Prashnopanishad - Question 2 - Gujarati

The second question of પ્રશ્નોપનિષદ્ asks which powers sustain the person and which among them is supreme. Pippalada answers through a vivid teaching: the senses, mind, speech, fire, sun, and other powers all have their place, but પ્રાણ is the central life-force on which they depend.

This question belongs to the Atharva Veda's contemplative style, where physiological, cosmic, and spiritual meanings are woven together. Prana is not treated merely as breathing air; it is the organizing vitality that allows the senses, mind, and body to function. When prana prepares to depart, all other faculties weaken.

દ્વિતીયઃ પ્રશ્નઃ

Translation (ભાવાર્થ):
This title announces the second question of the Prashna Upanishad.

અથ હૈનં ભાર્ગવો વૈદર્ભિઃ પપ્રચ્છ।
ભગવન્ કત્યેવ દેવાઃ પ્રજાં વિધારયંતે કતર એતત્પ્રકાશયંતે કઃ પુનરેષાં વરિષ્ઠઃ ઇતિ ॥1॥

Translation (ભાવાર્થ):
Bhargava asks how many deities uphold a person, which illumine the body, and which among them is supreme.

તસ્મૈ સ હોવાચાકાશો હ વા એષ દેવો વાયુરગ્નિરાપઃ પૃથિવી વાઙ્મનશ્ચક્ષુઃ શ્રોત્રં ચ।
તે પ્રકાશ્યાભિવદંતિ વયમેતદ્બાણમવષ્ટભ્ય વિધારયામઃ ॥2॥

Translation (ભાવાર્થ):
Pippalada lists space, air, fire, water, earth, speech, mind, sight, and hearing as powers that claim to support the body.

તાન્ વરિષ્ઠઃ પ્રાણ ઉવાચ।
મા મોહમાપદ્યથ અહમેવૈતત્પંચધાત્માનં પ્રવિભજ્યૈતદ્બાણમવષ્ટભ્ય વિધારયામીતિ તેઽશ્રદ્દધાના બભૂવુઃ ॥3॥

Translation (ભાવાર્થ):
Prana, the chief life-force, tells them not to fall into delusion, for he supports the body by dividing himself fivefold.

સોઽભિમાનાદૂર્ધ્વમુત્ક્રામત ઇવ તસ્મિન્નુત્ક્રામત્યથેતરે સર્વ એવોત્ક્રામંતે તસ્મિંશ્ચ પ્રતિષ્ઠમાને સર્વ એવ પ્રતિષ્ઠંતે।
તદ્યથા મક્ષિકા મધુકરરાજાનમુત્ક્રામંતં સર્વ એવોત્ક્રામંતે તસ્મિંશ્ચ પ્રતિષ્ઠમાને સર્વ એવ પ્રતિષ્ટંત એવં વાઙ્મનષ્ચક્ષુઃ શ્રોત્રં ચ તે પ્રીતાઃ પ્રાણં સ્તુન્વંતિ ॥4॥

Translation (ભાવાર્થ):
The other powers do not believe him, so prana prepares to depart; as he rises, all the others rise like bees following their queen.

એષોઽગ્નિસ્તપત્યેષ સૂર્ય એષ પર્જન્યો મઘવાનેષ વાયુઃ।
એષ પૃથિવી રયિર્દેવઃ સદસચ્ચામૃતં ચ યત્ ॥5॥

Translation (ભાવાર્થ):
Convinced, the powers praise prana as fire, sun, rain, Indra, wind, earth, matter, deity, being, and non-being.

અરા ઇવ રથનાભૌ પ્રાણે સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્।
ઋચો યજૂષિ સામાનિ યજ્ઞઃ ક્ષત્રં બ્રહ્મ ચ ॥6॥

Translation (ભાવાર્થ):
They praise prana as the hub in which the Vedas, sacrifice, priestly power, and warrior power are established.

પ્રજાપતિશ્ચરસિ ગર્ભે ત્વમેવ પ્રતિજાયસે।
તુભ્યં પ્રાણ પ્રજાસ્ત્વિમા બલિં હરંતિ યઃ પ્રાણૈઃ પ્રતિતિષ્ઠસિ ॥7॥

Translation (ભાવાર્થ):
Prana is praised as Prajapati moving in the womb, born as beings, and receiving offerings through the senses.

દેવાનામસિ વહ્નિતમઃ પિતૃણાં પ્રથમા સ્વધા।
ઋષીણાં ચરિતં સત્યમથર્વાંગિરસામસિ ॥8॥

Translation (ભાવાર્થ):
Prana is called the carrier of offerings to gods and ancestors and the truth of the seers.

ઇંદ્રસ્ત્વં પ્રાણ તેજસા રુદ્રોઽસિ પરિરક્ષિતા।
ત્વમંતરિક્ષે ચરસિ સૂર્યસ્ત્વં જ્યોતિષાં પતિઃ ॥9॥

Translation (ભાવાર્થ):
Prana is identified with Indra, Rudra, protector, sun, and lord of light.

યદા ત્વમભિવર્ષસ્યથેમાઃ પ્રાણ તે પ્રજાઃ।
આનંદરૂપાસ્તિષ્ઠંતિ કામાયાન્નં ભવિષ્યતીતિ ॥10॥

Translation (ભાવાર્થ):
When prana rains, beings rejoice, knowing food will be abundant.

વ્રાત્યસ્ત્વં પ્રાણૈકર્ષરત્તા વિશ્વસ્ય સત્પતિઃ।
વયમાદ્યસ્ય દાતારઃ પિતા ત્વં માતરિશ્વ નઃ ॥11॥

Translation (ભાવાર્થ):
Prana is praised as pure, eater, lord of what exists, and father, to whom offerings are made.

યા તે તનૂર્વાચિ પ્રતિષ્ઠિતા યા શ્રોત્રે યા ચ ચક્ષુષિ।
યા ચ મનસિ સંતતા શિવાં તાં કુરૂ મોત્ક્રમીઃ ॥12॥

Translation (ભાવાર્થ):
The prayer asks prana to make speech, hearing, sight, and mind auspicious and not to depart from the body.

પ્રાણસ્યેદં વશે સર્વં ત્રિદિવે યત્ પ્રતિષ્ઠિતમ્।
માતેવ પુત્રાન્ રક્ષસ્વ શ્રીશ્ચ પ્રજ્ઞાં ચ વિધેહિ ન ઇતિ ॥13॥

Translation (ભાવાર્થ):
All beings in the three worlds are under prana's control, so the seekers ask him to protect them like a mother and grant prosperity and wisdom.

Browse Related Categories: