ઈશાવાસ્યોપનિષદ્ (ઈશોપનિષદ્)

ઈશાવાસ્યોપનિષદ્, also known as Isha Upanishad, is a brief but extraordinarily dense Upanishad belonging to the Shukla Yajurveda, traditionally placed as the fortieth chapter of the Vajasaneyi Samhita. It begins with the famous vision that all this moving universe is pervaded by the Lord, and it teaches a life of renunciation, duty, knowledge, and inner wholeness.

The Upanishad's opening peace mantra, પૂર્ણમદઃ પૂર્ણમિદમ્, gives the philosophical key: the Whole does not become less by manifesting the whole universe. From that vision, the text addresses how to live: enjoy through renunciation, act without bondage, see the Self in all beings, and avoid one-sided attachment to ignorance, knowledge, manifestation, or non-manifestation.

ઓં પૂર્ણ॒મદઃ॒ પૂર્ણ॒મિદં॒ પૂર્ણા॒ત્પૂર્ણ॒મુદ॒ચ્યતે ।
પૂર્ણ॒સ્ય પૂર્ણ॒માદા॒ય પૂર્ણ॒મેવાવશિ॒ષ્યતે ॥

Translation (ભાવાર્થ):
The peace mantra declares fullness as the source, the manifestation, and what remains after manifestation; nothing can diminish the Whole.

ઓં શાંતિઃ॒ શાંતિઃ॒ શાંતિઃ॑ ॥

Translation (ભાવાર્થ):
The second peace recitation repeats the prayer for wholeness and removal of obstacles before and after the Upanishadic teaching.

ઓં ઈ॒શા વા॒સ્ય॑મિ॒દગ્મ્ સર્વં॒-યઁત્કિંચ॒ જગ॑ત્વાં॒ જગ॑ત્ ।
તેન॑ ત્ય॒ક્તેન॑ ભુંજીથા॒ મા ગૃ॑ધઃ॒ કસ્ય॑સ્વિ॒દ્ધનમ્᳚ ॥ 1 ॥

Translation (ભાવાર્થ):
All this moving universe is pervaded by the Lord; therefore one should live through renunciation and not covet another's wealth.

કુ॒ર્વન્ને॒વેહ કર્મા᳚ણિ જિજીવિ॒ષેચ્ચ॒તગ્મ્ સમાઃ᳚ ।
એ॒વં ત્વયિ॒ નાન્યથે॒તો᳚ઽસ્તિ॒ ન કર્મ॑ લિપ્યતે॑ નરે᳚ ॥ 2 ॥

Translation (ભાવાર્થ):
By performing one's duties here without attachment, one may wish to live a full life, for action does not bind when done in this spirit.

અ॒સુ॒ર્યા॒ નામ॒ તે લો॒કા અં॒ધેન॒ તમ॒સાઽઽવૃ॑તાઃ ।
તાગ્મ્સ્તે પ્રેત્યા॒ભિગ॑ચ્છંતિ॒ યે કે ચા᳚ત્મ॒હનો॒ જનાઃ᳚ ॥ 3 ॥

Translation (ભાવાર્થ):
Those who destroy the Self through ignorance enter dark worlds covered by blindness after death.

અને᳚જ॒દેકં॒ મન॑સો॒ જવી᳚યો॒ નૈન॑દ્દે॒વા આ᳚પ્નુવ॒ન્પૂર્વ॒મર્ષ॑ત્ ।
તદ્ધાવ॑તો॒ઽન્યાનત્યે᳚તિ॒ તિષ્ઠ॒ત્તસ્મિન્᳚ન॒પો મા᳚ત॒રિશ્વા᳚ દધાતિ ॥ 4 ॥

Translation (ભાવાર્થ):
The Self is unmoving, one, swifter than mind, beyond the gods and senses, yet sustaining the cosmic powers.

તદે᳚જતિ॒ તન્નેજ॑તિ॒ તદ્દૂ॒રે તદ્વં॑તિ॒કે ।
તદં॒તર॑સ્ય॒ સર્વ॑સ્ય॒ તદુ॒ સર્વ॑સ્યાસ્ય બાહ્ય॒તઃ ॥ 5 ॥

Translation (ભાવાર્થ):
That reality moves and does not move; it is far and near, within everything and outside everything.

યસ્તુ સર્વા᳚ણિ ભૂ॒તાન્યા॒ત્મન્યે॒વાનુ॒પશ્ય॑તિ ।
સ॒ર્વ॒ભૂ॒તેષુ॑ ચા॒ત્માનં॒ તતો॒ ન વિહુ॑ગુપ્સતે ॥ 6 ॥

Translation (ભાવાર્થ):
One who sees all beings in the Self and the Self in all beings does not hate or shrink from anyone.

યસ્મિ॒ન્સર્વા᳚ણિ ભૂ॒તાન્યા॒ત્મૈવાભૂ᳚દ્વિજાન॒તઃ ।
તત્ર॒ કો મોહઃ॒ કઃ શોકઃ॑ એક॒ત્વમ॑નુ॒પશ્ય॑તઃ ॥ 7 ॥

Translation (ભાવાર્થ):
For the knower to whom all beings have become the Self, delusion and sorrow disappear because oneness is seen.

સ પર્ય॑ગાચ્ચુ॒ક્રમ॑કા॒યમ॑વ્રણ॒મ॑સ્નાવિ॒રગ્મ્ શુ॒દ્ધમપા᳚પવિદ્ધમ્ ।
ક॒વિર્મ॑ની॒ષી પ॑રિ॒ભૂઃ સ્વ॑યં॒ભૂ-ર્યા᳚થાતથ્ય॒તોઽર્થા॒ન્
વ્ય॑દધાચ્છાશ્વ॒તીભ્યઃ॒ સમા᳚ભ્યઃ ॥ 8 ॥

Translation (ભાવાર્થ):
The Self is all-pervading, radiant, bodiless, woundless, pure, untouched by evil, wise, self-existent, and the ordainer of reality.

અં॒ધં તમઃ॒ પ્રવિ॑શંતિ॒ યેઽવિ॑દ્યામુ॒પાસ॑તે ।
તતો॒ ભૂય॑ ઇવ॒ તે તમો॒ ય ઉ॑ વિ॒દ્યાયા᳚ગ્મ્ ર॒તાઃ ॥ 9 ॥

Translation (ભાવાર્થ):
Those attached only to ignorance enter darkness; those attached only to knowledge in a one-sided way enter an even subtler darkness.

અ॒ન્યદે॒વાયુરિ॒દ્યયા॒ઽન્યદા᳚હુ॒રવિ॑દ્યયા ।
ઇતિ॑ શુશુમ॒ ધીરા᳚ણાં॒-યેઁ ન॒સ્તદ્વિ॑ચચક્ષિ॒રે ॥ 10 ॥

Translation (ભાવાર્થ):
The wise have taught that knowledge and ignorance lead to different results; both must be understood in their proper place.

વિ॒દ્યાં ચાવિ॑દ્યાં ચ॒ યસ્તદ્વેદો॒ભય॑ગ્મ્ સ॒હ ।
અવિ॑દ્યયા મૃ॒ત્યું તી॒ર્ત્વા વિ॒દ્યયાઽમૃત॑મશ્નુતે ॥ 11 ॥

Translation (ભાવાર્થ):
Knowing knowledge and ignorance together, one crosses death through the appropriate means and attains immortality through knowledge.

અં॒ધં તમઃ॒ પ્રવિ॑શંતિ॒ યેઽસમ્᳚ભૂતિમુ॒પાસ॑તે ।
તતો॒ ભૂય॑ ઇવ॒ તે તમો॒ ય ઉ॒ સંભૂ᳚ત્યાગ્મ્ ર॒તાઃ ॥ 12 ॥

Translation (ભાવાર્થ):
Those attached only to the unmanifest enter darkness; those attached only to manifestation enter an even subtler darkness.

અ॒ન્યદે॒વાહુઃ સમ્᳚ભ॒વાદ॒ન્યદા᳚હુ॒રસમ્᳚ભવાત્ ।
ઇતિ॑ શુશ્રુમ॒ ધીરા᳚ણાં॒-યેઁ ન॒સ્તદ્વિ॑ચચક્ષિ॒રે ॥ 13 ॥

Translation (ભાવાર્થ):
The wise have taught distinct results from manifestation and non-manifestation, so both must be understood without confusion.

સંભૂ᳚તિં ચ વિણા॒શં ચ॒ યસ્તદ્વેદો॒ભય॑ગ્મ્ સ॒હ ।
વિ॒ના॒શેન॑ મૃ॒ત્યું તી॒ર્ત્વા સંભૂ᳚ત્યા॒ઽમૃત॑મશ્નુતે ॥ 14 ॥

Translation (ભાવાર્થ):
Knowing manifestation and dissolution together, one crosses death through dissolution and attains immortality through the manifested support.

હિ॒ર॒ણ્મયે᳚ન॒ પાત્રે᳚ણ સ॒ત્યસ્યાપિ॑હિતં॒ મુખમ્᳚ ।
તત્વં પૂ᳚ષ॒ન્નપાવૃ॑ણુ સ॒ત્યધ᳚ર્માય દૃ॒ષ્ટયે᳚ ॥ 15 ॥

Translation (ભાવાર્થ):
The seeker prays to the Sun to remove the golden covering that hides the face of truth, so the follower of truth may see it.

પૂષ॑ન્નેકર્ષે યમ સૂર્ય॒ પ્રાજા᳚પત્ય॒ વ્યૂ᳚હ ર॒શ્મીન્
સમૂ᳚હ॒ તેજો॒ યત્તે᳚ રૂ॒પં કલ્યા᳚ણતમં॒ તત્તે᳚ પશ્યામિ ।
યો॒ઽસાવ॒સૌ પુરુ॑ષઃ॒ સો॒ઽહમ॑સ્મિ ॥ 16 ॥

Translation (ભાવાર્થ):
The seeker asks the Sun to gather its rays, reveal the most auspicious form, and recognizes the purusha there as the same Self.

વા॒યુરનિ॑લમ॒મૃત॒મથેદં ભસ્માં᳚ત॒ગ્મ્॒ શરી॑રમ્ ।
ઓં 3 ક્રતો॒ સ્મર॑ કૃ॒તગ્મ્ સ્મ॑ર॒ ક્રતો॒ સ્મર॑ કૃ॒તગ્મ્ સ્મ॑ર ॥ 17 ॥

Translation (ભાવાર્થ):
As the body returns to ash and the life-breath to the immortal air, the seeker asks the will to remember what has been done.

અગ્ને॒ નય॑ સુ॒પથા᳚ રા॒યે અ॒સ્માન્ વિશ્વા॑નિ દેવ વ॒યના॑નિ વિ॒દ્વાન્ ।
યુ॒યો॒ધ્ય॒સ્મજ્જુ॑હુરા॒ણમેનો॒ ભૂયિ॑ષ્ટાં તે॒ નમ॑ઉક્તિં-વિઁધેમ ॥ 18 ॥

Translation (ભાવાર્થ):
The final prayer asks Agni to lead by the good path, remove crooked sin, and receive repeated salutations.

Translation (ભાવાર્થ):
The peace mantra closes by returning to the same vision of fullness.

ઓં શાંતિઃ॒ શાંતિઃ॒ શાંતિઃ॑ ॥

Translation (ભાવાર્થ):
The final peace invocation seals the recitation with a prayer for peace at all levels.

Browse Related Categories: