કૃષ્ણ યજુર્વેદીય તૈત્તિરીય આરણ્યકે અષ્ટમઃ પ્રપાઠકઃ - બ્રહ્માનન્દવલ્લી
ઓ-ન્નમઃ પરમાત્મને, શ્રી મહાગણપતયે નમઃ,
શ્રી ગુરુભ્યો નમઃ । હ॒રિઃ॒ ઓમ્ ॥
બ્રહ્માનન્દ વલ્લી
અનુવાકં 13
સ॒હ ના॑ વવતુ । સ॒હ નૌ॑ ભુનક્તુ । સ॒હ વી॒ર્ય॑-ઙ્કરવાવહૈ । તે॒જ॒સ્વિના॒ વધી॑તમસ્તુ॒ મા વિ॑દ્વિષા॒વહૈ᳚ ॥ ઓં શાન્તિ॒-શ્શાન્તિ॒-શ્શાન્તિઃ॑ ॥ 25 ॥
(સ॒હ પઞ્ચ॑) (અ. 13)
અનુવાકં 14
બ્ર॒હ્મ॒વિદા᳚પ્નોતિ॒ પર᳚મ્ ॥
તદે॒ષા-ઽભ્યુ॑ક્તા । સ॒ત્ય-ઞ્જ્ઞા॒ન-મ॑ન॒ન્ત-મ્બ્રહ્મ॑ ।
યો વેદ॒ નિહિ॑ત॒-ઙ્ગુહા॑યા-મ્પર॒મે વ્યો॑મન્ન્ ।
સો᳚-ઽશ્નુતે॒ સર્વા॒ન્ કામા᳚ન્-થ્સ॒હ । બ્રહ્મ॑ણા વિપ॒શ્ચિતેતિ॑ ॥
તસ્મા॒દ્વા એ॒તસ્મા॑દા॒ત્મન॑ આકા॒શ-સ્સમ્ભૂ॑તઃ । આ॒કા॒શા-દ્વા॒યુઃ । વા॒યોર॒ગ્નિઃ । અ॒ગ્નેરાપઃ॑ । અ॒દ્ભ્યઃ પૃ॑થિ॒વી । પૃ॒થિ॒વ્યા ઓષ॑ધયઃ ।
ઓષ॑ધી॒ભ્યો-ઽન્ન᳚મ્ । અન્ના॒-ત્પુરુ॑ષઃ ॥
સ વા એષ પુરુષો-ઽન્ન॑રસ॒મયઃ ॥ તસ્યેદ॑મેવ॒ શિરઃ । અય-ન્દક્ષિ॑ણઃ પ॒ક્ષઃ । અયમુત્ત॑રઃ પ॒ક્ષઃ । અયમાત્મા᳚ । ઇદ-મ્પુચ્છ॑-મ્પ્રતિ॒ષ્ઠા ॥ તદપ્યેષ શ્લો॑કો ભ॒વતિ ॥ 26 ॥
અન્ના॒દ્વૈ પ્ર॒જાઃ પ્ર॒જાય॑ન્તે । યાઃ કાશ્ચ॑ પૃથિ॒વીગ્ શ્રિ॒તાઃ । અથો॒ અન્ને॑નૈ॒વ જી॑વન્તિ । અથૈ॑ન॒દપિ॑યન્ત્યન્ત॒તઃ । અન્ન॒ગ્મ્॒ હિ ભૂ॒તાના॒-ઞ્જ્યેષ્ઠ᳚મ્ । તસ્મા᳚-થ્સર્વૌષ॒ધ મુ॑ચ્યતે ।
સર્વં॒-વૈઁ તે-ઽન્ન॑માપ્નુવન્તિ । યે-ઽન્ન॒-મ્બ્રહ્મો॒પાસ॑તે । અન્ન॒ગ્મ્॒ હિ ભૂ॒તાના॒-ઞ્જ્યેષ્ઠ᳚મ્ । તસ્મા᳚-થ્સર્વૌષ॒ધ મુ॑ચ્યતે । અન્ના᳚-દ્ભૂ॒તાનિ॒ જાય॑ન્તે । જાતા॒ન્યન્ને॑ન વર્ધન્તે ।
અદ્યતે-ઽત્તિ ચ॑ ભૂતા॒નિ । તસ્માદન્ન-ન્તદુચ્ય॑ત ઇ॒તિ ॥
તસ્માદ્વા એતસ્મા-દન્ન॑રસ॒મયાત્ ।
અન્યો-ઽન્તર આત્મા᳚ પ્રાણ॒ મયઃ । તેનૈ॑ષ પૂ॒ર્ણઃ ॥
સ વા એષ પુરુષવિ॑ધ એ॒વ । તસ્ય પુરુ॑ષ વિ॒ધતામ્ ।
અન્વય॑-મ્પુરુષ॒ વિધઃ । તસ્ય પ્રાણ॑ એવ॒ શિરઃ ॥
વ્યાનો દક્ષિ॑ણઃ પ॒ક્ષઃ । અપાન ઉત્ત॑રઃ પ॒ક્ષઃ ।
આકા॑શ આ॒ત્મા । પૃથિવી પુચ્છ॑-મ્પ્રતિ॒ષ્ઠા ॥
તદપ્યેષ શ્લો॑કો ભ॒વતિ ॥ 27 ॥
પ્રા॒ણ-ન્દે॒વા અનુ॒પ્રાણ॑ન્તિ । મ॒નુ॒ષ્યાઃ᳚ પ॒શવ॑શ્ચ॒ યે । પ્રા॒ણો હિ ભૂ॒તાના॒માયુઃ॑ । તસ્મા᳚-થ્સર્વાયુ॒ષ મુ॑ચ્યતે । સર્વ॑મે॒વ ત॒ આયુ॑ર્યન્તિ ।
યે પ્રા॒ણ-મ્બ્રહ્મો॒પાસ॑તે ।
પ્રાણો હિ ભૂતા॑નામા॒યુઃ । તસ્મા-થ્સર્વાયુષ-મુચ્ય॑ત ઇ॒તિ ॥ તસ્યૈષ એવ શારી॑ર આ॒ત્મા । યઃ॑ પૂર્વ॒સ્ય ॥
તસ્માદ્વા એતસ્મા᳚-ત્પ્રાણ॒મયાત્ । અન્યો-ઽન્તર આત્મા॑ મનો॒મયઃ । તેનૈ॑ષ પૂ॒ર્ણઃ ॥ સ વા એષ પુરુષવિ॑ધ એ॒વ । તસ્ય પુરુ॑ષવિ॒ધતામ્ ।
અન્વય॑-મ્પુરુષ॒વિધઃ । તસ્ય યજુ॑રેવ॒ શિરઃ । ઋગ્ દક્ષિ॑ણઃ પ॒ક્ષઃ । સામોત્ત॑રઃ પ॒ક્ષઃ । આદે॑શ આ॒ત્મા । અથર્વાઙ્ગિરસઃ પુચ્છ॑-મ્પ્રતિ॒ષ્ઠા ॥
તદપ્યેષ શ્લો॑કો ભ॒વતિ ॥ 28 ॥
યતો॒ વાચો॒ નિવ॑ર્તન્તે । અપ્રા᳚પ્ય॒ મન॑સા સ॒હ । આનન્દ-મ્બ્રહ્મ॑ણો વિ॒દ્વાન્ । ન બિભેતિ કદા॑ચને॒તિ ॥ તસ્યૈષ એવ શારી॑ર આ॒ત્મા । યઃ॑ પૂર્વ॒સ્ય ॥
તસ્માદ્વા એતસ્મા᳚-ન્મનો॒મયાત્ । અન્યો-ઽન્તર આત્મા વિ॑જ્ઞાન॒મયઃ । તેનૈ॑ષ પૂ॒ર્ણઃ ॥ સ વા એષ પુરુષવિ॑ધ એ॒વ । તસ્ય પુરુ॑ષ વિ॒ધતામ્ ।
અન્વય॑-મ્પુરુષ॒ વિધઃ । તસ્ય શ્ર॑દ્ધૈવ॒ શિરઃ । ઋત-ન્દક્ષિ॑ણઃ પ॒ક્ષઃ । સત્યમુત્ત॑રઃ પ॒ક્ષઃ । યો॑ગ આ॒ત્મા । મહઃ પુચ્છ॑-મ્પ્રતિ॒ષ્ઠા ॥ તદપ્યેષ શ્લો॑કો ભ॒વતિ ॥ 29 ॥
વિ॒જ્ઞાનં॑-યઁ॒જ્ઞ-ન્ત॑નુતે । કર્મા॑ણિ તનુ॒તે-ઽપિ॑ ચ । વિ॒જ્ઞાન॑-ન્દે॒વા-સ્સર્વે᳚ । બ્રહ્મ॒ જ્યેષ્ઠ॒-મુપા॑સતે । વિ॒જ્ઞાન॒-મ્બ્રહ્મ॒ ચે-દ્વેદ॑ । તસ્મા॒ચ્ચેન્ન પ્ર॒માદ્ય॑તિ । શ॒રીરે॑ પાપ્મ॑નો હિ॒ત્વા । સર્વાન્-કામાન્-થ્સમશ્નુ॑ત ઇ॒તિ ॥ તસ્યૈષ એવ શારી॑ર આ॒ત્મા । યઃ॑ પૂર્વ॒સ્ય ॥ તસ્માદ્વા એતસ્મા-દ્વિ॑જ્ઞાન॒મયાત્ । અન્યો-ઽન્તર આત્મા॑-ઽઽનન્દ॒મયઃ । તેનૈ॑ષ પૂ॒ર્ણઃ ॥ સ વા એષ પુરુષવિ॑ધ એ॒વ । તસ્ય પુરુ॑ષવિ॒ધતામ્ ।
અન્વય॑-મ્પુરુષ॒વિધઃ । તસ્ય પ્રિય॑-મેવ॒ શિરઃ ।
મોદો દક્ષિ॑ણઃ પ॒ક્ષઃ ।
પ્રમોદ ઉત્ત॑રઃ પ॒ક્ષઃ । આન॑ન્દ આ॒ત્મા ।
બ્રહ્મ પુચ્છ॑-મ્પ્રતિ॒ષ્ઠા ॥
તદપ્યેષ શ્લો॑કો ભ॒વતિ ॥ 30 ॥
અસ॑ન્ને॒વ સ॑ ભવતિ । અસ॒-દ્બ્રહ્મેતિ॒ વેદ॒ ચેત્ ।
અસ્તિ બ્રહ્મેતિ॑ ચે-દ્વે॒દ । સન્તમેન-ન્તતો વિ॑દુરિ॒તિ ॥
તસ્યૈષ એવ શારી॑ર આ॒ત્મા । યઃ॑ પૂર્વ॒સ્ય ॥ અથાતો॑-ઽનુ પ્ર॒શ્નાઃ ॥ ઉ॒તા વિ॒દ્વા ન॒મું-લોઁ॒ક-મ્પ્રેત્ય॑ । કશ્ચ॒ન ગ॑ચ્છ॒તી(3) । આહો॑ વિ॒દ્વાન॒મું-લોઁ॒ક-મ્પ્રેત્ય॑ । કશ્ચિ॒-થ્સમ॑શ્નુ॒તા(3) ઉ॒ ॥ સો॑-ઽકામયત ।
બ॒હુસ્યા॒-મ્પ્રજા॑યે॒યેતિ॑ । સ તપો॑-ઽતપ્યત । સ તપ॑સ્ત॒પ્ત્વા । ઇ॒દગ્મ્ સર્વ॑-મસૃજત ॥ યદિ॒દ-ઙ્કિઞ્ચ॑ । તથ્સૃ॒ષ્ટ્વા । તદે॒વાનુ॒ પ્રાવિ॑શત્ ॥ તદ॑નુપ્ર॒વિશ્ય॑ । સચ્ચ॒ ત્યચ્ચા॑ભવત્ । નિ॒રુક્ત॒-ઞ્ચા નિ॑રુક્ત-ઞ્ચ ।
નિ॒લય॑ન॒-ઞ્ચા નિ॑લયન-ઞ્ચ । વિ॒જ્ઞાન॒-ઞ્ચા વિ॑જ્ઞાન-ઞ્ચ । સત્ય-ઞ્ચાનૃત-ઞ્ચ સ॑ત્ય-મ॒ભવત્ ॥ યદિ॑દ-ઙ્કિ॒ઞ્ચ ।
તથ્સત્ય-મિ॑ત્યા ચ॒ક્ષતે ॥ તદપ્યેષ શ્લો॑કો ભ॒વતિ ॥ 31 ॥
અસ॒દ્વા ઇ॒દમગ્ર॑ આસીત્ । તતો॒ વૈ સદ॑જાયત ।
તદાત્માનગ્ગ્ સ્વય॑-મકુ॒રુત । તસ્મા-ત્ત-થ્સુકૃતમુચ્ય॑ત ઇ॒તિ ॥ યદ્વૈ॑ ત-થ્સુ॒કૃતમ્ । ર॑સો વૈ॒ સઃ । રસગ્ગ્ હ્યેવાયં-લઁબ્ધ્વા-ઽઽન॑ન્દી ભ॒વતિ ॥
કો હ્યેવાન્યા᳚-ત્કઃ પ્રા॒ણ્યાત્ । યદેષ આકાશ આન॑ન્દો ન॒ સ્યાત્ । એષ હ્યેવાન॑ન્દયા॒તિ ॥ ય॒દા હ્યે॑વૈષ॒ એતસ્મિ-ન્નદૃશ્યે ઽનાત્મ્યે ઽનિરુક્તે ઽનિલયને ઽભયં
પ્રતિ॑ષ્ઠાં-વિઁ॒ન્દતે । અથ સો-ઽભય-ઙ્ગ॑તો ભ॒વતિ ॥
ય॒દા હ્યે॑વૈષ॒ એતસ્મિ-ન્નુદર-મન્ત॑ર-ઙ્કુ॒રુતે ।
અથ તસ્ય ભ॑ય-મ્ભ॒વતિ ॥ તત્ત્વેવ ભયં-વિઁદુષો-ઽમ॑ન્વાન॒સ્ય ॥
તદપ્યેષ શ્લો॑કો ભ॒વતિ ॥ 32 ॥
ભી॒ષા-ઽસ્મા॒-દ્વાતઃ॑ પવતે । ભી॒ષોદે॑તિ॒ સૂર્યઃ॑ ।
ભીષા-ઽસ્મા-દગ્નિ॑-શ્ચેન્દ્ર॒શ્ચ । મૃત્યુ-ર્ધાવતિ પઞ્ચ॑મ ઇ॒તિ ॥ સૈષા-ઽઽનન્દસ્ય મીમાગ્મ્॑સા ભ॒વતિ ॥ યુવા સ્યા-થ્સાધુ યુ॑વા-ઽદ્ધ્યા॒યકઃ । આશિષ્ઠો દૃઢિષ્ઠો॑ બલિ॒ષ્ઠઃ । તસ્યેય-મ્પૃથિવી સર્વા વિત્તસ્ય॑ પૂર્ણા॒ સ્યાત્ ।
સ એકો માનુષ॑ આન॒ન્દઃ ॥ તે યે શત-મ્માનુષા॑ આન॒ન્દાઃ । ॥ 33-ઽ ॥
સ એકો મનુષ્ય-ગન્ધર્વાણા॑-માન॒ન્દઃ । શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામ॑હત॒સ્ય ॥ તે યે શત-મ્મનુષ્ય-ગન્ધર્વાણા॑-માન॒ન્દાઃ । સ એકો દેવ-ગન્ધર્વાણા॑-માન॒ન્દઃ । શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામ॑હત॒સ્ય ॥
તે યે શત-ન્દેવ-ગન્ધર્વાણા॑-માન॒ન્દાઃ ।
સ એકઃ પિતૃણા-ઞ્ચિરલોક-લોકાના॑-માન॒ન્દઃ ।
શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામ॑હત॒સ્ય ॥
તે યે શત-મ્પિતૃણા-ઞ્ચિરલોક-લોકાના॑-માન॒ન્દાઃ ।
સ એક આજાનજાના-ન્દેવાના॑-માન॒ન્દઃ । ॥ 33.બ્ ॥
શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામ॑હત॒સ્ય ॥
તે યે શત-માજાન-જાના-ન્દેવાના॑ માન॒ન્દાઃ ।
સ એકઃ કર્મ-દેવાના-ન્દેવાના॑-માન॒ન્દઃ ।
યે કર્મણા દેવાન॑પિ ય॒ન્તિ । શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામ॑હત॒સ્ય ॥ તે યે શત-ઙ્કર્મદેવાના-ન્દેવાના॑-માન॒ન્દાઃ । સ એકો દેવાના॑-માન॒ન્દઃ । શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામ॑હત॒સ્ય ॥ તે યે શત-ન્દેવાના॑-માન॒ન્દાઃ । સ એક ઇન્દ્ર॑સ્યાન॒ન્દઃ । ॥ 33.ચ્ ॥
શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામ॑હત॒સ્ય ॥ તે યે શતમિન્દ્ર॑-સ્યા-ઽઽન॒ન્દાઃ । સ એકો બૃહસ્પતે॑-રાન॒ન્દઃ । શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામ॑હત॒સ્ય ॥
તે યે શત-મ્બૃહસ્પતે॑ રાન॒ન્દાઃ । સ એકઃ પ્રજાપતે॑-રાન॒ન્દઃ । શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામ॑હત॒સ્ય ॥ તે યે શત-મ્પ્રજાપતે॑-રાન॒ન્દાઃ । સ એકો બ્રહ્મણ॑ આન॒ન્દઃ । શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામ॑હત॒સ્ય ॥ 33.દ્ ॥
સ યશ્ચા॑ય-મ્પુ॒રુષે । યશ્ચાસા॑-વાદિ॒ત્યે । સ એકઃ॑ ॥
સ ય॑ એવં॒-વિઁત્ । અસ્માલ્લો॑કા-ત્પ્રે॒ત્ય ।
એતમન્નમય-માત્માન-મુપ॑સઙ્ક્રા॒મતિ ।
એત-મ્પ્રાણમય-માત્માન-મુપ॑સઙ્ક્રા॒મતિ ।
એત-મ્મનોમય-માત્માન-મુપ॑સઙ્ક્રા॒મતિ ।
એતં-વિઁજ્ઞાનમય-માત્માન-મુપ॑સઙ્ક્રા॒મતિ ।
એતમાનન્દમય-માત્માન-મુપ॑સઙ્ક્રા॒મતિ ॥
તદપ્યેષ શ્લો॑કો ભ॒વતિ ॥ 33એ ॥
યતો॒ વાચો॒ નિવ॑ર્તન્તે । અપ્રા᳚પ્ય॒ મન॑સા સ॒હ । આનન્દ-મ્બ્રહ્મ॑ણો વિ॒દ્વાન્ । ન બિભેતિ કુત॑શ્ચને॒તિ ॥ એતગ્મ્ હ વા વ॑ ન ત॒પતિ । કિમહગ્મ્ સાધુ॑ નાક॒રવમ્ । કિમહ-મ્પાપ-મકર॑વ-મિ॒તિ ॥
સ ય એવં-વિઁદ્વાનેતે આત્મા॑નગ્ગ્ સ્પૃ॒ણુતે ॥
ઉ॒ભે હ્યે॑વૈષ॒ એતે આત્મા॑નગ્ગ્ સ્પૃ॒ણુતે ।
ય એ॒વં-વેઁદ॑ ॥ ઇત્યુ॑પ॒નિષ॑ત્ ॥ 34 ॥
સ॒હ ના॑ વવતુ । સ॒હ નૌ॑ ભુનક્તુ । સ॒હ વી॒ર્ય॑-ઙ્કરવાવહૈ । તે॒જ॒સ્વિના॒ વધી॑તમસ્તુ॒ મા વિ॑દ્વિષા॒વહૈ᳚ ॥ ઓં શાન્તિ॒-શ્શાન્તિ॒-શ્શાન્તિઃ॑ ॥
(બ્ર॒હ્મ॒વિદિદમયમિદમેક॑વિગ્મ્શતિઃ ।
અન્ના॒ દન્ન॑રસ॒મયા-ત્પ્રાણો॒ વ્યાનો-ઽપાન આકા॑શઃ॒ પૃથિવી પુચ્છ॒ગ્મ્॒ ષડ્વિગ્મ્॑શતિઃ ।
પ્રા॒ણ-મ્પ્રા॑ણ॒મયા-ન્મ॑નો॒ યજુ॒ર્॒ ઋ-ખ્સામાદે॒શો-ઽથર્વાઙ્ગિરસઃ પુચ્છ॒-ન્દ્વાવિગ્મ્॑શતિઃ ।
યત॑-શ્શ્ર॒દ્ધર્તગ્મ્ સત્યમ્ ઁયો॑ગો॒ મહો॑-ઽષ્ટાદ॑શ । વિ॒જ્ઞાન॒-મ્પ્રિય॒-મ્મોદઃ પ્રમોદ આન॑ન્દો॒ બ્રહ્મ પુચ્છ॒-ન્દ્વાવિગ્મ્॑શતિઃ ।
અસ॑ન્ને॒વાથાષ્ટાવિ ગ્મ્॑શતિઃ । અસ॒-થ્ષોડ॑શ ।
ભી॒ષા-ઽસ્મા॒-ન્માનુષો॒ મનુષ્યગન્ધર્વાણા॒-ન્દેવગન્ધર્વાણા॒-મ્પિતૃણામ્ચિરલોકલોકાના॒ માજાનજાના-ઙ્કર્મદેવાનામ્ ઁયે કર્મણા દેવાના॒મિન્દ્ર॑સ્ય॒ બૃહસ્પતેઃ॒ પ્રજાપતે॒-ર્બ્રહ્મણ॒-સ્સ યશ્વ॑ સઙ્ક્રા॒મત્યેક॑પઞ્ચા॒શત્ ।
યતઃ॒ કુત॑શ્ચ॒ નૈતમેકા॑દશ॒ નવ॑) (અ. 14)
॥ ઇતિ બ્રહ્માનન્દવલ્લી સમાપ્તા ॥
॥ હરિઃ॑ ઓમ્ ॥
॥ કૃષ્ણ યજુર્વેદીય તૈત્તિરીય આરણ્યકે અષ્ટમઃ પ્રપાઠક-સ્સમાપ્તઃ ॥
