires nothing and sees no dream; the experiencer there is Prajna, a mass of undifferentiated awareness and bliss.

એષ સર્વેશ્વરઃ એષ સર્વજ્ઞ એષોઽંતર્યામ્યેષ યોનિઃ સર્વસ્ય
પ્રભવાપ્યયૌ હિ ભૂતાનામ્ ॥ 6 ॥

Translation (ભાવાર્થ):
Prajna is the Lord of all, knower of all, inner controller, source and dissolution of beings.

નાંતઃપ્રજ્ઞં ન બહિષ્પ્રજ્ઞં નોભયતઃપ્રજ્ઞં ન પ્રજ્ઞાનઘનં
ન પ્રજ્ઞં નાપ્રજ્ઞમ્ । અદૃષ્ટમવ્યવહાર્યમગ્રાહ્યમલક્ષણં
અચિંત્યમવ્યપદેશ્યમેકાત્મપ્રત્યયસારં પ્રપંચોપશમં
શાંતં શિવમદ્વૈતં ચતુર્થં મન્યંતે સ આત્મા સ વિજ્ઞેયઃ ॥ 7 ॥

Translation (ભાવાર્થ):
The fourth is not inward, outward, both, unconscious, or ordinary cognition; it is unseen, ungraspable, unthinkable, indescribable, peaceful, auspicious, and non-dual.

સોઽયમાત્માધ્યક્ષરમોંકારોઽધિમાત્રં પાદા માત્રા માત્રાશ્ચ પાદા
અકાર ઉકારો મકાર ઇતિ ॥ 8 ॥

Translation (ભાવાર્થ):
The same Self is Om with respect to sound, and its quarters are the matras A, U, and M.

જાગરિતસ્થાનો વૈશ્વાનરોઽકારઃ પ્રથમા માત્રાઽઽપ્તેરાદિમત્ત્વાદ્
વાઽઽપ્નોતિ હ વૈ સર્વાન્ કામાનાદિશ્ચ ભવતિ ય એવં વેદ ॥ 9 ॥

Translation (ભાવાર્થ):
A corresponds to the waking Vaishvanara because it is first and all-pervading; one who knows this attains desired aims and becomes foremost.

સ્વપ્નસ્થાનસ્તૈજસ ઉકારો દ્વિતીયા માત્રોત્કર્ષાત્
ઉભયત્વાદ્વોત્કર્ષતિ હ વૈ જ્ઞાનસંતતિં સમાનશ્ચ ભવતિ
નાસ્યાબ્રહ્મવિત્કુલે ભવતિ ય એવં વેદ ॥ 10 ॥

Translation (ભાવાર્થ):
U corresponds to Taijasa because of elevation and intermediacy; one who knows this raises the stream of knowledge and becomes balanced.

સુષુપ્તસ્થાનઃ પ્રાજ્ઞો મકારસ્તૃતીયા માત્રા મિતેરપીતેર્વા
મિનોતિ હ વા ઇદં સર્વમપીતિશ્ચ ભવતિ ય એવં વેદ ॥ 11 ॥

Translation (ભાવાર્થ):
M corresponds to Prajna because of measure and absorption; one who knows this measures all and gathers all into himself.

અમાત્રશ્ચતુર્થોઽવ્યવહાર્યઃ પ્રપંચોપશમઃ શિવોઽદ્વૈત
એવમોંકાર આત્મૈવ સંવિશત્યાત્મનાઽઽત્માનં ય એવં વેદ ॥ 12 ॥

Translation (ભાવાર્થ):
The soundless fourth is beyond practical dealings, the cessation of phenomena, auspicious and non-dual; Om is the Self, and the knower enters the Self by the Self.

॥ ઇતિ માંડૂક્યોપનિષત્ સમાપ્તા ॥

Translation (ભાવાર્થ):
The final closing completes the Upanishadic recitation.

Browse Related Categories: