Mundaka Upanishad - Mundaka 3, Section 1 - Shuddha Telugu

The first section of the third Mundaka is one of the most direct realization-oriented passages in the Upanishads. The earlier chapters established knowledge hierarchy, కర్మ's limits, cosmic dependence, and contemplative method; this section now speaks from the threshold of realization itself. Its language is therefore simultaneously symbolic, diagnostic, and liberating.

This section is famous for the two-birds imagery, the declaration సత్యమేవ జయతే, and explicit statements about the conditions of Self-realization. It moves from bondage-description to seeing, from seeing to purification, from purification to sameness with Brahman, and from contemplative maturity to existential freedom.

॥ తృతీయ ముణ్డకే ప్రథమః ఖణ్డః ॥

Translation (భావార్థ):
This is the first section of the third Mundaka, where the Upanishad turns explicitly toward direct realization and its marks.

ద్వా సుపర్ణా సయుజా సఖాయా సమానం వృక్షం పరిషస్వజాతే ।
తయోరన్యః పిప్పలం స్వాద్వత్త్యనశ్నన్నన్యో అభిచాకశీతి ॥ 1॥

Translation (భావార్థ):
Two companion birds sit on the same tree: one eats the sweet fruit, while the other does not eat and simply watches.

సమానే వృక్షే పురుషో నిమగ్నోఽనిశయా శోచతి ముహ్యమానః ।
జుష్టం యదా పశ్యత్యన్యమీశమస్య
మహిమానమితి వీతశోకః ॥ 2॥

Translation (భావార్థ):
On that same tree, the embodied person, sunk in confusion, grieves in helplessness. But when he sees the other - the Lord and His glory - he becomes free from sorrow.

యదా పశ్యః పశ్యతే రుక్మవర్ణం
కర్తారమీశం పురుషం బ్రహ్మయోనిమ్ ।
తదా విద్వాన్ పుణ్యపాపే విధూయ
నిరఞ్జనః పరమం సామ్యముపైతి ॥ 3॥

Translation (భావార్థ):
When the seeker truly beholds the radiant Lord, the source-ground, then becoming wise, he casts off bondage to virtue and vice, becomes stainless, and attains supreme sameness.

ప్రణో హ్యేష యః సర్వభూతైర్విభాతి
విజానన్ విద్వాన్ భవతే నాతివాదీ ।
ఆత్మక్రీడ ఆత్మరతిః క్రియావా-
నేష బ్రహ్మవిదాం వరిష్ఠః ॥ 4॥

Translation (భావార్థ):
That one life-principle shines through all beings. Knowing this, the wise does not indulge in empty over-speech; delighting in the Self and established in right action, he becomes foremost among knowers of Brahman.

సత్యేన లభ్యస్తపసా హ్యేష ఆత్మా
సమ్యగ్జ్ఞానేన బ్రహ్మచర్యేణ నిత్యమ్ ।
అన్తఃశరీరే జ్యోతిర్మయో హి శుభ్రో
యం పశ్యన్తి యతయః క్షీణదోషాః ॥ 5॥

Translation (భావార్థ):
This Self is realized through truth, austerity, right knowledge, and sustained sacred discipline; the pure luminous reality within is seen by disciplined seekers whose defects are worn down.

సత్యమేవ జయతే నానృతం
సత్యేన పన్థా వితతో దేవయానః ।
యేనాఽఽక్రమన్త్యృషయో హ్యాప్తకామా
యత్ర తత్ సత్యస్య పరమం నిధానమ్ ॥ 6॥

Translation (భావార్థ):
Truth alone prevails, not falsehood. By truth the path of the gods is spread out; fulfilled sages traverse it to the supreme treasure of Truth.

బృహచ్చ తద్ దివ్యమచిన్త్యరూపం
సూక్ష్మాచ్చ తత్ సూక్ష్మతరం విభాతి ।
దూరాత్ సుదూరే తదిహాన్తికే చ
పశ్యన్త్విహైవ నిహితం గుహాయామ్ ॥ 7॥

Translation (భావార్థ):
That reality is vast, luminous, and beyond conceptual form; subtler than the subtle, farther than the farthest yet here very near - established in the heart-cave itself.

న చక్షుషా గృహ్యతే నాపి వాచా
నాన్యైర్దేవైస్తపసా కర్మణ వా ।
జ్ఞానప్రసాదేన విశుద్ధసత్త్వ-
స్తతస్తు తం పశ్యతే నిష్కలం
ధ్యాయమానః ॥ 8॥

Translation (భావార్థ):
It is not grasped by eye, speech, senses, austerity, or ritual alone; but through knowledge-born clarity and purified mind, the meditating seeker beholds that partless reality.

ఏషోఽణురాత్మా చేతసా వేదితవ్యో
యస్మిన్ ప్రాణః పఞ్చధా సంవివేశ ।
ప్రాణైశ్చిత్తం సర్వమోతం ప్రజానాం
యస్మిన్ విశుద్ధే విభవత్యేష ఆత్మా ॥ 9॥

Translation (భావార్థ):
This subtle Self is to be known by refined awareness; in that field the fivefold vital force operates, and the minds of beings are woven with vital energies. When this inner instrument is purified, the Self shines forth.

యం యం లోకం మనసా సంవిభాతి
విశుద్ధసత్త్వః కామయతే యాంశ్చ కామాన్ ।
తం తం లోకం జయతే తాంశ్చ కామాం-
స్తస్మాదాత్మజ్ఞం హ్యర్చయేత్ భూతికామః ॥ 10॥

Translation (భావార్థ):
Whatever realm and aims a purified-minded seeker truly envisions, those are attained; therefore one who seeks genuine well-being should honor the knower of the Self.

॥ ఇతి ముణ్డకోపనిషది తృతీయముణ్డకే ప్రథమః ఖణ్డః ॥

Translation (భావార్థ):
Thus ends the first section of the third Mundaka in the Mundaka Upanishad.

Browse Related Categories: