Prashnopanishad - Question 4 - Gujarati

The fourth question of પ્રશ્નોપનિષદ્ asks what sleeps, what remains awake, who sees dreams, who experiences happiness, and in whom everything is finally established. Pippalada answers by analyzing sleep, dream, deep rest, and the return of all faculties into the supreme Self.

This question is closely related to the Mandukya Upanishad but uses its own imagery. The senses rest like rays withdrawing into the sun, while prana remains awake like sacred fires. Dream is the mind's field of remembered and recombined experience; deep sleep gives a taste of undivided rest when the mind is overpowered by light.

ચતુર્થઃ પ્રશ્નઃ

Translation (ભાવાર્થ):
This title announces the fourth question of the Prashna Upanishad.

અથ હૈનં સૌર્યાયણિ ગાર્ગ્યઃ પપ્રચ્છ।
ભગવન્નેતસ્મિન્ પુરુષે કાનિ સ્વપંતિ કાન્યસ્મિંજાગ્રતિ કતર એષ દેવઃ સ્વપ્નાન્ પશ્યતિ કસ્યૈતત્સુખં ભવતિ કસ્મિન્નુ સર્વે સંપ્રતિષ્ઠિતા ભવંતીતિ ॥1॥

Translation (ભાવાર્થ):
Gargya asks which powers sleep, which remain awake, who sees dreams, whose happiness is experienced, and where all are established.

તસ્મૈ સ હોવાચ। યથ ગાર્ગ્ય મરીચયોઽર્કસ્યાસ્તં ગચ્છતઃ સર્વા એતસ્મિંસ્તેજોમંડલ એકીભવંતિ।
તાઃ પુનઃ પુનરુદયતઃ પ્રચરંત્યેવં હ વૈ તત્ સર્વં પરે દેવે મનસ્યેકીભવતિ।
તેન તર્હ્યેષ પુરુષો ન શૃણોતિ ન પશ્યતિ ન જિઘ્રતિ ન રસયતે ન સ્પૃશતે નાભિવદતે નાદત્તે નાનંદયતે ન વિસૃજતે નેયાયતે સ્વપિતીત્યાચક્ષતે ॥2॥

Translation (ભાવાર્થ):
Pippalada says that as the sun's rays gather into the solar orb at sunset, the senses gather into the mind during sleep.

પ્રાણાગ્રય એવૈતસ્મિન્ પુરે જાગ્રતિ।
ગાર્હપત્યો હ વા એષોઽપાનો વ્યાનોઽન્વાહાર્યપચનો યદ્ ગાર્હપત્યાત્ પ્રણીયતે પ્રણયનાદાહવનીયઃ પ્રાણઃ ॥3॥

Translation (ભાવાર્થ):
In the city of the body, the pranas remain awake like sacred fires.

યદુચ્છ્વાસનિઃશ્વાસાવેતાવાહુતી સમં નયતીતિ સ સમાનઃ।
મનો હ વાવ યજમાનઃ ઇષ્ટફલમેવોદાનઃ સ એનં યજમાનમહરહર્બ્રહ્મ ગમયતિ ॥4॥

Translation (ભાવાર્થ):
Samana equalizes inhalation and exhalation, mind is the sacrificer, and udana leads the sacrificer day by day toward Brahman.

અત્રૈષ દેવઃ સ્વપ્ને મહિમાનમનુભવતિ।
યદ્ દૃષ્ટં દૃષ્ટમનુપશ્યતિ શ્રુતં શ્રુતમેવાર્થમનુશૃણોતિ દેશદિગંતરૈશ્ચ પ્રત્યનુભૂતં પુનઃ પુનઃ પ્રત્યનુભવતિ દૃષ્ટં ચાદૃષ્ટં ચ શ્રુતં ચાશ્રુતં ચાનુભૂતં ચાનનુભૂતં ચ સચ્ચાસચ્ચ સર્વં પશ્યતિ સર્વઃ પસ્યતિ ॥5॥

Translation (ભાવાર્થ):
In dream, the inner deity of mind experiences greatness by seeing again what was seen, hearing again what was heard, and recombining known and unknown experiences.

સ યદા તેજસાભિભૂતો ભવત્યત્રૈષ દેવઃ સ્વપ્નાન્ ન પશ્યત્યથ યદૈતસ્મિઞ્શરીરે એતત્સુખં ભવતિ ॥6॥

Translation (ભાવાર્થ):
When overcome by light, the mind does not see dreams; then happiness arises in the body.

સ યથા સોભ્ય વયાંસિ વસોવૃક્ષં સંપ્રતિષ્ઠંતે એવં હ વૈ તત્ સર્વં પર આત્મનિ સંપ્રતિષ્ઠતે ॥7॥

Translation (ભાવાર્થ):
As birds return to a tree, all this returns to the supreme Self.

પૃથિવી ચ પૃથિવીમાત્રા ચાપશ્ચાપોમાત્રા ચ તેજશ્ચ તેજોમાત્રા ચ વાયુશ્ચ વાયુમાત્રા ચાકાશશ્ચાકાશમાત્રા ચ ચક્ષુશ્ચ દ્રષ્ટવ્યં ચ શ્રોત્રં ચ શ્રોતવ્યં ચ ઘ્રાણં ચ ઘ્રાતવ્યં ચ રસશ્ચ રસયિતવ્યં ચ ત્વક્ચ સ્પર્શયિતવ્યં ચ વાક્ચ વક્તવ્યં ચ હસ્તૌ ચાદાતવ્યં ચોપસ્થશ્ચાનંદયિતવ્યં ચ પાયુશ્ચ વિસર્જયિતવ્યં ચ યાદૌ ચ ગંતવ્યં ચ મનશ્ચ મંતવ્યં ચ બુદ્ધિશ્ચ બોદ્ધવ્યં ચાહંકારશ્ચાહંકર્તવ્યં ચ ચિત્તં ચ ચેતયિતવ્યં ચ તેજશ્ચ વિદ્યોતયિતવ્યં ચ પ્રાણશ્ચ વિદ્યારયિતવ્યં ચ ॥8॥

Translation (ભાવાર્થ):
The elements, senses, organs, mind, intellect, ego, memory, light, and prana all settle in the supreme Self.

એષ હિ દ્રષ્ટ સ્પ્રષ્ટા શ્રોતા ઘ્રાતા રસયિતા મંતા બોદ્ધા કર્તા વિજ્ઞાનાત્મા પુરુષઃ।
સ પરેઽક્ષર આત્મનિ સંપ્રતિષ્ઠતે ॥9॥

Translation (ભાવાર્થ):
The conscious person is the seer, toucher, hearer, smeller, taster, thinker, knower, and doer, and is established in the imperishable Self.

પરમેવાક્ષરં પ્રતિપદ્યતે સ યો હ વૈ તદચ્છાયમશરીરમ્લોહિતં શુભ્રમક્ષરં વેદયતે યસ્તુ સોમ્ય સ સર્વજ્ઞઃ સર્વો ભવતિ તદેષ શ્લોકઃ ॥10॥

Translation (ભાવાર્થ):
One who knows the shadowless, bodiless, colorless, pure, imperishable Self becomes all-knowing and enters all.

વિજ્ઞાનાત્મા સહ દેવૈશ્ચ સર્વૈઃ પ્રાણા ભુતાનિ સંપ્રતિષ્ઠંતિ યત્ર।
તદક્ષરં વેદયતે યસ્તુ સોમ્ય સ સર્વજ્ઞઃ સર્વમેવાવિવેશેતિ ॥11॥

Translation (ભાવાર્થ):
The closing verse says that all faculties, deities, pranas, and beings rest in that imperishable which the knower realizes.

Browse Related Categories: