View this in:
English Devanagari Telugu Tamil Kannada Malayalam Gujarati Odia Bengali  |
Marathi Assamese Punjabi Hindi Samskritam Konkani Nepali Sinhala Grantha  |
This document is in romanized sanskrit according to IAST standard.

KYTB 2.3 Hotru Brahmana Sheshah - Krishna Yajurveda Taittiriya Brahmana Patha - Brahmavadino Vadanti

kṛṣṇa yajurvēdīya taittirīya brāhmaṇē dvitīyāṣṭakē tṛtīyaḥ prapāṭhakaḥ - hōtṛbrāhmaṇaśēṣaḥ

ō-nnamaḥ paramātmanē, śrī mahāgaṇapatayē namaḥ,
śrī gurubhyō namaḥ । ha̠ri̠ḥ ōm ॥

anuvākaṃ 1 - sarvēṣāṃ hōtṛmantrāṇā-ñchatur​hōtṛśabdēna vyavahāra

bra̠hma̠vā̠dinō̍ vadanti । ki-ñchatu̍r​hōtṛṇā-ñchatur​hōtṛ̠tvamiti̍ । yadē̠vaiṣu cha̍tu̠rdhā hōtā̍raḥ । tēna̠ chatu̍r​hōtāraḥ । tasmā̠chchatu̍r​hōtāra uchyantē । tachchatu̍r​hōtṛṇā-ñchatur​hōtṛ̠tvam ॥ sōmō̠ vai chatu̍r​hōtā । a̠gniḥ pañcha̍hōtā । dhā̠tā ṣaḍḍhō̍tā । indra̍-ssa̠ptahō̍tā ॥ 1 ॥

pra̠jāpa̍ti̠-rdaśa̍hōtā । ya ē̠va-ñchatu̍r​hōtṛṇā̠-mṛddhi̠ṃ vēda̍ । ṛ̠dhnōtyē̠va ॥ ya ē̍ṣāmē̠va-mba̠ndhutā̠ṃ vēda̍ । bandhu̍mānbhavati । ya ē̍ṣāmē̠va-ṅklṛpti̠ṃ vēda̍ । kalpa̍tē-'smai । ya ē̍ṣāmē̠va-mā̠yata̍na̠ṃ vēda̍ । ā̠yata̍navān-bhavati । ya ē̍ṣāmē̠va-mpra̍ti̠ṣṭhāṃ vēda̍ ॥ 2 ॥

pratyē̠va ti̍ṣṭhati ॥ bra̠hma̠vā̠dinō̍ vadanti । daśa̍hōtā̠ chatu̍r​hōtā । pañcha̍hōtā̠ ṣaḍḍhō̍tā sa̠ptahō̍tā । atha̠ kasmā̠chchatu̍r​hōtāra uchyanta̠ iti̍ । indrō̠ vai chatu̍r​hōtā । indra̠ḥ khalu̠ vai śrēṣṭhō̍ dē̠vatā̍nā-mupa̠dēśa̍nāt । ya ē̠vamindra̠gg̠ śrēṣṭha̍-ndē̠vatā̍nā-mupa̠dēśa̍nā̠-dvēda̍ । vasi̍ṣṭha-ssamā̠nānā̎-mbhavati । tasmā̠chChrēṣṭha̍mā̠yanta̍-mpratha̠mēnai̠vānu̍buddhyantē । a̠yamāgann̍ । a̠yamavā̍sā̠diti̍ । kī̠rtira̍sya̠ pūrvā-''ga̍chChati ja̠natā̍māya̠taḥ । athō̍ ēna-mpratha̠mēnai̠vānu̍ buddhyantē । a̠yamāgann̍ । a̠yamavā̍sā̠diti̍ ॥ 3 ॥
(sa̠ptahō̍tā - prati̠ṣṭhāṃ vēda̍ - buddhyantē̠ ṣaṭcha̍) (a. 1)

anuvākaṃ 2 - naimittikō hōtṛmantrahōmaḥ
dakṣi̍ṇā-mpratigrahī̠ṣyan-thsa̠ptada̍śa̠ kṛtvō-'pā̎nyāt । ā̠tmāna̍mē̠va sami̍ndhē । tēja̍sē vī̠ryā̍ya । athō̎ pra̠jāpa̍tirē̠vainā̎-mbhū̠tvā prati̍ gṛhṇāti । ā̠tmanō 'nā̎rtyai ॥ yadyē̍na̠mārt-vi̍jyā-dvṛ̠tagṃ santa̍-nni̠r​harē̍rann । āgnī̎ddhrē juhuyā̠-ddaśa̍hōtāram । cha̠tu̠rgṛ̠hī̠tēnājyē̍na । pu̠rastā̎t-pra̠tyantiṣṭhann̍ । pra̠ti̠lō̠maṃ vi̠grāha̎m ॥ 4 ॥

prā̠ṇānē̠vāsyōpa̍dāsayati ॥ yadyē̍na̠-mpuna̍rupa̠ śikṣē̍yuḥ । āgnī̎ddhra ē̠va ju̍huyā̠-ddaśa̍hōtāram । cha̠tu̠rgṛ̠hī̠tēnājyē̍na । pa̠śchā-tprāṃāsī̍naḥ । a̠nu̠lō̠ma-mavi̍grāham । prā̠ṇānē̠vāsmai̍ kalpayati ॥ prāya̍śchittī̠-vāghōtē-tyṛ̍tumu̠kha ṛ̍tumukhē juhōti । ṛ̠tūnē̠vāsmai̍ kalpayati । kalpa̍ntē-'smā ṛ̠tava̍ḥ ॥ 5 ॥

klṛ̠tā a̍smā ṛ̠tava̠ āya̍nti ॥ ṣaḍḍhō̍tā̠ vai bhū̠tvā pra̠jāpa̍tiri̠dagṃ sarva̍masṛjata । sa manō̍-'sṛjata । mana̠sō-'dhi̍ gāya̠trīma̍sṛjata । tadgā̍ya̠trīṃ yaśa̍ ārchChat । tāmā-'la̍bhata । gā̠ya̠tri̠yā adhi̠ Chandāg̍sya sṛjata । Chandō̠bhyō-'dhi̠ sāma̍ । ta-thsāma̠ yaśa̍ ārchChat । tadā-'la̍bhata ॥ 6 ॥

sāmnō-'dhi̠ yajūg̍ṣyasṛjata । yaju̠rbhyō-'dhi̠ viṣṇu̎m । ta-dviṣṇu̠ṃ yaśa̍ ārchChat । tamā-'la̍bhata । vi̠ṣṇōraddhyōṣa̍dhīrasṛjata । ōṣa̍dhī̠bhyō-'dhi̠ sōma̎m । ta-thsōma̠ṃ yaśa̍ ārchChat । tamā-'la̍bhata । sōmā̠dadhi̍ pa̠śūna̍sṛjata । pa̠śubhyō-'dhīndra̎m ॥ 7 ॥

tadindra̠ṃ yaśa̍ ārchChat । tadē̍na̠-nnāti̠ prāchya̍vata । indra̍ iva yaśa̠svī bha̍vati । ya ē̠vaṃ vēda̍ । naina̠ṃ yaśō-'ti̠ prachya̍vatē ॥ yadvā i̠da-ṅki-ñcha̍ । ta-thsarva̍muttā̠na ē̠vāṅgī̍ra̠saḥ pratya̍gṛhṇāt । tadē̍na̠-mprati̍gṛhīta̠-nnāhi̍nat । ya-tkiñcha̍ prati gṛhṇī̠yāt । ta-thsarva̍muttā̠nastvā̎mgīra̠saḥ prati̍gṛhṇā̠tvityē̠va prati̍gṛhṇīyāt । i̠yaṃ vā u̍ttā̠na ā̎mgīra̠saḥ । a̠nayai̠vaina̠t-prati̍ gṛhṇāti । nainagṃ̍ hinasti ॥ ba̠ra̠.hiṣā̠ pratī̍yā̠dgāṃ vā-'śva̍ṃ vā । ē̠tadvai pa̍śū̠nā-mpri̠ya-ndhāma̍ । pri̠yēṇai̠vaina̠-ndhāmnā̠ pratyē̍ti ॥ 8 ॥
(vi̠grāha̍ - mṛ̠tava̠ - stadā-'la̍bha̠ - tēndra̍ṃ - gṛhṇīyā̠-thṣaṭcha̍) (a. 2)

anuvākaṃ 3 - kēśavapanāṅga-mpuṣṭivēdanaṃ
yō vā avi̍dvā-nniva̠rtaya̍tē । viśī̍r​ṣā̠ sapā̎pmā̠ 'muṣmi̍l ँlō̠kē bha̍vati । atha̠ yō vi̠dvā-nni̍va̠rtaya̍tē । saśī̍r​ṣā̠ vipā̎pmā̠ 'muṣmi̍l ँlō̠kē bha̍vati ॥ dē̠vatā̠ vai sa̠pta puṣṭi̍kāmā̠ nya̍vartayanta । a̠gniścha̍ pṛthi̠vī cha̍ । vā̠yuśchā̠ntari̍kṣa-ñcha । ā̠di̠tyaścha̠ dyauścha̍ cha̠ndramā̎ḥ । a̠gnirnya̍vartayata । sa sā̍ha̠sra-ma̍puṣyat ॥ 9 ॥

pṛ̠thi̠vī nya̍vartayata । sauṣa̍dhībhi̠-rvana̠spati̍bhi-rapuṣyat । vā̠yurnya̍vartayata । sa marī̍chībhi-rapuṣyat । a̠ntari̍kṣa̠-nnya̍vartayata । tadvayō̍bhi-rapuṣyat । ā̠di̠tyō nya̍vartayata । sa ra̠śmibhi̍-rapuṣyat । dyaurnya̍vartayata । sā nakṣa̍trai-rapuṣyat । cha̠ndramā̠ nya̍vartayata । sō̍-'hōrā̠trai-ra̍rdhamā̠sai-rmāsair̍ ṛ̠tubhi̍-ssaṃvathsa̠rēṇā̍-puṣyat । tānpōṣā̎n-puṣyati । yāg​stē-'pu̍ṣyann । ya ē̠vaṃ vi̠dānni cha̍ va̠rtaya̍tē̠ pari̍ cha ॥ 10 ॥
(a̠pu̠ṣya̠n - nakṣa̍trairapuṣya̠-tpañcha̍ cha) (a. 3)

anuvākaṃ 4 - pratigrahamantramahimajñānam
tasya̠ vā a̠gnēr-hira̍ṇya-mpratijagra̠huṣa̍ḥ । a̠rdhami̍ndri̠yasyā-pā̎krāmat । tadē̠tēnai̠va pratya̍gṛhṇāt । tēna̠ vai sō̎-'rdhami̍ndri̠ya-syā̠tma-nnu̠pādha̍tta । a̠rdhami̍ndri̠yasyā̠tma-nnu̠pādha̍ttē । ya ē̠vaṃ vi̠dvān. hira̍ṇya-mprati gṛ̠hṇāti̍ । atha̠ yō 'vi̍dvā-nprati gṛ̠hṇāti̍ । a̠rdhama̍syēndri̠yasyāpa̍ krāmati ॥ tasya̠ vai sōma̍sya̠ vāsa̍ḥ pratijagra̠huṣa̍ḥ । tṛtī̍yamindri̠yasyā-pā̎krāmat ॥ 11 ॥

tadē̠tēnai̠va pratya̍gṛhṇāt । tēna̠ vai sa tṛtī̍yamindri̠yasyā̠tma-nnu̠pādha̍tta । tṛtī̍yamindri̠yasyā̠tma-nnu̠pādha̍ttē । ya ē̠vaṃ vi̠dvān. vāsa̍ḥ prati gṛ̠hṇāti̍ । atha̠ yō-'vi̍dvā-nprati gṛ̠hṇāti̍ । tṛtī̍yamasyēndri̠yasyāpa̍ krāmati ॥ tasya̠ vai ru̠drasya̠ gā-mpra̍tijagra̠huṣa̍ḥ । cha̠tu̠rthami̍ndri̠yasyā-pā̎krāmat । tāmē̠tēnai̠va pratya̍gṛhṇāt । tēna̠ vai sa cha̍tu̠rthami̍ndri̠yasyā̠tma-nnu̠pādha̍tta ॥ 12 ॥

cha̠tu̠rthami̍ndri̠yasyā̠tma-nnu̠pādha̍ttē । ya ē̠vaṃ vi̠dvā-ngā-mpra̍ti gṛ̠hṇāti̍ । atha̠ yō-'vi̍dvā-nprati gṛ̠hṇāti̍ । cha̠tu̠rthama̍syēndri̠yasyāpa̍ krāmati ॥ tasya̠ vai varu̍ṇa̠syāśva̍-mpratijagra̠huṣa̍ḥ । pa̠ñcha̠mami̍ndri̠yasyā-pā̎krāmat । tamē̠tēnai̠va pratya̍gṛhṇāt । tēna̠ vai sa pa̍ñcha̠mami̍ndri̠yasyā̠tma-nnu̠pādha̍tta । pa̠ñcha̠mami̍ndri̠yasyā̠tma-nnu̠pādha̍ttē । ya ē̠vaṃ vi̠dvānaśva̍-mprati gṛ̠hṇāti̍ ॥ 13 ॥

atha̠ yō-'vi̍dvā-npratigṛ̠hṇāti̍ । pa̠ñcha̠mama̍syēndri̠yasyāpa̍ krāmati ॥ tasya̠ vai pra̠jāpa̍tē̠ḥ puru̍ṣa-mpratijagra̠huṣa̍ḥ । ṣa̠ṣṭhami̍ndri̠yasyā-pā̎krāmat । tamē̠tēnai̠va pratya̍gṛhṇāt । tēna̠ vai sa ṣa̠ṣṭhami̍ndri̠yasyā̠tma-nnu̠pādha̍tta । ṣa̠ṣṭhami̍ndri̠yasyā̠tma-nnu̠pādha̍ttē । ya ē̠vaṃ vi̠dvā-npuru̍ṣa-mprati gṛ̠hṇāti̍ । atha̠ yō-'vi̍dvā-nprati gṛ̠hṇāti̍ । ṣa̠ṣṭhama̍syēndri̠yasyāpa̍-krāmati ॥ 14 ॥

tasya̠ vai manō̠stalpa̍-mpratijagra̠huṣa̍ḥ । sa̠pta̠mami̍ndri̠yasyā-pā̎krāmat । tamē̠tēnai̠va pratya̍gṛhṇāt । tēna̠ vai sa sa̍pta̠mami̍ndri̠ya-syā̠tma-nnu̠pādha̍tta । sa̠pta̠mami̍ndri̠yasyā̠tma-nnu̠pādha̍ttē । ya ē̠vaṃ vi̠dvāg​stalpa̍-mpratigṛ̠hṇāti̍ । atha̠ yō-'vi̍dvā-nprati gṛ̠hṇāti̍ । sa̠pta̠mama̍syēndri̠yasyāpa̍-krāmati ॥ tasya̠ vā u̍ttā̠nasyā̎mgīra̠sasyā prā̍ṇa-tpratijagra̠huṣa̍ḥ । a̠ṣṭa̠mami̍ndri̠yasyā-pā̎krāmat ॥ 15 ॥

tadē̠tēnai̠va pratya̍gṛhṇāt । tēna̠ vai sō̎-'ṣṭa̠mami̍ndri̠yasyā̠tma-nnu̠pādha̍ttē । a̠ṣṭa̠mami̍ndri̠yasyā̠tma-nnu̠pādha̍ttē । ya ē̠vaṃ vi̠dvāna prā̍ṇa-tprati gṛ̠hṇāti̍ । atha̠ yō-'vi̍dvā-npratigṛ̠hṇāti̍ । a̠ṣṭa̠mama̍syēndri̠yasyāpa̍ krāmati ॥ yadvā i̠da-ṅki-ñcha̍ । ta-thsarva̍-muttā̠na ē̠vāṅgī̍ra̠saḥ pratya̍ gṛhṇāt । tadē̍na̠-mprati̍gṛhīta̠-nnāhi̍nat । ya-tki-ñcha̍ prati gṛhṇī̠yāt । ta-thsarva̍-muttā̠na-stvā̎mgīra̠saḥ prati̍gṛhṇā̠tvityē̠va prati̍ gṛhṇīyāt । i̠yaṃ vā u̍ttā̠na ā̎mgīra̠saḥ । a̠nayai̠vaina̠t-prati̍gṛhṇāti । nainagṃ̍ hinasti ॥ 16 ॥
(tṛtī̍yamindri̠yasyāpā̎krāmach - chatu̠rthami̍ndri̠yasyā̠tmannu̠pādha̠ - ttāśva̍-mpratigṛ̠hṇāti̍ - ṣa̠ṣṭha̍masyēndri̠yasyāpa̍krāma -tyaṣṭa̠mami̍ndri̠yasyāpā̎krāmat - prati gṛhṇī̠yāch cha̠tvāri̍ cha) (a. 4)

(tasya̠ vā a̠gnēr-hira̍ṇya̠gṃ̠ sōma̍sya̠ vāsa̠stadē̠tēna̍ ru̠drasya̠ gā-ntāmē̠tēna̠ varu̍ṇa̠syāśva̍-mpra̠jāpa̍tē̠ḥ puru̍ṣa̠-mmanō̠stalpa̠-ntamē̠tēnō̎ttā̠nasya̠ tadē̠tēnāprā̍ṇa̠dya-dvai )
(a̠rdha-ntṛtī̍yamaṣṭa̠ma-ntachcha̍tu̠rtha-ntā-mpa̍ñcha̠magṃ ṣa̠ṣṭhagṃ sa̍pta̠mantam ।
tadē̠tēna̠ dvē tāmē̠tēnaika̠-ntamē̠tēna̠ trīṇi̠ tadē̠tēnaika̎m )

anuvākaṃ 5 - praśnōttararūpō brahmaviṣayassaṃvādaḥ
bra̠hma̠vā̠dinō̍ vadanti ॥ ya-ddaśa̍hōtāra-ssa̠tramāsa̍ta । kēna̠ tē gṛ̠hapa̍tinā ''rdhnuvann । kēna̍ pra̠jā a̍sṛja̠ntēti̍ । pra̠jāpa̍tinā̠ vai tē gṛ̠hapa̍tinā ''rdhnuvann । tēna̍ pra̠jā a̍sṛjanta ॥ yachchatu̍r​hōtāra-ssa̠tramāsa̍ta । kēna̠ tē gṛ̠hapa̍tinā ''rdhnuvann । kēnauṣa̍dhī-rasṛja̠ntēti̍ । sōmē̍na̠ vai tē gṛ̠hapa̍tinā ''rdhnuvann ॥ 17 ॥

tēnauṣa̍dhī-rasṛjanta ॥ ya-tpañcha̍hōtāra-ssa̠tramāsa̍ta । kēna̠ tē gṛ̠hapa̍tinā ''rdhnuvann । kēnai̠bhyō lō̠kēbhyō-'su̍rā̠-nprāṇu̍danta । kēnai̍ṣā-mpa̠śūna̍vṛñja̠tēti̍ । a̠gninā̠ vai tē gṛ̠hapa̍tinā ''rdhnuvann । tēnai̠bhyō lō̠kēbhyō-'su̍rā̠n-prāṇu̍danta । tēnai̍ṣā-mpa̠śūna̍vṛñjata ॥ ya-thṣaḍḍhō̍tāra-ssa̠tramāsa̍ta । kēna̠ tē gṛ̠hapa̍tinā ''rdhnuvann ॥ 18 ॥

kēna̠rtūna̍-kalpaya̠ntēti̍ । dhā̠trā vai tē gṛ̠hapa̍tinā ''rdhnuvann । tēna̠rtūna̍kalpayanta ॥ ya-thsa̠ptahō̍tāra-ssa̠tramāsa̍ta । kēna̠ tē gṛ̠hapa̍tinā ''rdhnuvann । kēna̠ suva̍rāyann । kēnē̠māl ँlō̠kān-thsama̍tanva̠nniti̍ । a̠rya̠mṇā vai tē gṛ̠hapa̍tinā ''rdhnuvann । tēna̠ suva̍rāyann । tēnē̠māl ँlō̠kān-thsama̍tanva̠nniti̍ ॥ 19 ॥

ē̠tē vai dē̠vā gṛ̠hapa̍tayaḥ । tān. ya ē̠vaṃ vi̠dvān । apya̠nyasya̍ gār​hapa̠tē dīkṣa̍tē । a̠vā̠nta̠ramē̠va sa̠triṇā̍-mṛddhnōti ॥ yō vā a̍rya̠maṇa̠ṃ vēda̍ । dāna̍kāmā asmai pra̠jā bha̍vanti । ya̠jñō vā a̍rya̠mā । āryā̍vasa̠tiriti̠ vai tamā̍hu̠rya-mpra̠śagṃsa̍nti ॥ āryā̍ vasa̠tirbha̍vati । ya ē̠vaṃ vēda̍ ॥ 20 ॥

yadvā i̠da-ṅki-ñcha̍ । ta-thsarva̠-ñchatu̍r​hōtāraḥ । chatu̍r​hōtṛ̠bhyō-'dhi̍ ya̠jñō nimi̍rtaḥ । sa ya ē̠vaṃ vi̠dvān. vi̠vadē̍ta । a̠hamē̠va bhūyō̍ vēda । yaśchatu̍r​hōtṝ̠n̠. vēdēti̍ । sa hyē̍va bhūyō̠ vēda̍ । yaśchatu̍r​hōtṝ̠n.̠ vēda̍ ॥ yō vai chatu̍r​hōtṛṇā̠gṃ̠ hōtṝ̠n̠. vēda̍ । sarvā̍su pra̠jāsvanna̍matti ॥ 21 ॥

sarvā̠ diśō̠-'bhija̍yati । pra̠jāpa̍ti̠rvai daśa̍hōtṛṇā̠gṃ̠ hōtā̎ । sōma̠śchatu̍r​hōtṛṇā̠gṃ̠ hōtā̎ । a̠gniḥ pañcha̍hōtṛṇā̠gṃ̠ hōtā̎ । dhā̠tā ṣaḍḍhō̍tṛṇā̠gṃ̠ hōtā̎ । a̠rya̠mā sa̠ptahō̍tṛṇā̠gṃ̠ hōtā̎ । ē̠tē vai chatu̍r​hōtṛṇā̠gṃ̠ hōtā̍raḥ । tān. ya ē̠vaṃ vēda̍ । sarvā̍su pra̠jāsvanna̍matti । sarvā̠ diśō̠-'bhi ja̍yati ॥ 22 ॥
(ā̠rdhnu̠va̠ - nnā̠dhnu̠va̠ - nnityē̠ - vaṃ vēdā̎ - tti̠ - sarvā̠ diśō̠bhi ja̍yati ) (a. 5)
(vai tēna̍ sa̠tra-ṅkēna̍)

2.3.6 anuvākaṃ - hōtṛpraśaṃsāprasaṅgēna kratūnāmṛtvig viśēṣavyavasthāpanam, agnihōtrasya prāśastya-ñcha
pra̠jāpa̍tiḥ pra̠jā-ssṛ̠ṣṭvā vya̍sragṃsata । sa hṛda̍ya-mbhū̠tō̍-'śayat । ātma̠n̠. hā(3) ityahva̍yat । āpa̠ḥ pratya̍śṛṇvann । tā a̍gnihō̠trēṇai̠va ya̍jñakra̠tunōpa̍ pa̠ryāva̍rtanta । tāḥ kusi̍ndha̠mupau̍hann । tasmā̍dagnihō̠trasya̍ yajñakra̠tōḥ । ēka̍ ṛ̠tvik ॥ cha̠tu̠ṣkṛtvō-'hva̍yat । a̠gni-rvā̠yu-rā̍di̠tya-ścha̠ndramā̎ḥ ॥ 23 ॥

tē pratya̍śṛṇvann । tē da̍r​śapūrṇamā̠sābhyā̍mē̠va ya̍jñakra̠tunōpa̍ pa̠ryāva̍rtanta । ta upau̍hagg​-ścha̠tvāryaṅgā̍ni । tasmā̎-ddar​śapūrṇamā̠sayō̎-ryajñakra̠tōḥ । cha̠tvāra̍ ṛ̠tvija̍ḥ ॥ pa̠ñcha̠ kṛtvō-'hva̍yat । pa̠śava̠ḥ pratya̍śṛṇvann । tē chā̍turmā̠syairē̠va ya̍jñakra̠tunōpa̍ pa̠ryāva̍rtanta । ta upau̍ha̠l ँlōma̍ Cha̠vī-mmā̠gṃ̠samasthi̍ ma̠jjāna̎m । tasmā̎chchāturmā̠syānā̎ṃ yajñakra̠tōḥ ॥ 24 ॥

pañcha̠rtvija̍ḥ ॥ ṣa̠ṭkṛtvō-'hva̍yat । ṛ̠tava̠ḥ pratya̍śṛṇvann । tē pa̍śuba̠ndhēnai̠va ya̍jñakra̠tunōpa̍ pa̠ryāva̍rtanta । ta upau̍ha̠n-thstanā̍vā̠ṇḍau śi̠śnamavā̎mcha-mprā̠ṇam । tasmā̎t-paśuba̠ndhasya̍ yajñakra̠tōḥ । ṣaḍṛ̠tvija̍ḥ ॥ sa̠pta̠kṛtvō-'hva̍yat । hōtrā̠ḥ pratya̍śṛṇvann । tā-ssau̠myēnai̠vāddhva̠rēṇa̍ yajñakra̠tunōpa̍ pa̠ryāva̍rtanta ॥ 25 ॥

tā upau̍han-thsa̠ptaśī̍r​ṣa̠ṇyā̎n-prā̠ṇān । tasmā̎-thsau̠myasyā̎ddhva̠rasya̍ yajñakra̠tōḥ । sa̠pta hōtrā̠ḥ prāchī̠rvaṣa̍ṭkurvanti ॥ da̠śa̠kṛtvō-'hva̍yat । tapa̠ḥ pratya̍śṛṇōt । tat-karma̍ṇai̠va sa̍ṃvathsa̠rēṇa̠ sarvai̎ryajñakra̠tubhi̠rupa̍ pa̠ryāva̍rtata । ta-thsarva̍mā̠tmāna̠-mapa̍rivarga̠-mupau̍hat । tasmā̎th- saṃvathsa̠rē sarvē̍ yajñakra̠tavō-'va̍ruddhyantē ॥ tasmā̠-ddaśa̍hōtā̠ chatu̍r​hōtā । pañcha̍hōtā̠ ṣaḍḍhō̍tā sa̠ptahō̍tā । ēka̍hōtrē ba̠ligṃ ha̍ranti । hara̍ntyasmai pra̠jā ba̠lim । aina̠mapra̍tikhyāta-ṅgachChati । ya ē̠vaṃ vēda̍ ॥ 26 ॥
(cha̠ndramā̎ - śchāturmā̠syānā̎ṃ yajñakra̠tō - ra̍ddhva̠rēṇa̍ yajñakra̠tunōpa̍ pa̠ryāva̍rtanta - sa̠ptahō̍tā cha̠tvāri̍ cha) (a. 6)

anuvākaṃ 7 - agnihōtrasya sarvakraturudbhāvasādhanēna praśaṃsā
pra̠jāpa̍ti̠ḥ puru̍ṣa-masṛjata । sō̎-'gnira̍bravīt । mamā̠ya-manna̍ma̠stviti̍ । sō̍-'bibhēt । sarva̠ṃ vai mā̠-'ya-mpradha̍kṣya̠tīti̍ । sa ē̠tāg​-śchatu̍r​hōtṝnātma̠-spara̍ṇānapaśyat । tāna̍juhōt । tairvai sa ā̠tmāna̍-maspṛṇōt ॥ yada̍gnihō̠tra-ñju̠hōti̍ । ēka̍hōtāramē̠va ta-dya̍jñakra̠tu-mā̎pnōtyagnihō̠tram ॥ 27 ॥

kusi̍ndha-ñchā̠tmana̍-sspṛ̠ṇōti̍ । ā̠di̠tyasya̍ cha̠ sāyu̍jya-ṅgachChati ॥ cha̠turunna̍yati । chatu̍r​hōtāramē̠va ta-dya̍jñakra̠tu-mā̎pnōti dar​śapūrṇamā̠sau । cha̠tvāri̍ chā̠tmanō-'ṅgā̍ni spṛ̠ṇōti̍ । ā̠di̠tyasya̍ cha̠ sāyu̍jya-ṅgachChati ॥ cha̠turunna̍yati । sa̠mitpa̍ñcha̠mī । pañcha̍hōtāramē̠va ta-dya̍jñakra̠tu-mā̎pnōti chāturmā̠syāni̍ । lōma̍ Cha̠vī-mmā̠gṃ̠samasthi̍ ma̠jjāna̎m ॥ 28 ॥

tāni̍ chā̠tmana̍-sspṛ̠ṇōti̍ । ā̠di̠tyasya̍ cha̠ sāyu̍jya-ṅgachChati ॥ cha̠turunna̍yati । dvirju̍hōti । ṣaḍḍhō̍tāramē̠va ta-dya̍jñakra̠tu-mā̎pnōti paśuba̠ndham । stanā̍vā̠ṇḍau śi̠śnamavā̎mcha-mprā̠ṇam । tāni̍ chā̠tmana̍-sspṛ̠ṇōti̍ । ā̠di̠tyasya̍ cha̠ sāyu̍jya-ṅgachChati । cha̠turunna̍yati । dvirju̍hōti ॥ 29 ॥

sa̠mi-thsa̍pta̠mī । sa̠ptahō̍tāramē̠va ta-dya̍jñakra̠tu-mā̎pnōti sau̠mya-ma̍ddhva̠ram । sa̠pta chā̠tmana̍-śśīr​ṣa̠ṇyā̎n-prā̠ṇān-thspṛ̠ṇōti̍ । ā̠di̠tyasya̍ cha̠ sāyu̍jya-ṅgachChati ॥ cha̠turunna̍yati । dvirju̠hōti̍ । dvirnimā̎r​ṣṭi । dviḥ prāśñā̍ti । daśa̍hōtāramē̠va ta-dya̍jñakra̠tu-mā̎pnōti saṃvathsa̠ram । sarva̍-ñchā̠tmāna̠-mapa̍rivargagg​ spṛ̠ṇōti̍ । ā̠di̠tyasya̍ cha̠ sāyu̍jya-ṅgachChati ॥ 30 ॥
(a̠gni̠hō̠traṃ - ma̠jjāna̠ṃ - dvirju̍hō̠ - tyapa̍rivargagg​ spṛ̠ṇōtyēka̍-ñcha ) (a. 7)

anuvākaṃ 8 - sṛṣṭisādhanatvēna hōtṛmantrāsāmarthya praśaṃsā
[(apa̍krāmata garbhi̠ṇyaḥ) is ōnly instruchtiōn , nōt a mantra]
pra̠jāpa̍ti-rakāmayata̠ prajā̍yē̠yēti̍ । sa tapō̍-'tapyata । sō̎-'ntarvā̍nabhavat । sa hari̍ta-śśyā̠vō̍-'bhavat । tasmā̠-thstrya̍ntarva̍tnī । hari̍ṇī sa̠tī śyā̠vā bha̍vati । sa vi̠jāya̍mānō̠ garbhē̍ṇātāmyat । sa tā̠ntaḥ kṛ̠ṣṇa-śśyā̠vō̍-'bhavat । tasmā̎-ttā̠ntaḥ kṛ̠ṣṇa-śśyā̠vō bha̍vati । tasyāsu̍rē̠vājī̍vat ॥ 31 ॥

tēnāsu̠nā-'su̍rānasṛjata । tadasu̍rāṇā-masura̠tvam । ya ē̠vamasu̍rāṇā-masura̠tvaṃ vēda̍ । asu̍mānē̠va bha̍vati । naina̠masu̍rjahāti ॥ sō-'su̍rān-thsṛ̠ṣṭvā pi̠tēvā̍manyata । tadanu̍ pi̠tṝna̍sṛjata । tat-pi̍tṛ̠ṇā-mpi̍tṛ̠tvam । ya ē̠va-mpi̍tṛ̠ṇā-mpi̍tṛ̠tvaṃ vēda̍ । pi̠tēvai̠va svānā̎-mbhavati ॥ 32 ॥

yantya̍sya pi̠tarō̠ hava̎m ॥ sa pi̠tṝn-thsṛ̠ṣṭvā 'ma̍nasyat । tadanu̍ manu̠ṣyā̍-nasṛjata । tanma̍nu̠ṣyā̍ṇā-mmanuṣya̠tvam । ya ē̠va-mma̍nu̠ṣyā̍ṇā-mmanuṣya̠tvaṃ vēda̍ । ma̠na̠svyē̍va bha̍vati । naina̠-mmanu̍rjahāti ॥ tasmai̍ manu̠ṣyā̎m-thsasṛjā̠nāya̍ । divā̍ dēva̠trā 'bha̍vat । tadanu̍ dē̠vāna̍sṛjata । ta-ddē̠vānā̎-ndēva̠tvam । ya ē̠va-ndē̠vānā̎-ndēva̠tvaṃ vēda̍ । divā̍ hai̠vāsya̍ dēva̠trā bha̍vati ॥ tāni̠ vā ē̠tāni̍ cha̠tvāryambhāgṃ̍si । dē̠vā ma̍nu̠ṣyā̎ḥ pi̠tarō-'su̍rāḥ ॥ tēṣu̠ sarvē̠ṣvambhō̠ nabha̍ iva bhavati । ya ē̠vaṃ vēda̍ ॥ 33 ॥
(a̠jī̠va̠th - svānā̎-mbhavati - dē̠vāna̍sṛjata sa̠pta cha̍) (a. 8)

anuvākaṃ 9 - vāyurūpatvajñānēna hōtṛmantrāṇā-mpraśaṃsā
[(ya̠thā̠sthā̠na-ṅga̍rbhi̠ṇya̍ḥ) is only instruchtion , not a mantra]
bra̠hma̠vā̠dinō̍ vadanti । yō vā i̠maṃ vi̠dyāt । yatō̠-'ya-mpava̍tē । yada̍bhi̠ pava̍tē । yada̍bhi sa̠paṃva̍tē । sarva̠māyu̍riyāt । na pu̠rā ''yu̍ṣa̠ḥ pramī̍yēta । pa̠śu̠mān-thsyā̎t । vi̠ndēta̍ pra̠jām ॥ yō vā i̠maṃ vēda̍ ॥ 34 ॥

yatō̠-'ya-mpava̍tē । yada̍bhi̠ pava̍tē । yada̍bhi sa̠paṃva̍tē । sarva̠māyu̍rēti । na pu̠rā-''yu̍ṣa̠ḥ pramī̍yatē । pa̠śu̠mā-nbha̍vati । vi̠ndatē̎ pra̠jām ॥ a̠dbhyaḥ pa̍vatē । a̠pō̍-'bhi pa̍vatē । a̠pō̍-'bhi sampa̍vatē ॥ 35 ॥

a̠syāḥ pa̍vatē । i̠māma̠bhi pa̍vatē । i̠māma̠bhi sampa̍vatē । a̠gnēḥ pa̍vatē । a̠gnima̠bhi pa̍vatē । a̠gnima̠bhi sa-mpa̍vatē । a̠ntari̍kṣā-tpavatē । a̠ntari̍kṣama̠bhi pa̍vatē । a̠ntari̍kṣama̠bhi sa-mpa̍vatē । ā̠di̠tyā-tpa̍vatē ॥ 36 ॥

ā̠di̠tyama̠bhi pa̍vatē । ā̠di̠tyama̠bhi sa-mpa̍vatē । dyōḥ pa̍vatē । diva̍ma̠bhi pa̍vatē ॥ diva̍ma̠bhi sa-mpa̍vatē । di̠gbhyaḥ pa̍vatē । diśō̠-'bhi pa̍vatē । diśō̠-'bhi sa-mpa̍vatē । sa yat-pu̠rastā̠dvāti̍ । prā̠ṇa ē̠va bhū̠tvā pu̠rastā̎dvāti ॥ 37 ॥

tasmā̎t-pu̠rastā̠-dvānta̎m । sarvā̎ḥ pra̠jāḥ prati̍ nandanti । prā̠ṇō hi pri̠yaḥ pra̠jānā̎m । prā̠ṇa i̍va pri̠yaḥ pra̠jānā̎-mbhavati । ya ē̠vaṃ vēda̍ । sa vā ē̠ṣa prā̠ṇa ē̠va ॥ atha̠ ya-dda̍kṣiṇa̠tō vāti̍ । mā̠ta̠riśvai̠va bhū̠tvā da̍kṣiṇa̠tō vā̍ti । tasmā̎-ddakṣiṇa̠tō vānta̍ṃ vi̠dyāt । sarvā̠ diśa̠ āvā̍ti ॥ 38 ॥

sarvā̠ diśō-'nu̠ vivā̍ti । sarvā̠ diśō-'nu̠ saṃvā̠tīti̍ । sa vā ē̠ṣa mā̍ta̠riśvai̠va ॥ atha̠ yat-pa̠śchādvāti̍ । pava̍māna ē̠va bhū̠tvā pa̠śchādvā̍ti । pū̠tama̍smā̠ āha̍ranti । pū̠tamupa̍haranti । pū̠tama̍śnāti । ya ē̠vaṃ vēda̍ । sa vā ē̠ṣa pava̍māna ē̠va ॥ 39 ॥

atha̠ yadu̍ttara̠tō vāti̍ । sa̠vi̠taiva bhū̠tvōtta̍ra̠tō vā̍ti । sa̠vi̠tēva̠ svānā̎-mbhavati । ya ē̠vaṃ vēda̍ । sa vā ē̠ṣa sa̍vi̠taiva ॥ tē ya ē̍na-mpu̠rastā̍dā̠yanta̍-mupa̠vada̍nti । ya ē̠vāsya̍ pu̠rastā̎t-pā̠pmāna̍ḥ । tāg​stē 'pa̍ghnanti । pu̠rastā̠dita̍rān-pā̠pmana̍-ssachantē ॥ atha̠ ya ē̍na-ndakṣiṇa̠ta ā̠yanta̍-mupa̠vada̍nti ॥ 40 ॥

ya ē̠vāsya̍ dakṣiṇa̠taḥ pā̠pmāna̍ḥ । tāg​stē 'pa̍ghnanti । da̠kṣi̠ṇa̠ta ita̍rā-npā̠pmana̍-ssachantē ॥ atha̠ ya ē̍na-mpa̠śchādā̠yanta̍-mupa̠vada̍nti । ya ē̠vāsya̍ pa̠śchāt-pā̠pmāna̍ḥ । tāg​stē 'pa̍ghnanti । pa̠śchādita̍rān-pā̠pmana̍-ssachantē ॥ atha̠ ya ē̍namuttara̠ta ā̠yanta̍mupa̠ vada̍nti । ya ē̠vāsyō̎ttara̠taḥ pā̠pmāna̍ḥ । tāg​stē 'pa̍ghnanti ॥ 41 ॥

u̠tta̠ra̠ta ita̍rā-npā̠pmana̍-ssachantē ॥ tasmā̍ dē̠vaṃ vi̠dvān । vīva̍ nṛtyēt । prēva̍ chalēt । vyasyē̍vā̠kṣyau bhā̍ṣēta । ma̠ṇṭayē̍diva । krā̠thayē̍diva । śṛ̠ṅgā̠yētē̍va ॥ u̠ta mōpa̍vadēyuḥ । u̠ta mē̍ pā̠pmāna̠-mapa̍hanyu̠riti̍ ॥ sa yā-ndiśagṃ̍ sa̠nimē̠ṣyan-thsyāt । ya̠dā tā-ndiśa̠ṃ vātō̍ vā̠yāt । atha̠ pravē̠yāt । pra vā̍ dhāpayēt (dhāvayēt) । sā̠tamē̠va ra̍di̠taṃ vyū̍ḍha-ṅga̠ndhama̠bhi prachya̍vatē । ā-'sya̠ ta-ñja̍napa̠da-mpūrvā̍ kī̠rtirga̍chChati ॥ dāna̍kāmā asmai pra̠jā bha̍vanti । ya ē̠vaṃ vēda̍ ॥ 42 ॥
(vēda̠ - sampa̍vata - ādi̠tyā-tpa̍vatē - vā̠tyā - vā̎tyē̠ - ṣa pava̍māna ē̠va - da̍kṣiṇa̠ta ā̠yanta̍mupa̠ vada̍n - tyuttara̠taḥ pā̠pmāna̠stāg​stē 'pa̍ghna̠ - ntītya̠ṣṭau cha̍) (a. 9)

anuvākaṃ 10 - daśahōtṛmantrāṇā-ṅkāmyaprayōgaḥ
pra̠jāpa̍ti̠-ssōma̠gṃ̠ rājā̍namasṛjata । ta-ntrayō̠ vēdā̠ anva̍sṛjyanta । tān. hastē̍-'kuruta । atha̠ ha sītā̍ sāvi̠trī । sōma̠gṃ̠ rājā̍na-ñchakamē । śra̠ddhāmu̠ sa cha̍kamē । sā ha̍ pi̠tara̍-mpra̠jāpa̍ti̠-mupa̍sasāra । tagṃ hō̍vācha । nama̍stē astu bhagavaḥ । upa̍ tvā-'yāni ॥ 43 ॥

pra tvā̍ padyē ॥ sōma̠ṃ vai rājā̍na-ṅkāmayē । śra̠ddhāmu̠ sa kā̍mayata̠ iti̍ । tasyā̍ u̠ ha sthā̍ga̠rama̍laṅkā̠ra-ṅka̍lpayi̠tvā । daśa̍hōtāra-mpu̠rastā̎-dvyā̠khyāya̍ । chatu̍r​hōtāra-ndakṣiṇa̠taḥ । pañcha̍ hōtāra-mpa̠śchāt । ṣaḍḍhō̍tāra-muttara̠taḥ । sa̠ptahō̍tāra-mu̠pari̍ṣṭāt । sa̠mbhā̠raiścha̠ patni̍bhiścha̠ mukhē̍-'la̠ṅkṛtya̍ ॥ 44 ॥

ā-'syārdhaṃ va̍vrāja । tāgṃ hō̠dīkṣyō̍vācha । upa̠ mā-''va̍rta̠svēti̍ । tagṃ hō̍vācha । bhōga̠-ntu ma̠ ācha̍kṣva । ē̠ta-nma̠ ācha̍kṣva । yattē̍ pā̠ṇāviti̍ । tasyā̍ u̠ ha trīn. vēdā̠-nprada̍dau । tasmā̠du ha̠ striyō̠ bhōga̠maiva hā̍rayantē ॥ sa yaḥ kā̠mayē̍ta pri̠ya-ssyā̠miti̍ ॥ 45 ॥

yaṃ vā̍ kā̠mayē̍ta pri̠ya-ssyā̠diti̍ । tasmā̍ ē̠tagg​ sthā̍ga̠ra-ma̍laṅkā̠ra-ṅka̍lpayi̠tvā । daśa̍hōtāra-mpu̠rastā̎-dvyā̠khyāya̍ । chatu̍r​hōtāra-ndakṣiṇa̠taḥ । pañcha̍hōtāra-mpa̠śchāt । ṣaḍḍhō̍tāra-muttara̠taḥ । sa̠ptahō̍tā-ramu̠pari̍ṣṭāt । sa̠mbhā̠raiścha̠ patni̍bhiścha̠ mukhē̍-'la̠ṅkṛtya̍ । ā-'syārdhaṃ vra̍jēt । pri̠yō hai̠va bha̍vati ॥ 46 ॥
(a̠yā̠ - nya̠la̠ṅkṛtya̍ - syā̠miti̍ - bhavati) (a. 10)

anuvākaṃ 11 - daśahōtrādimantranāmnā-mpravṛttinimittam
brahmā̎tma̠n-vada̍sṛjata । tada̍kāmayata । samā̠tmanā̍ padyē̠yēti̍ । ātma̠-nnātma̠-nnityāma̍ntrayata । tasmai̍ daśa̠magṃ hū̠taḥ pratya̍śṛṇōt । sa daśa̍hūtō-'bhavat । daśa̍hūtō ha̠ vai nāmai̠ṣaḥ । taṃ vā ē̠ta-ndaśa̍hūta̠gṃ̠ santa̎m । daśa̍hō̠tētyācha̍kṣatē pa̠rōkṣē̍ṇa । pa̠rōkṣa̍priyā iva̠ hi dē̠vāḥ ॥ 47 ॥

ātma̠-nnātma̠-nnityāma̍ntrayata । tasmai̍ sapta̠magṃ hū̠taḥ pratya̍śṛṇōt । sa sa̠ptahū̍tō-'bhavat । sa̠ptahū̍tō ha̠ vai nāmai̠ṣaḥ । taṃ vā ē̠tagṃ sa̠ptahū̍ta̠gṃ̠ santa̎m । sa̠ptahō̠tētyācha̍kṣatē pa̠rōkṣē̍ṇa । pa̠rōkṣa̍priyā iva̠ hi dē̠vāḥ ॥ ātma̠-nnātma̠-nnityāma̍ntrayata । tasmai̍ ṣa̠ṣṭhagṃ hū̠taḥ pratya̍śṛṇōt । sa ṣaḍḍhū̍tō-'bhavat ॥ 48 ॥

ṣaḍḍhū̍tō ha̠ vai nāmai̠ṣaḥ । taṃ vā ē̠tagṃ ṣaḍḍhū̍ta̠gṃ̠ santa̎m । ṣaḍḍhō̠tētyācha̍kṣatē pa̠rōkṣē̍ṇa । pa̠rōkṣa̍priyā iva̠ hi dē̠vāḥ ॥ ātma̠-nnātma̠-nnityāma̍ntrayata । tasmai̍ pañcha̠magṃ hū̠taḥ pratya̍ śṛṇōt । sa pañcha̍ hūtō-'bhavat । pañcha̍hūtō ha̠ vai nāmai̠ṣaḥ । taṃ vā ē̠ta-mpañcha̍hūta̠gṃ̠ santa̎m । pañcha̍hō̠tētyācha̍kṣatē pa̠rōkṣē̍ṇa ॥ 49 ॥

pa̠rōkṣa̍priyā iva̠ hi dē̠vāḥ ॥ ātma̠-nnātma̠-nnityāma̍ntrayata । tasmai̍ chatu̠rthagṃ hū̠taḥ pratya̍śṛṇōt । sa chatu̍r​hūtō-'bhavat । chatu̍r​hūtō ha̠ vai nāmai̠ṣaḥ । taṃ vā ē̠ta-ñchatu̍r​hūta̠gṃ̠ santa̎m । chatu̍r​hō̠tētyācha̍kṣatē pa̠rōkṣē̍ṇa । pa̠rōkṣa̍priyā iva̠ hi dē̠vāḥ ॥ tama̍bravīt । tvaṃ vai mē̠ nēdi̍ṣṭhagṃ hū̠taḥ pratya̍śrauṣīḥ । tvayai̍-nānākhyā̠tāra̠ iti̍ । tasmā̠nnu hai̍nā̠g̠-śchatu̍r​hōtāra̠ ityācha̍kṣatē । tasmā̎-chChuśrū̠ṣuḥ pu̠trāṇā̠gṃ̠ hṛdya̍tamaḥ । nēdi̍ṣṭhō̠ hṛdya̍tamaḥ । nēdi̍ṣṭhō̠ brahma̍ṇō bhavati । ya ē̠vaṃ vēda̍ ॥ 50 ॥
(dē̠vāḥ - ṣaḍḍhū̍tō-'bhava̠t - pañcha̍hō̠tētyācha̍kṣatē pa̠rōkṣē̍ṇā - śrauṣī̠-ṣṣaṭcha̍) (a. 11)

(bra̠hma̠vā̠dina̠ḥ kiṃ - dakṣi̍ṇā̠ṃ - ँyō vā avi̍dvā̠n - tasya̠ vai - bra̍hmavā̠dinō̠ ya-ddaśa̍hōtāraḥ - pra̠jāpa̍ti̠ vyasraṃ - pra̠jāpa̍ti̠ḥ puru̍ṣaṃ - pra̠jāpa̍tirakāmayata̠ sa tapa̠-ssō̎-'ntarvā̎n - brahmavā̠dinō̠ yō vā i̠maṃ vi̠dyāt - pra̠jāpa̍ti̠-ssōma̠gṃ̠ rājā̍na̠ṃ - brahmā̎t ma̠nvadēkā̍daśa)

(bra̠hma̠vā̠dina̠ - stasya̠ vā a̠gnē--r yadvā i̠da-ṅkiñcha̍ - pra̠jāpa̍tirakāmayata̠ -ya ē̠vāsya̍ dakṣiṇa̠taḥ pa̍ñchā̠śat)

(bra̠hma̠vā̠dinō̠ - ya ē̠vaṃ vēda̍ )

॥ hari̍ḥ ōm ॥
॥ kṛṣṇa yajurvēdīya taittirīya brāhmaṇē dvitīyāṣṭakē tṛtīyaḥ prapāṭhaka-ssamāptaḥ ॥




Browse Related Categories: