Kathopanishad - Chapter 1, Valli 1 - Gujarati

કઠોપનિષત્ અધ્યાય 1, વલ્લી 1, opens one of the most compelling ગુરુ-શિષ્ય dialogues in world philosophy: the encounter of નચિકેતા and યમઃ. This first section is narrative in form but deeply metaphysical in intent. It stages the central problem of human life - mortality, value, and meaning - then introduces a seeker whose sincerity is stronger than comfort, fear, or temptation.

The વલ્લી begins in a ritual setting (વાજશ્રવસ's sacrifice), but quickly shifts to ethical and existential scrutiny. નચિકેતા's questions expose hollowness in performative religiosity and reveal the demand for inner truth. His journey to યમ's abode symbolizes the shift from social ધર્મ-performance to uncompromising inquiry into what survives death.

અધ્યાય 1
વલ્લી 1

Translation (ભાવાર્થ):
This is Katha Upanishad chapter 1, section 1, the section that establishes the narrative and seeker-qualification foundation where Nachiketa's sincerity enters the teaching field.

ઓં ઉશન્‌ હ વૈ વાજશ્રવસઃ સર્વવેદસં દદૌ।
તસ્ય હ નચિકેતા નામ પુત્ર આસ ॥1॥

Translation (ભાવાર્થ):
The sacrificer performed a rite in which he gave away all possessions; he had a son, the young seeker of this dialogue.

તં હ કુમારં સંતં દક્ષિણાસુ નીયમાનાસુ શ્રદ્ધાઽઽવિવેશ। સોઽમન્યત ॥2॥

Translation (ભાવાર્થ):
As the sacrificial gifts were being distributed, the young Nachiketa was filled with reverent trust and began to reflect deeply.

પીતોદકા જગ્ધતૃણા દુગ્ધદોહા નિરિંદ્રિયાઃ।
અનંદા નામ તે લોકાસ્તાન્સ ગચ્છતિ તા દદત્‌ ॥3॥

Translation (ભાવાર્થ):
Cows that had drunk their last, eaten their last, given their last milk, and lost all vitality were being given. One who gives such unworthy gifts reaches joyless worlds.

સ હોવાચ પિતરં તત કસ્મૈ માં દાસ્યસીતિ।
દ્વિતીયં તૃતીયં તં હોવાચ મૃત્યવે ત્વા દદામીતિ ॥4॥

Translation (ભાવાર્થ):
Nachiketa asked his father, "To whom will you give me?" Repeating the question, he finally heard in anger: "I give you to Death."

બહૂનામેમિ પ્રથમો બહૂનામેમિ મધ્યમઃ।
કિં સ્વિદ્યમસ્ય કર્તવ્યં યન્મયાદ્ય કરિષ્યતિ ॥5॥

Translation (ભાવાર્થ):
Nachiketa reflected: among many I am not unworthy; what indeed is to be done with me there? What purpose does this sending to Death serve?

અનુપશ્ય યથા પૂર્વે પ્રતિપશ્ય તથાઽપરે।
સસ્યમિવ મર્ત્યઃ પચ્યતે સસ્યમિવાજાયતે પુનઃ ॥6॥

Translation (ભાવાર્થ):
Look at those before and after: mortals decay like grain and are born again like grain.

વૈશ્વાનરઃ પ્રવિશત્યતિથિર્બ્રાહ્મણો ગૃહાન્‌।
તસ્યૈતાં શાંતિં કુર્વંતિ હર વૈવસ્વતોદકમ્‌ ॥7॥

Translation (ભાવાર્થ):
A brahmana guest entering a house is like sacred fire. Therefore proper hospitality must be offered. Bring water (for welcome), O attendants of Yama.

આશાપ્રતીક્ષે સંગતં સૂનૃતાં ચેષ્ટાપૂર્વે પુત્રપશૂંશ્ચ સર્વાન્‌।
એતદ્‌ વૃંક્તે પુરુષસ્યાલ્પમેધસો યસ્યાનશ્નન્વસતિ બ્રાહ્મણો ગૃહે ॥8॥

Translation (ભાવાર્થ):
For one of little understanding, if a brahmana guest remains unfed in his house, his hopes, merits, good associations, truthful gains, and prosperity are all diminished.

તિસ્રો રાત્રીર્યદવાત્સીર્ગૃહે મેઽનશ્નન્બ્રહ્મન્નતિથિર્નમસ્યઃ।
નમસ્તેઽસ્તુ બ્રહ્મન્સ્વસ્તિ મેઽસ્તુ તસ્માત્પ્રતિ ત્રીન્વરાન્વૃણીષ્વ ॥9॥

Translation (ભાવાર્થ):
O revered guest, you stayed in my house for three nights unfed. May peace be restored; therefore choose three boons in compensation.

શાંતસંકલ્પઃ સુમના યથા સ્યાદ્વીતમન્યુર્ગૌતમો માભિ મૃત્યો।
ત્વત્પ્રસૃષ્ટં માભિવદેત્પ્રતીત એતત્ત્રયાણાં પ્રથમં વરં વૃણે ॥10॥

Translation (ભાવાર્થ):
For my first boon, may my father Gautama become peaceful, free of anger, and receive me with recognition and affection when I return from you.

યથા પુરસ્તાદ્‌ ભવિતા પ્રતીત ઔદ્દાલકિરારુણિર્મત્પ્રસૃષ્ટઃ।
સુખં રાત્રીઃ શયિતા વીતમન્યુસ્ત્વાં દદૃશિવાન્મૃત્યુમુખાત્પ્રમુક્તમ્‌ ॥11॥

Translation (ભાવાર્થ):
Yama grants: your father will be as before, free from anger, and will sleep peacefully after seeing you returned from death unharmed.

સ્વર્ગે લોકે ન ભયં કિંચનાસ્તિ ન તત્ર ત્વં ન જરયા બિભેતિ।
ઉભે તીર્ત્વાઽશનાયાપિપાસે શોકાતિગો મોદતે સ્વર્ગલોકે ॥12॥

Translation (ભાવાર્થ):
In the heavenly world there is no fear, no old age, no hunger or thirst; one who reaches it transcends sorrow and rejoices.

સ ત્વમગ્નિં સ્વર્ગ્યમધ્યેષિ મૃત્યો પ્રબ્રૂહિ ત્વં શ્રદ્દધાનાય મહ્યમ્‌।
સ્વર્ગલોકા અમૃતત્વં ભજંત એતદ્‌ દ્વિતીયેન વૃણે વરેણ ॥13॥

Translation (ભાવાર્થ):
O Death, you know the fire that leads to heavenly attainment; teach it to me, one who asks with reverent trust. This is my second boon.

પ્ર તે બ્રવીમિ તદુ મે નિબોધ સ્વર્ગ્યમગ્નિં નચિકેતઃ પ્રજાનન્‌।
અનંતલોકાપ્તિમથો પ્રતિષ્ઠાં વિદ્ધિ ત્વમેતં નિહિતં ગુહાયામ્‌ ॥14॥

Translation (ભાવાર્થ):
Yama said: I will teach you this heaven-leading fire; understand it well. Know it as the means to vast merit-attainment and as a principle with deeper inner grounding.

લોકાદિમગ્નિં તમુવાચ તસ્મૈ યા ઇષ્ટકા યાવતીર્વા યથા વા।
સ ચાપિ તત્પ્રત્યવદદ્યથોક્તમથાસ્ય મૃત્યુઃ પુનરેવાહ તુષ્ટઃ ॥15॥

Translation (ભાવાર્થ):
Yama explained the ritual in full detail - arrangement and method. Nachiketa repeated it exactly as taught, and Yama was pleased.

તમબ્રવીત્પ્રીયમાણો મહાત્મા વરં તવેહાદ્ય દદામિ ભૂયઃ।
તવૈવ નામ્ના ભવિતાઽયમગ્નિઃ સૃંકાં ચેમામનેકરૂપાં ગૃહાણ ॥16॥

Translation (ભાવાર્થ):
Pleased with him, Yama granted an added gift: this fire shall be known by your name, and he offered further honors to Nachiketa.

ત્રિણાચિકેતસ્ત્રિભિરેત્ય સંધિં ત્રિકર્મકૃત્તરતિ જન્મમૃત્યૂ।
બ્રહ્મજજ્ઞં દેવમીડ્યં વિદિત્વા નિચાય્યેમાં શાંતિમત્યંતમેતિ ॥17॥

Translation (ભાવાર્થ):
One who properly knows and performs the threefold Nachiketa discipline, integrating its required links, crosses birth-death limitations in the promised sense and attains deep peace.

ત્રિણાચિકેતસ્ત્રયમેતદ્વિદિત્વા ય એવં વિદ્વાંશ્ચિનુતે નાચિકેતમ્‌।
સ મૃત્યુપાશાન્પુરતઃ પ્રણોદ્ય શોકાતિગો મોદતે સ્વર્ગલોકે ॥18॥

Translation (ભાવાર્થ):
Whoever knows this threefold Nachiketa discipline and performs it properly overcomes the binding snares of mortality in its ritual sense and rejoices in heavenly attainment beyond ordinary sorrow.

એષ તેઽગ્નિર્નચિકેતઃ સ્વર્ગ્યો યમવૃણીથા દ્વિતીયેન વરેણ।
એતમગ્નિં તવૈવ પ્રવક્શ્યંતિ જનાસસ્તૃતીયં વરં નચિકેતો વૃણીષ્વ ॥19॥

Translation (ભાવાર્થ):
This, Nachiketa, is the heaven-leading fire you asked as your second boon, and it will be remembered by your name. Now choose your third boon.

યેયં પ્રેતે વિચિકિત્સા મનુષ્યેઽસ્તીત્યેકે નાયમસ્તીતિ ચૈકે।
એતદ્વિદ્યામનુશિષ્ટસ્ત્વયાઽહં વરાણામેષ વરસ્તૃતીયઃ ॥20॥

Translation (ભાવાર્થ):
There is this doubt about the person after death - some say one continues, others deny it. I ask to be taught this truth by you; this is my third boon.

દેવૈરત્રાપિ વિચિકિત્સિતં પુરા ન હિ સુવિજ્ઞેયમણુરેષ ધર્મઃ।
અન્યં વરં નચિકેતો વૃણીષ્વ મા મોપરોત્સીરતિ મા સૃજૈનમ્‌ ॥21॥

Translation (ભાવાર્થ):
Even the gods have doubted this matter; it is subtle and difficult to know. Choose another boon, Nachiketa - do not press me on this.

દેવૈરત્રાપિ વિચિકિત્સિતં કિલ ત્વં ચ મૃત્યો યન્ન સુજ્ઞેયમાત્થ।
વક્તા ચાસ્ય ત્વાદૃગન્યો ન લભ્યો નાન્યો વરસ્તુલ્ય એતસ્ય કશ્ચિત્‌ ॥22॥

Translation (ભાવાર્થ):
Yes, this is subtle and debated even among gods - and you are the best teacher of it. No other boon equals this one; therefore I ask only this.

શતાયુષઃ પુત્રપૌત્રાન્વૃણીષ્વ બહૂન્પશૂન્હસ્તિહિરણ્યમશ્વાન્‌।
ભૂમેર્મહદાયતનં વૃણીષ્વ સ્વયં ચ જીવ શરદો યાવદિચ્છસિ ॥23॥

Translation (ભાવાર્થ):
Choose long life, descendants, wealth, power, vast dominion - and live as many years as you wish.

એતત્તુલ્યં યદિ મન્યસે વરં વૃણીષ્વ વિત્તં ચિરજીવિકાં ચ।
મહાભૂમૌ નચિકેતસ્ત્વમેધિ કામાનાં ત્વાં કામભાજં કરોમિ ॥24॥

Translation (ભાવાર્થ):
If you wish, choose any boon equal to these - wealth, long life, great sovereignty. I can make you enjoyer of all desired pleasures.

યે યે કામા દુર્લભા મર્ત્યલોકે સર્વાન્કામાંશ્છંદતઃ પ્રાર્થયસ્વ।
ઇમા રામાઃ સરથાઃ સતૂર્યા ન હીદૃશા લંભનીયા મનુષ્યૈઃ।
આભિર્મત્પ્રત્તાભિઃ પરિચારયસ્વ નચિકેતો મરણં માઽનુપ્રાક્શીઃ ॥25॥

Translation (ભાવાર્થ):
Ask for all rare humanly unattainable pleasures - celestial delights, chariots, music, enjoyments. But do not ask me about death.

શ્વોભાવા મર્ત્યસ્ય યદંતકૈતત્સર્વેંદ્રિયાણાં જરયંતિ તેજઃ।
અપિ સર્વં જીવિતમલ્પમેવ તવૈવ વાહાસ્તવ નૃત્યગીતે ॥26॥

Translation (ભાવાર્થ):
All these pleasures are short-lived and exhaust the senses. Even long life is brief for mortals. Keep your chariots, music, and dances - they are not what I seek.

ન વિત્તેન તર્પણીયો મનુષ્યો લપ્સ્યામહે વિત્તમદ્રાક્શ્મ ચેત્ત્વા।
જીવિષ્યામો યાવદીશિષ્યસિ ત્વં વરસ્તુ મે વરણીયઃ સ એવ ॥27॥

Translation (ભાવાર્થ):
A person is never truly fulfilled by wealth. If needed, wealth can be gained anyway under your governance; lifespan too is in your domain. Therefore the boon I seek is that one alone.

અજીર્યતામમૃતાનામુપેત્ય જીર્યન્મર્ત્યઃ ક્વધઃસ્થઃ પ્રજાનન્‌।
અભિધ્યાયન્વર્ણરતિપ્રમોદાનતિદીર્ઘે જીવિતે કો રમેત ॥28॥

Translation (ભાવાર્થ):
Having approached the deathless reality, what thoughtful mortal would still delight in merely sensory pleasures and long life as final aims?

યસ્મિન્નિદં વિચિકિત્સંતિ મૃત્યો યત્સાંપરાયે મહતિ બ્રૂહિ નસ્તત્‌।
યોઽયં વરો ગૂઢમનુપ્રવિષ્ટો નાન્યં તસ્માન્નચિકેતા વૃણીતે ॥29॥

Translation (ભાવાર્થ):
Teach me that great truth about which doubt remains concerning what lies beyond death. This hidden, penetrating boon alone I choose - no other.

Browse Related Categories: