Prashnopanishad - Question 3 - Gujarati

The third question of પ્રશ્નોપનિષદ્ asks where prana is born, how it enters the body, how it divides itself, how it supports the outer world, and how it departs. Pippalada answers by linking prana with the Self and explaining its fivefold functions.

This teaching is central for understanding the Upanishadic view of embodied life. પ્રાણ is said to arise from આત્મા, enter through mind and karma, and distribute itself as પ્રાણ, અપાન, સમાન, વ્યાન, and ઉદાન. These are not just breathing categories; they describe how life organizes perception, digestion, circulation, upward movement, and the journey after death.

તૃતીયઃ પ્રશ્નઃ

Translation (ભાવાર્થ):
This title announces the third question of the Prashna Upanishad.

અથ હૈનં કૌશલ્યશ્ચાશ્વલાયનઃ પપ્રચ્છ।
ભગવન્ કુત એષ પ્રાણો જાયતે કથમાયાત્યસ્મિઞ્શરીર આત્માનં વા પ્રવિભજ્ય કથં પ્રતિષ્ઠતે કેનોત્ક્રમતે કથં બહ્યમભિધતે કથમધ્યાત્મમિતિ ॥1॥

Translation (ભાવાર્થ):
Kaushalya asks where prana arises, how it enters the body, how it divides itself, how it leaves, and how it supports the inner and outer worlds.

તસ્મૈ સ હોવાચાતિપ્રશ્ચાન્ પૃચ્છસિ બ્રહ્મિષ્ઠોઽસીતિ તસ્માત્તેઽહં બ્રવીમિ ॥2॥

Translation (ભાવાર્થ):
Pippalada says the question is advanced, but because the student is devoted to Brahman he will answer.

આત્મન એષ પ્રાણો જાયતે યથૈષા પુરુષે છાયૈતસ્મિન્નેતદાતતં મનોકૃતેનાયાત્યસ્મિઞ્શરીરે ॥3॥

Translation (ભાવાર્થ):
Prana is born from the Self, as a shadow from a person, and enters the body through the activity of mind.

યથા સમ્રાદેવાધિકૃતાન્ વિનિયુંક્તે।
એતન્ ગ્રામાનોતાન્ ગ્રામાનધિતિષ્ઠસ્વેત્યેવમેવૈષ પ્રાણ ઇતરાન્ પ્રાણાન્ પૃથક્પૃથગેવ સન્નિધત્તે ॥4॥

Translation (ભાવાર્થ):
As a king assigns officials, prana assigns the other vital forces to their places.

પાયૂપસ્થેઽપાનં ચક્ષુઃશ્રોત્રે મુખનાસિકાભ્યાં પ્રાણઃ સ્વયં પ્રાતિષ્ઠતે મધ્યે તુ સમાનઃ।
એષ હ્યેતદ્ધુતમન્નં સમં નયતિ તસ્માદેતાઃ સપ્તાર્ચિષો ભવંતિ ॥5॥

Translation (ભાવાર્થ):
Apana works in the lower organs; prana abides in eye, ear, mouth, and nose; samana dwells in the middle and distributes food-offerings evenly.

હૃદિ હ્યેષ આત્મા।
અત્રૈતદેકશતં નાડીનાં તાસાં શતં શતમેકૈકસ્યાં દ્વાસપ્તતિર્દ્વાસપ્તતિઃ પ્રતિશાખાનાડીસહસ્રાણિ ભવંત્યાસુ વ્યાનશ્ચરતિ ॥6॥

Translation (ભાવાર્થ):
The Self dwells in the heart, where many channels branch into thousands; through them vyana moves.

અથૈકયોર્ધ્વ ઉદાનઃ પુણ્યેન પુણ્યં લોકં નયતિ।
પાપેન પાપમુભાભ્યામેવ મનુષ્યલોકમ્ ॥7॥

Translation (ભાવાર્થ):
Udana leads upward through one channel, carrying the virtuous to higher worlds, the sinful to lower worlds, and mixed karma back to human birth.

આદિત્યો હ વૈ બાહ્યઃ પ્રાણ ઉદયત્યેષ હ્યેનં ચાક્ષુષં પ્રાણમનુગૃહ્ણાનઃ।
પૃથિવ્યાં યા દેવતા સૈષા પુરુષસ્યાપાનમવષ્ટભ્યાંતરા યદાકાશઃ સ સમાનો વાયુર્વ્યાનઃ ॥8॥

Translation (ભાવાર્થ):
Externally, the sun is prana, earth supports apana, space is samana, air is vyana, and fire is udana.

તેજો હ વાવ ઉદાનસ્તસ્માદુપશાંતતેજાઃ પુનર્ભવમિંદ્રિયૈર્મનસિ સંપદ્યમાનૈઃ ॥9॥

Translation (ભાવાર્થ):
When a person's fire is weakened, senses merge in mind and rebirth follows according to thought.

યચ્ચિત્તસ્તેનૈષ પ્રાણમાયાતિ પ્રાણસ્તેજસા યુક્તઃ।
સહાત્મના યથાસંકલ્પિતં લોકં નયતિ ॥10॥

Translation (ભાવાર્થ):
With the mind absorbed in prana, joined with udana and the Self, one is led to the intended world.

ય એવં વિદ્વાન્ પ્રાણં વેદ।
ન હાસ્ય પ્રજા હીયતેઽમૃતો ભવતિ તદેષઃ શ્લોકઃ ॥11॥

Translation (ભાવાર્થ):
One who knows prana in this way does not lose progeny and becomes immortal in the teaching's sense.

ઉત્પત્તિમાયતિં સ્થાનં વિભુત્વં ચૈવ પંચધા।
અધ્યાત્મં ચૈવ પ્રાણસ્ય વિજ્ઞાયામૃતમશ્નુતે વિજ્ઞાયામૃતમશ્નુત ઇતિ ॥12॥

Translation (ભાવાર્થ):
The closing verse says that knowing prana's origin, entry, place, fivefold rule, and inner relation leads to immortality.

Browse Related Categories: