કૃષ્ણ યજુર્વેદીય તૈત્તિરીય બ્રાહ્મણે તૃતીયાષ્ટકે નવમઃ પ્રપાઠકઃ - અષ્ટાદશિના-મ્પશૂના-મ્પ્રયોગઃ
ઓ-ન્નમઃ પરમાત્મને, શ્રી મહાગણપતયે નમઃ,
શ્રી ગુરુભ્યો નમઃ । હ॒રિઃ॒ ઓમ્ ॥
(અશ્વમેધસ્ય દ્વિતીય-તૃતીયા હર્વિધાનમ્)
અનુવાકં 1 - અષ્ટાદશિના-ઙ્ગ્રાભ્યાણાં આરણ્યાના-ઞ્ચ પશૂના-મ્પ્રયોગઃ
પ્ર॒જાપ॑તિ-રશ્વમે॒ધમ॑સૃજત । સો᳚-ઽસ્માથ્સૃ॒ષ્ટો-ઽપા᳚ક્રામત્ ।
તમ॑ષ્ટાદ॒શિભિ॒રનુ॒ પ્રાયુ॑ઙ્ક્ત । તમા᳚પ્નોત્ । તમા॒પ્ત્વા ઽષ્ટા॑દ॒શિભિ॒રવા॑રુન્ધ ।
યદ॑ષ્ટાદ॒શિન॑ આલ॒ભ્યન્તે᳚ । ય॒જ્ઞમે॒વ તૈરા॒પ્ત્વા યજ॑મા॒નો-ઽવ॑રુન્ધે ॥
સં॒વઁ॒થ્સ॒રસ્ય॒ વા એ॒ષા પ્ર॑તિ॒મા । યદ॑ષ્ટાદ॒શિનઃ॑ ।
દ્વાદ॑શ॒ માસાઃ॒ પઞ્ચ॒ર્તવઃ॑ ॥ 1 ॥
સં॒વઁ॒થ્સ॒રો᳚-ઽષ્ટાદ॒શઃ । યદ॑ષ્ટાદ॒શિન॑ આલ॒ભ્યન્તે॑ ।
સં॒વઁ॒થ્સ॒રમે॒વ તૈરા॒પ્ત્વા
યજમા॒નો-ઽવ॑રુન્ધે ॥
અ॒ગ્નિ॒ષ્ઠે᳚ ઽન્યા-ન્પ॒શૂનુ॑પા-ક॒રોતિ॑ ।
ઇત॑રેષુ॒ યૂપે᳚ષ્વષ્ટાદ॒શિનો-ઽજા॑મિત્વાય ॥
નવ॑ ન॒વાલ॑ભ્યન્તે સવીર્ય॒ત્વાય॑ ॥ યદા॑ર॒ણ્યૈ-સ્સગ્ગ્॑ સ્થા॒પયે᳚ત્ । વ્યવ॑સ્યેતા-મ્પિતા પુ॒ત્રૌ । વ્યદ્ધ્વા॑નઃ ક્રામેયુઃ ।
વિદૂ॑ર॒-ઙ્ગ્રામ॑યો ર્ગ્રામા॒ન્તૌ સ્યા॑તામ્ ॥ 2 ॥
ઋ॒ક્ષીકાઃ᳚ પુરુષવ્યા॒ઘ્રાઃ પ॑રિમો॒ષિણ॑ આવ્યા॒ધિની॒-સ્તસ્ક॑રા॒ અર॑ણ્યે॒ષ્વા-જા॑યેરન્ન્ ॥
તદા॑હુઃ । અપ॑શવો॒ વા એ॒તે । યદા॑ર॒ણ્યાઃ ।
યદા॑ર॒ણ્યૈ-સ્સગ્ગ્॑સ્થા॒પયે᳚ત । ક્ષિ॒પ્રે યજ॑માન॒-મર॑ણ્ય-મ્મૃ॒તગ્મ્ હ॑રેયુઃ ।
અર॑ણ્યાયતના॒ હ્યા॑ર॒ણ્યાઃ પ॒શવ॒ ઇતિ॑ । યત્પ॒શૂન્નાલભે॑ત । અન॑વરુદ્ધા અસ્ય પ॒શવ॑-સ્સ્યુઃ । યત્પર્ય॑ગ્નિ-કૃતાનુથ્સૃ॒જેત્ ॥ 3 ॥
ય॒જ્ઞ॒વે॒શ॒સ-ઙ્કુ॑ર્યાત્ ॥ યત્પ॒શૂના॒લભ॑તે । તેનૈ॒વ પ॒શૂનવ॑રુન્ધે ।
યત્પર્ય॑ગ્નિ-કૃતાનુથ્સૃ॒જત્ય-ય॑જ્ઞવેશસાય ।
અવ॑રુદ્ધા અસ્ય પ॒શવો॒ ભવ॑ન્તિ ।
ન ય॑જ્ઞવેશ॒ સમ્ભ॑વતિ ।
ન યજ॑માન॒-મર॑ણ્ય-મ્મૃ॒તગ્મ્ હ॑રન્તિ ॥
ગ્રા॒મ્યૈ-સ્સગ્ગ્સ્થા॑પયતિ । એ॒તે વૈ પ॒શવઃ॒, ક્ષેમો॒ નામ॑ । સ-મ્પિ॑તા પુ॒ત્રાવ વ॑સ્યતઃ । સમદ્ધ્વા॑નઃ ક્રામન્તિ ।
સ॒મ॒ન્તિ॒ક-ઙ્ગ્રામ॑યો-ર્ગ્રામા॒ન્તૌ ભ॑વતઃ ।
નર્ક્ષીકાઃ᳚ પુરુષવ્યા॒ઘ્રાઃ પ॑રિમો॒ષિણ॑ આવ્યા॒ધિની॒-સ્તસ્ક॑રા॒ અર॑ણ્યે॒ષ્વા જા॑યન્તે ॥ 4 ॥
(ઋ॒તવઃ॑ - સ્યાતા - મુથ્સૃ॒જેથ્ - સ્ય॑ત॒સ્ત્રીણિ॑ ચ)(આ1)
અનુવાકં 2 - ચાતુર્માસ્યપશૂના-મ્પ્રયોગઃ
પ્ર॒જાપ॑તિર-કામયતો॒ભૌ લો॒કાવ-વ॑રુન્ધી॒યેતિ॑ ।
સ એ॒તાનુ॒ભયા᳚-ન્પ॒શૂન॑ પશ્યત્ । ગ્રા॒મ્યાગ્શ્ચા॑-ર॒ણ્યાગ્શ્ચ॑ । તાનાલ॑ભત ।
તૈર્વૈ સ ઉ॒ભૌ લો॒કાવ વા॑રુન્ધ । ગ્રા॒મ્યૈરે॒વ પ॒શુભિ॑રિ॒મં-લોઁ॒કમ વા॑રુન્ધ ।
આ॒ર॒ણ્યૈર॒મુમ્ । યદ્ગ્રા॒મ્યા-ન્પ॒શૂના॒લભ॑તે ।
ઇ॒મમે॒વ તૈર્લો॒કમવ॑રુન્ધે । યદા॑ર॒ણ્યાન્ ॥ 5 ॥
અ॒મુ-ન્તૈઃ ॥ અન॑વરુદ્ધો॒ વા એ॒તસ્ય॑ સંવઁથ્સ॒ર ઇત્યા॑હુઃ । ય ઇ॒ત ઇ॒તશ્ચાતુર્મા॒સ્યાનિ॑ સં॒વઁથ્સ॒ર-મ્પ્ર॑યુ॒ઙ્ક્ત ઇતિ॑ ।
એ॒તાવા॒ન્॒. વૈ સં॑વઁથ્સ॒રઃ । યચ્ચા॑તુર્મા॒સ્યાનિ॑ । યદે॒તે ચાતુ॑ર્મા॒સ્યાઃ પ॒શવ॑ આલ॒ભ્યન્તે᳚ । પ્ર॒ત્યક્ષ॑મે॒વ તૈ-સ્સં॑વઁથ્સ॒રં-યઁજ॑મા॒નો-ઽવ॑રુન્ધે । ॥
વિ વા એ॒ષ પ્ર॒જયા॑ પ॒શુભિ॑ર્-ઋદ્ધ્યતે ।
ય-સ્સં॑વઁથ્સ॒ર-મ્પ્ર॑યુ॒ઙ્ક્તે । સં॒વઁ॒થ્સ॒ર-સ્સુ॑વ॒ર્ગો લો॒કઃ ॥ 6 ॥
સુ॒વ॒ર્ગ-ન્તુ લો॒ક-ન્નાપ॑રાદ્ધ્નોતિ ।
પ્ર॒જા વૈ પ॒શવ॑ એકાદ॒શિની᳚ ।
યદે॒ત ઐ॑કાદશિ॒નાઃ પ॒શવ॑ આલ॒ભ્યન્તે᳚ ।
સા॒ક્ષાદે॒વ પ્ર॒જા-મ્પ॒શૂન્. યજ॑મા॒નો-ઽવ॑રુન્ધે ॥ પ્ર॒જાપ॑તિ-ર્વિ॒રાજ॑મસૃજત ।
સા સૃ॒ષ્ટા-ઽશ્વ॑મે॒ધ-મ્પ્રાવિ॑શત્ ।
તા-ન્દ॒શિભિ॒રનુ॒ પ્રાયુ॑ઙ્ક્ત । તામા᳚પ્નોત્ ।
તામા॒પ્ત્વા દ॒શિભિ॒રવા॑રુન્ધ । યદ્દ॒શિન॑ આલ॒ભ્યન્તે᳚ ॥ 7 ॥
વિ॒રાજ॑મે॒વ તૈરા॒પ્ત્વા યજ॑મા॒નો-ઽવ॑રુન્ધે ॥
એકા॑દશ દ॒શત॒ આલ॑ભ્યન્તે । એકા॑દશાક્ષરા ત્રિ॒ષ્ટુપ્ । ત્રૈષ્ટુ॑ભાઃ પ॒શવઃ॑ । પ॒શૂને॒વાવ॑રુન્ધે ॥ વૈ॒શ્વ॒દે॒વો વા અશ્વઃ॑। ના॒ના॒દે॒વ॒ત્યાઃ᳚ પ॒શવો॑ ભવન્તિ ।
અશ્વ॑સ્ય સર્વ॒ત્વાય॑ । નાના॑રૂપા ભવન્તિ । તસ્મા॒ન્નાના॑રૂપાઃ પ॒શવઃ॑( ) ।
બ॒હુ॒રૂ॒પા ભ॑વન્તિ । તસ્મા᳚-દ્બહુરૂ॒પાઃ પ॒શવ॒-સ્સમૃ॑દ્ધ્યૈ ॥ 8 ॥
(આ॒ર॒ણ્યાન્-ઁલો॒કો-દ॒શિન॑ આલ॒ભ્યન્તે॒-નાના॑રૂપાઃ પ॒શવો॒ દ્વે ચ॑) (અ. 2)
અનુવાકં 3 - રોહિતાદીના-મ્પશૂનાં-વઁપાહોમસાહિત્યમ્
અ॒સ્મૈ વૈ લો॒કાય॑ ગ્રા॒મ્યાઃ પ॒શવ॒ આલ॑ભ્યન્તે । અ॒મુષ્મા॑ આર॒ણ્યાઃ । યદ્ગ્રા॒મ્યા-ન્પ॒શૂના॒લભ॑તે । ઇ॒મમે॒વ તૈર્લો॒કમવ॑રુન્ધે । યદા॑ર॒ણ્યાન્ । અ॒મુ-ન્તૈઃ । ઉ॒ભયા᳚-ન્પ॒શૂનાલ॑ભતે । ગ્રા॒મ્યાગ્શ્ચા॑-ર॒ણ્યાગ્શ્ચ॑ ।
ઉ॒ભયો᳚-ર્લો॒કયો॒ર વ॑રુદ્ધ્યૈ । ઉ॒ભયા᳚-ન્પ॒શૂનાલ॑ભતે ॥ 9 ॥
ગ્રા॒મ્યાગ્શ્ચા॑-ર॒ણ્યાગ્શ્ચ॑ । ઉ॒ભય॑સ્યા॒-ન્નાદ્ય॒સ્યા-વ॑રુદ્ધ્યૈ । ઉભયા᳚-ન્પ॒શૂનાલભતે । ગ્રામ્યાગ્શ્ચા॑ર॒ણ્યાગ્શ્ચ॑ ।
ઉ॒ભયે॑ષા-મ્પશૂ॒નામવ॑રુદ્ધ્યૈ ॥
ત્રય॑સ્ત્રયો ભવન્તિ । ત્રય॑ ઇ॒મે લો॒કાઃ ।
એ॒ષાં-લોઁ॒કાના॒માપ્ત્યૈ᳚ ॥ બ્ર॒હ્મ॒વા॒દિનો॑ વદન્તિ । કસ્મા᳚થ્સ॒ત્યાત્ ॥ 10 ॥
અ॒સ્મિન્ ઁલો॒કે બ॒હવઃ॒ કામા॒ ઇતિ॑ ।
યથ્સ॑મા॒નીભ્યો॑ દે॒વતા᳚ભ્યો॒-ઽન્યે᳚-ઽન્યે પ॒શવ॑ આલ॒ભ્યન્તે᳚ । અ॒સ્મિન્ને॒વ તલ્લો॒કે કામા᳚ન્દધાતિ । તસ્મા॑દ॒સ્મિન્-ઁલો॒કે બ॒હવઃ॒ કામાઃ᳚ ॥ ત્ર॒યા॒ણા-ન્ત્ર॑યાણાગ્મ્ સ॒હ વ॒પા જુ॑હોતિ । ત્ર્યા॑વૃતો॒ વૈ દે॒વાઃ ।
ત્ર્યા॑વૃત ઇ॒મે લો॒કાઃ । એ॒ષાં-લોઁ॒કાના॒માપ્ત્યૈ᳚ । એ॒ષાં-લોઁ॒કાના॒-ઙ્ક્લૃપ્ત્યૈ᳚ ॥ પર્ય॑ગ્નિ-કૃતા-નાર॒ણ્યા-નુથ્સૃ॑જ॒ન્ત્યહિગ્મ્॑સાયૈ ॥ 11 ॥
(અવ॑રુદ્ધ્યા ઉ॒ભયા᳚-ન્પ॒શૂનાલ॑ભતે - સ॒ત્યા - દહિગ્મ્॑સાયૈ)(આ3)
અનુવાકં 4 - અશ્વસ્ય રથયોજનાલઙ્કારાદયઃ
યુ॒ઞ્જન્તિ॑ બ્ર॒દ્ધ્નમિત્યા॑હ । અ॒સૌ વા આ॑દિ॒ત્યો બ્ર॒દ્ધ્નઃ । આ॒દિ॒ત્ય-મે॒વાસ્મૈ॑ યુનક્તિ । અ॒રુ॒ષમિત્યા॑હ । અ॒ગ્નિર્વા અ॑રુ॒ષઃ ।
અ॒ગ્નિમે॒વાસ્મૈ॑ યુનક્તિ । ચર॑ન્ત॒મિત્યા॑હ । વા॒યુર્વૈ ચરન્ન્॑ । વા॒યુમે॒વાસ્મૈ॑ યુનક્તિ । પરિ॑ત॒સ્થુષ॒ ઇત્યા॑હ ॥ 12 ॥
ઇ॒મે વૈ લો॒કાઃ પરિ॑ત॒સ્થુષઃ॑ । ઇ॒મને॒વાસ્મૈ॑ લો॒કાન્. યુ॑નક્તિ ॥ રોચ॑ન્તે રોચ॒ના દિ॒વીત્યા॑હ । નક્ષ॑ત્રાણિ॒ વૈ રો॑ચ॒ના દિ॒વિ ।
નક્ષ॑ત્રાણ્યે॒વાસ્મૈ॑ રોચયતિ ॥ યુ॒ઞ્જન્ત્ય॑સ્ય॒ કામ્યેત્યા॑હ । કામા॑ને॒વાસ્મૈ॑ યુનક્તિ ॥ હરી॒ વિપ॑ક્ષ॒સેત્યા॑હ ।
ઇ॒મે વૈ હરી॒ વિપ॑ક્ષસા । ઇ॒મે એ॒વાસ્મૈ॑ યુનક્તિ ॥ 13 ॥
શોણા॑ ધૃ॒ષ્ણૂ નૃ॒વાહ॒સેત્યા॑હ । અ॒હો॒રા॒ત્રે વૈ નૃ॒વાહ॑સા । અ॒હો॒રા॒ત્રે એ॒વાસ્મૈ॑ યુનક્તિ ॥ એ॒તા એ॒વાસ્મૈ॑ દે॒વતા॑ યુનક્તિ ।
સુ॒વ॒ર્ગસ્ય॑ લો॒કસ્ય॒ સમ॑ષ્ટ્યૈ ॥
કે॒તુ-ઙ્કૃ॒ણ્વન્ન॑-કે॒તવ॒ ઇતિ॑ દ્ધ્વ॒જ-મ્પ્રતિ॑મુઞ્ચતિ । યશ॑ એ॒વૈન॒ગ્મ્॒ રાજ્ઞા᳚-ઙ્ગમયતિ ॥ જી॒મૂત॑સ્યેવ ભવતિ॒ પ્રતી॑ક॒મિત્યા॑હ । ય॒થા॒ ય॒જુરે॒વૈતત્ ॥ યે તે॒ પન્થા॑ન-સ્સવિતઃ પૂ॒ર્વ્યાસ॒ ઇત્ય॑દ્ધ્વ॒ર્યુ-ર્યજ॑માનં
ઁવાચયત્ય॒ભિજિ॑ત્યૈ ॥ 14 ॥
પરા॒ વા એ॒તસ્ય॑ ય॒જ્ઞ એ॑તિ । યસ્ય॑ પ॒શુરુ॒પા-કૃ॑તો॒-ઽન્યત્ર॒ વેદ્યા॒ એતિ॑ । એતગ્ગ્ સ્તો॑તરે॒તેન॑ પ॒થા પુન॒રશ્વ॒-માવ॑ર્તયાસિ ન॒ ઇત્યા॑હ ।
વા॒યુર્વૈ સ્તોતા᳚ । વા॒યુમે॒વાસ્ય॑ પ॒રસ્તા᳚-દ્દધા॒ત્યાવૃ॑ત્ત્યૈ ॥ યથા॒ વૈ હ॒વિષો॑ ગૃહી॒તસ્ય॒ સ્કન્દ॑તિ । એ॒વં-વાઁ એ॒તદશ્વ॑સ્ય સ્કન્દતિ । યદ॑સ્યો॒પાકૃ॑તસ્ય॒ લોમા॑નિ॒ શીય॑ન્તે । યદ્વાલે॑ષુ કા॒ચાના॒વય॑ન્તિ ।
લોમા᳚ન્યે॒વાસ્ય॒ તથ્સમ્ભ॑રન્તિ ॥ 15 ॥
ભૂર્ભુવ॒સ્સુવ॒રિતિ॑ પ્રાજાપ॒ત્યા-ભિ॒રાવ॑યન્તિ । પ્રા॒જા॒પ॒ત્યો વા અશ્વઃ॑ ।
સ્વયૈ॒વૈન॑-ન્દે॒વત॑યા॒ સમ॑દ્ર્ધયન્તિ ॥ ભૂરિતિ॒ મહિ॑ષી । ભુવ॒ ઇતિ॑ વા॒વાતા᳚ ।
સુવ॒રિતિ॑ પરિવૃ॒ક્તી । એ॒ષાં-લોઁ॒કાના॑-મ॒ભિજિ॑ત્યૈ ॥ હિ॒ર॒ણ્યયાઃ᳚ કા॒ચા ભ॑વન્તિ । જ્યોતિ॒ર્વૈ હિર॑ણ્યમ્ । રા॒ષ્ટ્રમ॑શ્વમે॒ધઃ ॥ 16 ॥
જ્યોતિ॑શ્ચૈ॒વાસ્મૈ॑ રા॒ષ્ટ્ર-ઞ્ચ॑ સ॒મીચી॑ દધાતિ ॥ સ॒હસ્ર॑-મ્ભવન્તિ । સ॒હસ્ર॑ સમ્મિત-સ્સુવ॒ર્ગો લો॒કઃ । સુ॒વ॒ર્ગસ્ય॑ લો॒કસ્યા॒-ભિજિ॑ત્યૈ ॥
અપ॒ વા એ॒તસ્મા॒ત્તેજ॑ ઇન્દ્રિ॒ય-મ્પ॒શવ॒-શ્શ્રીઃ ક્રા॑મન્તિ । યો᳚-ઽશ્વમે॒ધેન॒ યજ॑તે ।
વસ॑વસ્ત્વા-ઽઞ્જન્તુ ગાય॒ત્રેણ॒ છન્દ॒સેતિ॒ મહિ॑ષ્ય॒ભ્ય॑નક્તિ । તેજો॒ વા આજ્ય᳚મ્ । તેજો॑ ગાય॒ત્રી । તેજ॑સૈ॒વાસ્મૈ॒ તેજો-ઽવ॑રુન્ધે ॥ 17 ॥
રુ॒દ્રાસ્ત્વા᳚-ઽઞ્જન્તુ॒ ત્રૈષ્ટુ॑ભેન॒ છન્દ॒સેતિ॑ વા॒વાતા᳚ । તેજો॒ વા આજ્ય᳚મ્ । ઇ॒ન્દ્રિ॒ય-ન્ત્રિ॒ષ્ટુપ્ । તેજ॑સૈ॒વાસ્મા॑ ઇન્દ્રિ॒યમવ॑રુન્ધે ।
આ॒દિ॒ત્યા-સ્ત્વા᳚-ઽઞ્જન્તુ॒ જાગ॑તેન॒ છન્દ॒સેતિ॑ પરિવૃ॒ક્તી । તેજો॒ વા આજ્ય᳚મ્ । પ॒શવો॒ જગ॑તી ।
તેજ॑સૈ॒વાસ્મૈ॑ પ॒શૂનવ॑રુન્ધે ॥
પત્ન॑યો॒-ઽભ્ય॑ઞ્જન્તિ । શ્રિ॒યા વા એ॒ત-દ્રૂ॒પમ્ ॥ 18 ॥
યત્પત્ન॑યઃ । શ્રિય॑-મે॒વાસ્મિ॒-ન્તદ્દ॑ધતિ ।
નાસ્મા॒ત્તેજ॑ ઇન્દ્રિ॒ય-મ્પ॒શવ॒-શ્શ્રીરપ॑ક્રામન્તિ ॥
લાજી(3)ઞ્છાચી(3)ન્. યશો॑ મ॒માઁ(4) ઇત્યતિ॑રિક્ત॒-મન્ન॒મશ્વા॑યો॒ પાહ॑રન્તિ ।
પ્ર॒જામે॒વાન્ના॒દી-ઙ્કુ॑ર્વતે ॥
એ॒તદ્દે॑વા॒ અન્ન॑મત્તૈ॒ત-દન્ન॑મદ્ધિ પ્રજાપત॒ ઇત્યા॑હ । પ્ર॒જાયા॑મે॒વાન્નાદ્ય॑-ન્દધતે ॥
યદિ॒ નાવ॒જિઘ્ર᳚ત્ । અ॒ગ્નિઃ પ॒શુરા॑સી॒દિત્યવ॑-ઘ્રાપયેત્ । અવ॑ હૈ॒વ જિ॑ઘ્રતિ ॥
આક્રાન॑. વા॒જી ક્રમૈ॒રત્ય॑-ક્રમીદ્વા॒જી દ્યૌસ્તે॑ પૃ॒ષ્ઠ-મ્પૃ॑થિ॒વી
સ॒ધસ્થ॒મિત્યશ્વ॒-મનુ॑મન્ત્રયતે ।
એ॒ષાં-લોઁ॒કાના॑-મ॒ભિજિ॑ત્યૈ ॥
સમિ॑દ્ધો અ॒ઞ્જન્કૃદ॑ર-મ્મતી॒ના-મિત્યશ્વ॑સ્યા॒ પ્રિયો॑ ભવન્તિ સરૂપ॒ત્વાય॑ ॥ 19 ॥
(પરિ॑ત॒સ્થુષ॒ ઇત્યા॑હે॒ - મે એ॒વાસ્મૈ॑ યુનક્ત્ય॒ - ભિજિ॑ત્યૈ-ભર-ન્ત્યશ્વમે॒ધો - રુ॑ન્ધે - રૂ॒પમ્ - જિ॑ઘ્રતિ॒ ત્રીણિ॑ ચ) (અ. 4)
અનુવાકં 5 - બ્રહ્મોદ્યનામકઃ હોતૃબ્રાહ્મણોસ્સંવાઁદઃ
તેજ॑સા॒ વા એ॒ષ બ્ર॑હ્મવર્ચ॒સેન॒ વ્યૃ॑દ્ધ્યતે । યો᳚-ઽશ્વમે॒ધેન॒ યજ॑તે ।
હોતા॑ ચ બ્ર॒હ્મા ચ॑ બ્ર॒હ્મોદ્યં॑-વઁદતઃ ।
તેજ॑સા ચૈ॒વૈન॑-મ્બ્રહ્મવર્ચ॒સેન॑ ચ॒ સમ॑દ્ર્ધયતઃ ॥ દ॒ક્ષિ॒ણ॒તો બ્ર॒હ્મા ભ॑વતિ ।
દ॒ક્ષિ॒ણ॒ત આ॑યતનો॒ વૈ બ્ર॒હ્મા । બા॒ર્॒હ॒સ્પ॒ત્યો વૈ બ્ર॒હ્મા ।
બ્ર॒હ્મ॒વ॒ર્ચ॒સમે॒વાસ્ય॑ દક્ષિણ॒તો (દક્ષિ॒ણતો) દ॑ધાતિ ।
તસ્મા॒-દ્દક્ષિ॒ણો-ઽદ્ર્ધો᳚ બ્રહ્મવર્ચ॒સિત॑રઃ ॥
ઉ॒ત્ત॒ર॒તો હોતા॑ ભવતિ ॥ 20 ॥
ઉ॒ત્ત॒ર॒ત આ॑યતનો॒ વૈ હોતા᳚ । આ॒ગ્ને॒યો વૈ હોતા᳚ । તેજો॒ વા અ॒ગ્નિઃ । તેજ॑ એ॒વાસ્યો᳚ત્તર॒તો દ॑ધાતિ । તસ્મા॒દુત્ત॒રો-ઽદ્ર્ધ॑-સ્તેજ॒સ્વિત॑રઃ ॥
યૂપ॑મ॒ભિતો॑ વદતઃ । ય॒જ॒મા॒ન॒દે॒વ॒ત્યો॑ વૈ યૂપઃ॑ । યજ॑માનમે॒વ તેજ॑સા ચ બ્રહ્મવર્ચ॒સેન॑ ચ॒ સમ॑દ્ર્ધયતઃ ॥
કિગ્ગ્ સ્વિ॑દાસીત્-પૂ॒ર્વચિ॑ત્તિ॒-રિત્યા॑હ ।
દ્યૌર્વૈ વૃષ્ટિઃ॑ પૂ॒ર્વચિ॑ત્તિઃ ॥ 21 ॥
દિવ॑મે॒વ વૃષ્ટિ॒મવ॑રુન્ધે ॥ કિગ્ગ્ સ્વિ॑દાસી-દ્બૃ॒હદ્વય॒ ઇત્યા॑હ । અશ્વો॒ વૈ બૃ॒હદ્વયઃ॑ । અશ્વ॑મે॒વાવ॑રુન્ધે ॥ કિગ્ગ્ સ્વિ॑દાસીત્-પિશઙ્ગિ॒લેત્યા॑હ । રાત્રિ॒ર્વૈ પિ॑શઙ્ગિ॒લા ।
રાત્રિ॑મે॒વાવ॑રુન્ધે ॥ કિગ્ગ્ સ્વિ॑દાસીત્-પિલિપ્પિ॒લેત્યા॑હ । શ્રીર્વૈ પિ॑લિપ્પિ॒લા । અ॒ન્નાદ્ય॑મે॒વાવ॑રુન્ધે ॥ 22 ॥
ક-સ્સ્વિ॑દેકા॒કી ચ॑ર॒તીત્યા॑હ । અ॒સૌ વા આ॑દિ॒ત્ય એ॑કા॒કી ચ॑રતિ । તેજ॑ એ॒વાવ॑રુન્ધે ॥
ક ઉ॑ સ્વિજ્જાયતે॒ પુન॒રિત્યા॑હ ।
ચ॒ન્દ્રમા॒ વૈ જા॑યતે॒ પુનઃ॑ ।
આયુ॑રે॒વાવ॑રુન્ધે ॥
કિગ્ગ્ સ્વિ॑દ્ધિ॒મસ્ય॑ ભેષ॒જમિત્યા॑હ ।
અ॒ગ્નિર્વૈ હિ॒મસ્ય॑ ભેષ॒જમ્ । બ્ર॒હ્મ॒વ॒ર્ચ॒સમે॒વાવ॑રુન્ધે ॥
કિગ્ગ્ સ્વિ॑દા॒-વપ॑ન-મ્મ॒હદિત્યા॑હ ॥ 23 ॥
અ॒યં-વૈઁ લો॒ક આ॒વપ॑ન-મ્મ॒હત્ ।
અ॒સ્મિન્ને॒વ લો॒કે પ્રતિ॑તિષ્ઠતિ ॥
પૃ॒ચ્છામિ॑ ત્વા॒ પર॒મન્ત॑-મ્પૃથિ॒વ્યા ઇત્યા॑હ । વેદિ॒ર્વૈ પરો-ઽન્તઃ॑ પૃથિ॒વ્યાઃ ।
વેદિ॑મે॒વાવ॑રુન્ધે ॥ પૃ॒ચ્છામિ॑ ત્વા॒ ભુવ॑નસ્ય॒ નાભિ॒મિત્યા॑હ ।
ય॒જ્ઞો વૈ ભુવ॑નસ્ય॒ નાભિઃ॑ । ય॒જ્ઞમે॒વાવ॑રુન્ધે ॥
પૃ॒ચ્છામિ॑ ત્વા॒ વૃષ્ણો॒ અશ્વ॑સ્ય॒ રેત॒ ઇત્યા॑હ ।
સોમો॒ વૈ વૃષ્ણો॒ અશ્વ॑સ્ય॒ રેતઃ॑ । સો॒મ॒પી॒થ-મે॒વાવ॑રુન્ધે ॥
પૃ॒ચ્છામિ॑ વા॒ચઃ પ॑ર॒મં-વ્યોઁ॑મેત્યા॑હ । બ્રહ્મ॒ વૈ વા॒ચઃ પ॑ર॒મં-વ્યોઁ॑મ ।
બ્ર॒હ્મ॒વ॒ર્ચ॒સ-મે॒વાવ॑રુન્ધે ॥ 24 ॥
(હોતા॑ ભવતિ॒ - વૈ વૃષ્ટિઃ॑ પૂ॒ર્વચિ॑ત્તિ - ર॒ન્નાદ્ય॑મે॒વાવ॑રુન્ધે - મ॒હદિત્યા॑હ॒ - સોમો॒ વૈ વૃષ્ણો॒ અશ્વ॑સ્ય॒ રેત॑શ્ચ॒ત્વારિ॑ ચ) (અ. 5)
અનુવાકં 6 - અશ્વસ્ય મૃતોપચાર-સ્સઞ્જ્ઞપનપ્રકારઃ
અપ॒ વા એ॒તસ્મા᳚-ત્પ્રા॒ણાઃ ક્રા॑મન્તિ । યો᳚-ઽશ્વમે॒ધેન॒ યજ॑તે ।
પ્રા॒ણાય॒ સ્વાહા᳚ વ્યા॒નાય॒ સ્વાહેતિ॑ સઞ્જ્ઞ॒પ્યમા॑ન॒ આહુ॑તી-ર્જુહોતિ ।
પ્રા॒ણાને॒વાસ્મિ॑ન્દધાતિ । નાસ્મા᳚ત્પ્રા॒ણા અપ॑ક્રામન્તિ ॥ અવ॑ન્તીઃ॒-સ્થાવ॑ન્તી-સ્ત્વા-ઽવન્તુ । પ્રિ॒ય-ન્ત્વા᳚ પ્રિ॒યાણા᳚મ્ । વર્ષિ॑ષ્ઠ॒માપ્યાનામ્ । નિ॒ધી॒ના-ન્ત્વા॑ નિધિ॒પતિગ્મ્॑ હવામહે
વસોમ॒-મેત્યા॑હ ।
અપૈ॒વાસ્મૈ॒ તદ્ધ્નુ॑વતે ॥ 25 ॥
અથો॑ ધુ॒વન્ત્યે॒વૈન᳚મ્ । અથો॒ ન્યે॑વાસ્મૈ᳚ હ્નુવતે ॥ ત્રિઃ પરિ॑યન્તિ । ત્રય॑ ઇ॒મે લો॒કાઃ । એ॒ભ્ય એ॒વૈનં॑-લોઁ॒કેભ્યો॑ ધુવતે ॥ ત્રિઃ પુનઃ॒ પરિ॑યન્તિ । ષટ્-થ્સમ્પ॑દ્યન્તે । ષડ્વા ઋ॒તવઃ॑ ।
ઋ॒તુભિ॑રે॒વૈન॑-ન્ધુવતે ॥ અપ॒ વા એ॒તેભ્યઃ॑ પ્રા॒ણાઃ ક્રા॑મન્તિ ॥ 26 ॥
યે ય॒જ્ઞે ધુવ॑ન-ન્ત॒ન્વતે᳚ । ન॒વ॒કૃત્વઃ॒ પરિ॑યન્તિ । નવ॒ વૈ પુરુ॑ષે પ્રા॒ણાઃ ।
પ્રા॒ણાને॒વાત્મન્દ॑ધતે । નૈભ્યઃ॑ પ્રા॒ણા અપ॑ક્રામન્તિ ॥ અમ્બે॒ અમ્બા॒લ્યમ્બિ॑ક॒ ઇતિ॒ પત્ની॑મુ॒દાન॑યતિ । અહ્વ॑તૈ॒વૈના᳚મ્ ॥
સુભ॑ગે॒ કામ્પી॑લ-વાસિ॒નીત્યા॑હ । તપ॑ એ॒વૈના॒-મુપ॑નયતિ ॥ સુ॒વ॒ર્ગે લો॒કે સમ્પ્રોર્ણ્વા॑થા॒-મિત્યા॑હ ॥ 27 ॥
સુ॒વ॒ર્ગમે॒વૈનાં᳚-લોઁ॒ક-ઙ્ગ॑મયતિ ॥
આ-ઽહમ॑જાનિ ગર્ભ॒ધમા ત્વમ॑જાસિ ગર્ભ॒ધમિત્યા॑હ । પ્ર॒જા વૈ પ॒શવો॒ ગર્ભઃ॑ । પ્ર॒જામે॒વ પ॒શૂના॒ત્મન્ધ॑ત્તે ॥
દે॒વા વા અ॑શ્વમે॒ધે પવ॑માને । સુ॒વ॒ર્ગં-લોઁ॒ક-ન્ન પ્રાજા॑નન્ન્ । તમશ્વઃ॒ પ્રાજા॑નાત્ । યથ્સૂ॒ચીભિ॑-રસિપ॒થા-ન્ક॒લ્પય॑ન્તિ ।
સુ॒વ॒ર્ગસ્ય॑ લો॒કસ્ય॒ પ્રજ્ઞા᳚ત્યૈ ॥ ગા॒ય॒ત્રી ત્રિ॒ષ્ટુબ્જગ॒તીત્યા॑હ ॥ 28 ॥
ય॒થા॒ ય॒જુરે॒વૈતત્ ॥ ત્ર॒ય્ય-સ્સૂ॒ચ્યો॑ ભવન્તિ ।
અ॒ય॒સ્મય્યો॑ રજ॒તા હરિ॑ણ્યઃ । અ॒સ્ય વૈ લો॒કસ્ય॑ રૂ॒પમ॑ય॒સ્મય્યઃ॑ । અ॒ન્તરિ॑ક્ષસ્ય રજ॒તાઃ । દિ॒વો હરિ॑ણ્યઃ । દિશો॒ વા અ॑ય॒સ્મય્યઃ॑ ।
અ॒વા॒ન્ત॒ર॒દિ॒શા ર॑જ॒તાઃ । ઊ॒દ્ર્ધ્વા હરિ॑ણ્યઃ ।
દિશ॑ એ॒વાસ્મૈ॑ કલ્પયતિ ॥
કસ્ત્વા᳚-છ્યતિ॒ કસ્ત્વા॒ વિશા॒સ્તી-ત્યા॒હા હિગ્મ્॑સાયૈ ॥ 29 ॥
(હ્નુ॒વ॒તે॒-ક્રા॒મ॒-ન્ત્યૂ॒ર્ણ્વા॒થા॒મિત્યા॑હ॒-જગ॒તીત્યા॑હ-કલ્પય॒ત્યેક॑-ઞ્ચ) (અ. 6)
અનુવાકં 7 - તત્ર મન્ત્રાઃ
અપ॒ વા એ॒તસ્મા॒ચ્છ્રી રા॒ષ્ટ્ર-ઙ્ક્રા॑મતિ । યો᳚-ઽશ્વમે॒ધેન॒ યજ॑તે ।
ઊ॒દ્ર્ધ્વામે॑ના॒-મુચ્છ્ર॑યતા॒-દિત્યા॑હ ।
શ્રીર્વૈ રા॒ષ્ટ્રમ॑શ્વમે॒ધઃ ।
શ્રિય॑મે॒વાસ્મ॑ રા॒ષ્ટ્રમૂ॒દ્ર્ધ્વ-મુચ્છ્ર॑યતિ ॥ વે॒ણુ॒ભા॒ર-ઙ્ગિ॒રાવિ॒-વેત્યા॑હ ।
રા॒ષ્ટ્રં-વૈઁ ભા॒રઃ । રા॒ષ્ટ્રમે॒વાસ્મૈ॒ પર્યૂ॑હતિ ॥ અથા᳚સ્યા॒ મદ્ધ્ય॑મેધતા॒-મિત્યા॑હ । શ્રીર્વૈ રા॒ષ્ટ્રસ્ય॒ મદ્ધ્ય᳚મ્ ॥ 30 ॥
શ્રિય॑મે॒વા-વ॑રુન્ધે ॥ શી॒તે વાતે॑ પુ॒નન્નિ॒-વેત્યા॑હ । ક્ષેમો॒ વૈ રા॒ષ્ટ્રસ્ય॑ શી॒તો વાતઃ॑ । ક્ષેમ॑મે॒વા-વ॑રુન્ધે ॥ યદ્ધ॑રિ॒ણી યવ॒મત્તીત્યા॑હ । વિડ્વૈ હ॑રિ॒ણી । રા॒ષ્ટ્રં-યઁવઃ॑ । વિશ॑-ઞ્ચૈ॒વાસ્મૈ॑ રા॒ષ્ટ્ર-ઞ્ચ॑ સ॒મીચી॑ દધાતિ ॥
ન પુ॒ષ્ટ-મ્પ॒શુ મ॑ન્યત॒ ઇત્યા॑હ ।
તસ્મા॒-દ્રાજા॑ પ॒શૂન્ન પુષ્ય॑તિ ॥ 31 ॥
શૂ॒દ્રા યદર્ય॑જારા॒ ન પોષા॑ય ધનાય॒તીત્યા॑હ ।
તસ્મા᳚-દ્વૈશીપુ॒ત્ર-ન્નાભિષિ॑ઞ્ચન્તે ॥ ઇ॒યં-યઁ॒કા શ॑કુન્તિ॒કેત્યા॑હ । વિડ્વૈ શ॑કુન્તિ॒કા । રા॒ષ્ટ્રમ॑શ્વમે॒ધઃ । વિશ॑-ઞ્ચૈ॒વાસ્મૈ॑ રા॒ષ્ટ્ર-ઞ્ચ॑ સ॒મીચી॑ દધાતિ ॥
આ॒હલ॒મિતિ॒ સર્પ॒તીત્યા॑હ । તસ્મા᳚-દ્રા॒ષ્ટ્રાય॒ વિશ॑-સ્સર્પન્તિ ॥ આહ॑ત-ઙ્ગ॒ભે પસ॒ ઇત્યા॑હ । વિડ્વૈ ગભઃ॑ ॥ 32 ॥
રા॒ષ્ટ્ર-મ્પસઃ॑ । રા॒ષ્ટ્રમ॒વ વિ॒શ્યાહ॑ન્તિ । તસ્મા᳚-દ્રા॒ષ્ટ્રં-વિઁશ॒-ઙ્ઘાતુ॑કમ્ ॥
મા॒તા ચ॑ તે પિ॒તા ચ॑ ત॒ ઇત્યા॑હ । ઇ॒યં-વૈઁ મા॒તા । અ॒સૌ પિ॒તા । આ॒ભ્યામે॒વૈન॒-મ્પરિ॑દદાતિ ॥
અગ્રં॑-વૃઁ॒ક્ષસ્ય॑ રોહત॒ ઇત્યા॑હ ।
શ્રીર્વૈ વ॒ક્ષસ્યાગ્ર᳚મ્ । શ્રિય॑મે॒વાવ॑રુન્ધે ॥ 33 ॥
પ્રસુ॑લા॒મીતિ॑ તે પિ॒તા ગ॒ભે મુ॒ષ્ટિમ॑તગ્મ્સય॒-દિત્યા॑હ । વિડ્વૈ ગભઃ॑ । રા॒ષ્ટ્ર-મ્મુ॒ષ્ટિઃ । રા॒ષ્ટ્રમે॒વ વિ॒શ્યાહ॑ન્તિ । તસ્મા᳚-દ્રા॒ષ્ટ્રં-વિઁશ॒-ઙ્ઘાતુ॑કમ્ ॥ અપ॒ વા એ॒તેભ્યઃ॑ પ્રા॒ણાઃ ક્રા॑મન્તિ । યે ય॒જ્ઞે-ઽપૂ॑તં॒-વઁદ॑ન્તિ ।
દ॒ધિ॒ક્રાવ્.ણ્ણો॑ અકારિષ॒મિતિ॑ સુરભિ॒-મતી॒મૃચં॑-વઁદન્તિ ।
પ્રા॒ણા વૈ સુ॑ર॒ભયઃ॑ । પ્રા॒ણાને॒વાત્મન્દ॑ધતે । નૈભ્યઃ॑ પ્રા॒ણા અપ॑ક્રામન્તિ ॥
આપો॒ હિષ્ઠા મ॑યો॒ભુવ॒ ઇત્ય॒દ્ભિર્મા᳚ર્જયન્તે । આપો॒ વૈ સર્વા॑ દે॒વતાઃ᳚ ।
દે॒વતા॑ભિરે॒-વાત્માન॑-મ્પવયન્તે ॥ 34 ॥
(રા॒ષ્ટ્રસ્ય॒ મદ્ધ્ય॒મ્ - પુષ્ય॑તિ॒ - ગભો॑ - રુન્ધે - દધતે ચ॒ત્વારિ॑ ચ) (અ. 7)
અનુવાકં 8 - અશ્વમેધસ્ય તત્પશૂના-ઞ્ચ પ્રશંસા
પ્ર॒જાપ॑તિઃ પ્ર॒જા-સ્સૃ॒ષ્ટ્વા પ્રે॒ણા-ઽનુ॒ પ્રાવિ॑શત્ । તાભ્યઃ॒ પુન॒-સ્સમ્ભ॑વિતુ॒-ન્નાશ॑ક્નોત્ । સો᳚-ઽબ્રવીત્ । ઋ॒દ્ધ્નવ॒દિથ્સઃ । યો મે॒તઃ પુન॑-સ્સ॒ભંર॒દિતિ॑ । ત-ન્દે॒વા અ॑શ્વમે॒ધેનૈ॒વ સમ॑ભરન્ન્ । તતો॒ વૈ ત આ᳚દ્ર્ધ્નુવન્ન । યો᳚-ઽશ્વમે॒ધેન॒ યજ॑તે ।
પ્ર॒જાપ॑તિમે॒વ સમ્ભ॑રત્યૃ॒દ્ધ્નોતિ॑ ॥ પુરુ॑ષ॒માલ॑ભતે ॥ 35 ॥
વૈ॒રા॒જો વૈ પુરુ॑ષઃ । વિ॒રાજ॑-મે॒વાલ॑ભતે । અથો॒ અન્નં॒-વૈઁ વિ॒રાટ્ । અન્ન॑મે॒વાવ॑રુન્ધે ॥ અશ્વ॒માલ॑ભતે । પ્રા॒જા॒પ॒ત્યો વા અશ્વઃ॑ ।
પ્ર॒જાપ॑તિ-મે॒વાલ॑ભતે । અથો॒ શ્રીર્વા એક॑શફમ્ ।
શ્રિય॑-મે॒વાવ॑રુન્ધે ॥ ગામાલ॑ભતે ॥ 36 ॥
ય॒જ્ઞો વૈ ગૌઃ । ય॒જ્ઞમે॒વાલ॑ભતે ।
અથો॒ અન્નં॒-વૈઁ ગૌઃ । અન્ન॑મે॒વાવ॑રુન્ધે ॥
અ॒જા॒વી આલ॑ભતે ભૂ॒મ્ને । અથો॒ પુષ્ટિ॒ર્વૈ ભૂ॒મા ।
પુષ્ટિ॑મે॒વાવ॑રુન્ધે ॥
પર્ય॑ગ્નિકૃત॒-મ્પુરુ॑ષ-ઞ્ચાર॒ણ્યાગ્-શ્ચો-થ્સૃ॑જ॒ન્ત્યહિગ્મ્॑સાયૈ ॥ ઉ॒ભૌ વા એ॒તૌ પ॒શૂ આલ॑ભ્યેતે । યશ્ચા॑વ॒મો યશ્ચ॑ પર॒મઃ ।
તે᳚-ઽસ્યો॒ભયે॑ ય॒જ્ઞે બ॒દ્ધાઃ । અ॒ભીષ્ટા॑ અ॒ભિપ્રી॑તાઃ । અ॒ભિજિ॑તા અ॒ભિહુ॑તા ભવન્તિ ॥ નૈન॑-ન્દ॒ઙ્ક્ષ્ણવઃ॑ પ॒શવો॑ ય॒જ્ઞે બ॒દ્ધાઃ ।
અ॒ભીષ્ટા॑ અ॒ભિપ્રી॑તાઃ । અ॒ભિજિ॑તા અ॒ભિહુ॑તા હિગ્મ્સન્તિ । યો᳚-ઽશ્વમે॒ધેન॒ યજ॑તે । ય ઉ॑ ચૈનમે॒વં-વેઁદ॑ ॥ 37 ॥
(લ॒ભ॒તે॒ - ગામાલ॑ભતે - પર॒મો᳚-ઽષ્ટૌ ચ॑) (અ. 8)
અનુવાકં 9 - ઉત્તમે-ઽહનિ પ્રશવઃ
પ્ર॒થ॒મેન॒ વા એ॒ષ સ્તોમ॑ન રા॒દ્ધ્વા ।
ચ॒તુ॒ષ્ટો॒મેન॑ કૃ॒તેનાયા॑ના॒-મુત્ત॒રે-ઽહન્ન્॑ ।
એ॒ક॒વિ॒ગ્મ્॒શે પ્ર॑તિ॒ષ્ઠાયા॒-મ્પ્રતિ॑તિષ્ઠતિ ॥
એ॒ક॒વિ॒ગ્મ્॒શા-ત્પ્ર॑તિ॒ષ્ઠાયા॑ ઋ॒તૂન॒ન્વારો॑હતિ । ઋ॒તવો॒ વૈ પૃ॒ષ્ઠાનિ॑ । ઋ॒તવ॑-સ્સંવઁથ્સ॒રઃ । ઋ॒તુષ્વે॒વ સં॑વઁથ્સ॒રે પ્ર॑તિ॒ષ્ઠાય॑ । દે॒વતા॑ અ॒ભ્યારો॑હતિ । શક્વ॑રયઃ પૃ॒ષ્ઠ-મ્ભ॑વન્ત્ય॒-ન્યદ॑ન્ય॒-ચ્છન્દઃ॑ । અ॒ન્યે᳚-ઽન્યે॒ વા એ॒તે પ॒શવ॒ આલ॑ભ્યન્તે ॥ 38 ॥
ઉ॒તેવ॑ ગ્રા॒મ્યાઃ । ઉ॒તેવા॑ર॒ણ્યાઃ । અહ॑રે॒વ રૂ॒પેણ॒ સમ॑દ્ર્ધયતિ । અથો॒ અહ્ન॑ એ॒વૈષ બ॒લિર્હ્રિ॑યતે ॥ તદા॑હુઃ । અપ॑શવો॒ વા એ॒તે ।
યદ॑જા॒-વય॑શ્ચાર॒ણ્યાશ્ચ॑ । એ॒તે વૈ સર્વે॑ પ॒શવઃ॑ । યદ્ગ॒વ્યા ઇતિ॑ ।
ગ॒વ્યા-ન્પ॒શૂનુ॑ત્ત॒મે-ઽહ॒ન્નાલ॑ભતે ॥ 39 ॥
તેનૈ॒વોભયા᳚-ન્પ॒શૂનવ॑રુન્ધે ॥ પ્રા॒જા॒પ॒ત્યા ભ॑વન્તિ । અન॑ભિજિતસ્યા॒-ભિજિ॑ત્યૈ ॥ સૌ॒રીર્નવ॑ શ્વે॒તાવ॒શા અ॑નૂબ॒ન્ધ્યા॑ ભવન્તિ ।
અ॒ન્ત॒ત એ॒વ બ॑હ્મવર્ચ॒સમવ॑રુન્ધે ॥
સોમા॑ય સ્વ॒રાજ્ઞે॑-ઽનોવા॒હા-વ॑ન॒ડ્વાહા॒વિતિ॑ દ્વ॒ન્દ્વિનઃ॑ પ॒શૂનાલ॑ભતે ।
અ॒હો॒રા॒ત્રાણા॑-મ॒ભિજિ॑ત્યૈ ॥ પ॒શુભિ॒ર્વા એ॒ષ વ્યૃ॑દ્ધ્યતે । યો᳚-ઽશ્વમે॒ધેન॒ યજ॑તે ।
છ॒ગ॒લ-ઙ્ક॒લ્માષ॑-ઙ્કિકિદી॒વિં-વિઁ॑દી॒ગય॒મિતિ॑ ત્વા॒ષ્ટ્રા-ન્પ॒શૂનાલ॑ભતે ।
પ॒શુભિ॑રે॒વાત્માન॒ગ્મ્॒ સમ॑દ્ર્ધયતિ ॥
ઋ॒તુભિ॒ર્વા એ॒ષ વ્યૃ॑દ્ધ્યતે । યો᳚-ઽશ્વમે॒ધેન॒ યજ॑તે ।
પિ॒શઙ્ગા॒-સ્ત્રયો॑ વાસ॒ન્તા ઇત્યૃ॑તુ-પ॒શૂનાલ॑ભતે । ઋ॒તુભિ॑રે॒-વાત્માન॒ગ્મ્॒ સમ॑દ્ર્ધયતિ ॥
આ વા એ॒ષ પ॒શુભ્યો॑ વૃશ્ચ્યતે ।
યો᳚-ઽશ્વમે॒ધેન॒ યજ॑તે । પર્ય॑ગ્નિકૃતા॒ ઉથ્સૃ॑જ॒ન્ત્યના᳚વ્રસ્કાય ॥ 40 ॥
(લ॒ભ્ય॒ન્તે॒ - લ॒ભ॒તે॒ - ત્વા॒ષ્ટ્રા-ન્પ॒શૂનાલ॑ભતે॒-ઽષ્ટૌ ચ॑) (અ. 9)
અનુવાકં 10 - મહિમાભિધાનૌ પ્રહૌ
પ્ર॒જાપ॑તિ-રકામયત મ॒હાન॑ન્ના॒દ-સ્સ્યા॒મિતિ॑ ।
સ એ॒તાવ॑શ્વમે॒ધે મ॑હિ॒માના॑વપશ્યત્ । તાવ॑ગૃહ્ણીત । તતો॒ વૈ સ મ॒હાન॑ન્ના॒દો॑-ઽભવત્ । યઃ કા॒મયે॑ત મ॒હાન॑ન્ના॒દ-સ્સ્યા॒મિતિ॑ । સ એ॒તાવ॑શ્વમે॒ધે મ॑હિ॒માનૌ॑ ગૃહ્ણીત ।
મ॒હાને॒વાન્ના॒દો ભ॑વતિ ॥ ય॒જ॒મા॒ન॒દે॒વ॒ત્યા॑ વૈ વ॒પા । રાજા॑ મહિ॒મા ।
યદ્વ॒પા-મ્મ॑હિ॒મ્નોભ॒યતઃ॑ પરિ॒યજ॑તિ ।
યજ॑માનમે॒વ રા॒જ્યેનો॑ભ॒યતઃ॒ પરિ॑ગૃહ્ણાતિ ॥
પુ॒રસ્તા᳚-થ્સ્વાહાકારા॒ વા અ॒ન્યે દે॒વાઃ ।
ઉ॒પરિ॑ષ્ટા-થ્સ્વાહાકારા અ॒ન્યે । તે વા એ॒તે-ઽશ્વ॑ એ॒વ મેદ્ધ્ય॑ ઉ॒ભયે-ઽવ॑રુદ્ધ્યન્તે ।
યદ્વ॒પા-મ્મ॑હિ॒મ્નોભ॒યતઃ॑ પરિ॒યજ॑તિ । તાને॒વોભયા᳚-ન્પ્રીણાતિ ॥ 41 ॥
(પ॒રિ॒યજ॑તિ॒ ષટ્ચ॑) (અ. 10)
અનુવાકં 11 - શરીરહોમા-સ્સ્વિષ્ટકૃદાદયશ્ચ
વૈ॒શ્વ॒દે॒વો વા અશ્વઃ॑ । તં-યઁત્પ્રા॑જાપ॒ત્ય-ઙ્કુ॒ર્યાત્ । યા દે॒વતા॒ અપિ॑ભાગાઃ ।
તા ભા॑ગ॒ધેયે॑ન॒ વ્ય॑દ્ર્ધયેત્ । દે॒વતા᳚ભ્ય-સ્સ॒મદ॑-ન્દદ્ધ્યાત્ । સ્તે॒ગાન્-દગ્ગ્ષ્ટ્રા᳚ભ્યા-મ્મ॒ણ્ડૂકા॒-ઞ્જમ્ભ્યે॑-ભિ॒રિતિ॑ ।
આજ્ય॑-મવ॒દાન॑-ઙ્કૃ॒ત્વા પ્રતિ॑સ॒ઙ્ખ્યાય॒-માહુ॑તી-ર્જુહોતિ । યા એ॒વ દે॒વતા॒ અપિ॑ભાગાઃ । તા ભા॑ગ॒ધેયે॑ન॒ સમ॑દ્ર્ધયતિ ।
ન દે॒વતા᳚ભ્ય-સ્સ॒મદ॑-ન્દધાતિ ॥ 42 ॥
ચતુ॑ર્દશૈ॒તા-ન॑નુવા॒કાઞ્જુ॑હો॒ત્ય-ન॑ન્તરિત્યૈ ॥
પ્ર॒યા॒સાય॒ સ્વાહેતિ॑ પઞ્ચદ॒શમ્ । પઞ્ચ॑દશ॒ વા અ॑દ્ર્ધમા॒સસ્ય॒ રાત્ર॑યઃ ।
અ॒દ્ર્ધ॒મા॒સ॒શ-સ્સં॑વઁથ્સ॒ર આ᳚પ્યતે ॥ દે॒વા॒સુ॒રા-સ્સંયઁ॑ન્ત્તા આસન્ન્ ।
તે᳚-ઽબ્રુવન્ન॒ગ્નય॑-સ્સ્વિષ્ટ॒કૃતઃ॑ । અશ્વ॑સ્ય॒ મેદ્ધ્ય॑સ્ય વ॒યમુ॑દ્ધા॒ર-મુદ્ધ॑રામહૈ ।
અથૈ॒તાન॒ભિ-ભ॑વા॒મેતિ॑ । તે લોહિ॑ત॒-મુદ॑હરન્ત ।
તતો॑ દે॒વા અભ॑વન્ન્ ॥ 43 ॥
પરા-ઽસુ॑રાઃ । યથ્સ્વિ॑ષ્ટ॒કૃદ્ભ્યો॒ લોહિ॑ત-ઞ્જુ॒હોતિ॒ ભ્રાતૃ॑વ્યાભિભૂત્યૈ । ભવ॑ત્યા॒ત્મના᳚ । પરા᳚-ઽસ્ય॒ ભ્રાતૃ॑વ્યો ભવતિ ॥
ગો॒મૃ॒ગ॒ક॒ણ્ઠેન॑ પ્રથ॒મા-માહુ॑તિ-ઞ્જુહોતિ ।
પ॒શવો॒ વૈ ગો॑મૃ॒ગઃ । રુ॒દ્રો᳚-ઽગ્નિ-સ્સ્વિ॑ષ્ટ॒કૃત્ । રુ॒દ્રાદે॒વ પ॒શૂન॒ન્તર્દ॑ધાતિ । અથો॒ યત્રૈ॒ષા-ઽઽહુ॑તિર્-હૂ॒યતે᳚ ।
ન તત્ર॑ રુ॒દ્રઃ પ॒શૂન॒ભિમ॑ન્યતે ॥ 44 ॥
અ॒શ્વ॒શ॒ફેન॑ દ્વિ॒તીયા॒-માહુ॑તિ-ઞ્જુહોતિ । પ॒શવો॒ વા એક॑શફમ્ । રુ॒દ્રો᳚-ઽગ્નિ-સ્સ્વિ॑ષ્ટ॒કૃત્ । રુ॒દ્રાદે॒વ પ॒શૂન॒ન્તર્દ॑ધાતિ ।
અથો॒ યત્રૈ॒ષા-ઽઽહુ॑તિરઃઅ॒યતે᳚ ।
ન તત્ર॑ રુ॒દ્રઃ પ॒શૂન॒ભિમ॑ન્યતે ॥
અ॒ય॒સ્મયે॑ન કમ॒ણ્ડલુ॑ના તૃ॒તીયા᳚મ્ ।
આહુ॑તિ-ઞ્જુહોત્યા-ય॒સ્યો॑ વૈ પ્ર॒જાઃ । રુ॒દ્રો᳚-ઽગ્નિ-સ્સ્વિ॑ષ્ટ॒કૃત્ । રુ॒દ્રાદે॒વ પ્ર॒જા અ॒ન્તર્દ॑ધાતિ । અથો॒ યત્રૈ॒ષા-ઽઽહુ॑તિર્-હૂ॒યતે᳚ ।
ન તત્ર॑ રુ॒દ્રઃ પ્ર॒જા અ॒ભિમ॑ન્યતે ॥ 45 ॥
(દ॒ધા॒ - ત્યભ॑વન્ - મન્યતે - પ્ર॒જા અ॒ન્ત-ર્દ॑ધાતિ॒ દ્વે ચ॑) (અ. 11)
અનુવાકં 12 - તદુભયહોમમધ્યવર્ત્યશ્ચસ્તોમીયહોમઃ
અશ્વ॑સ્ય॒ વા આલ॑બ્ધસ્ય॒ મેધ॒ ઉદ॑ક્રામત્ । તદ॑શ્વસ્તો॒મીય॑-મભવત્ ।
યદ॑શ્વસ્તો॒મીય॑-ઞ્જુ॒હોતિ॑ । સમે॑ધમે॒વૈન॒-માલ॑ભતે ॥ આજ્યે॑ન જુહોતિ । મેધો॒ વા આજ્ય᳚મ્ । મેધો᳚-ઽશ્વસ્તો॒મીય᳚મ્ । મેધે॑નૈ॒વાસ્મિ॒-ન્મેધ॑-ન્દધાતિ ॥ ષટત્રગ્મ્॑શત-ઞ્જુહોતિ ।
ષટત્રગ્મ્॑શદક્ષરા બૃહ॒તી ॥ 46 ॥
બાર્હ॑તાઃ પ॒શવઃ॑ । સા પ॑શૂ॒ના-મ્માત્રા᳚ । પ॒શૂને॒વ માત્ર॑યા॒ સમ॑દ્ર્ધયતિ ॥
તા યદ્ભૂય॑સીર્વા॒ કની॑યસીર્વા જુહુ॒યાત્ । પ॒શૂન્માત્ર॑યા॒ વ્ય॑દ્ર્ધયેત્ ।
ષટત્રગ્મ્॑શત-ઞ્જુહોતિ । ષટત્રગ્મ્॑શદક્ષરા બૃહ॒તી । બાર્હ॑તાઃ પ॒શવઃ॑ ।
સા પ॑શૂ॒ના-મ્માત્રા᳚ । પ॒શૂને॒વ માત્ર॑યા॒ સમ॑દ્ર્ધયતિ ॥ 47 ॥
અ॒શ્વ॒સ્તો॒મીયગ્મ્॑ હુ॒ત્વા દ્વિ॒પદા॑ જુહોતિ । દ્વિ॒પાદ્વૈ પુરુ॑ષો॒ દ્વિપ્ર॑તિષ્ઠઃ ।
તદે॑ન-મ્પ્રતિ॒ષ્ઠયા॒ સમ॑દ્ર્ધયતિ ॥ તદા॑હુઃ । અ॒શ્વ॒સ્તો॒મીય॒-મ્પૂર્વગ્મ્॑ હોત॒વ્યા(3)-ન્દ્વિ॒પદા(3) ઇતિ॑ । અશ્વો॒ વા અ॑શ્વસ્તો॒મીય᳚મ્ । પુરુ॑ષો દ્વિ॒પદાઃ᳚ । અ॒શ્વ॒સ્તો॒મીયગ્મ્॑ હુ॒ત્વા દ્વિ॒પદા॑ જુહોતિ । તસ્મા᳚-દ્દ્વિ॒પાચ્ચતુ॑ષ્પાદમત્તિ ।
અથો᳚ દ્વિ॒પદ્યે॒વ ચતુ॑ષ્પદઃ॒ પ્રતિ॑ષ્ઠાપયતિ ॥ દ્વિ॒પદા॑ હુ॒ત્વા । નાન્યામુત્ત॑રા॒-માહુ॑તિ-ઞ્જુહુયાત્ । યદ॒ન્યામુત્ત॑રા॒-માહુ॑તિ-ઞ્જુહુ॒યાત્ ।
પ્ર પ્ર॑તિ॒ષ્ઠાયા᳚શ્ચ્યવેત । દ્વિ॒પદા॑ અન્ત॒તો જ॑હોતિ॒ પ્રતિ॑ષ્ઠિત્યૈ ॥ 48 ॥
(બૃ॒હ॒ - ત્ય॑દ્ર્ધયતિ - સ્થાપયતિ॒ પઞ્ચ॑ ચ) (અ. 12)
અનુવાકં 13 - સંવઁથ્સરાનુષ્ઠાનમિષ્ટીનામ્
પ્ર॒જાપ॑તિ-રશ્વમે॒ધ-મ॑સૃજત ।
સો᳚-ઽસ્માથ્સૃ॒ષ્ટો-ઽપા᳚ક્રામત્ ।
તં-યઁ॑જ્ઞ-ક્ર॒તુભિ॒-રન્વૈ᳚ચ્છત્ । તં-યઁ॑જ્ઞ-ક્ર॒તુભિ॒-ર્નાન્વ॑વિન્દત્ । તમિષ્ટિ॑ભિ॒-રન્વૈ᳚ચ્છત્ । તમિષ્ટિ॑ભિ॒-રન્વ॑વિન્દત્ । તદિષ્ટી॑ના-મિષ્ટિ॒ત્વમ્ ।
યથ્સં॑વઁથ્સ॒ર-મિષ્ટિ॑ભિ॒-ર્યજ॑તે । અશ્વ॑મે॒વ તદન્વિ॑ચ્છતિ ॥
સા॒વિ॒ત્રિયો॑ ભવન્તિ ॥ 49 ॥
ઇ॒યં-વૈઁ સ॑વિ॒તા । યો વા અ॒સ્યા-ન્નશ્ય॑તિ॒ યો નિ॒લય॑તે । અ॒સ્યાં-વાઁવ તં-વિઁ॑ન્દન્તિ । ન વા ઇ॒મા-ઙ્કશ્ચ॒નેત્યા॑હુઃ । તિ॒ર્યન્નોદ્ર્ધ્વો-ઽત્યે॑તુમર્હ॒તીતિ॑ । યથ્સા॑વિ॒ત્રિયો॒ ભવ॑ન્તિ ।
સ॒વિ॒તૃ-પ્ર॑સૂત એ॒વૈન॑મિચ્છતિ ॥
ઈ॒શ્વ॒રો વા અશ્વઃ॒ પ્રમુ॑ક્તઃ॒ પરા᳚-મ્પરા॒વત॒-ઙ્ગન્તોઃ᳚ । યથ્સા॒ય-ન્ધૃતી᳚ર્જુ॒હોતિ॑ । અશ્વ॑સ્ય॒ યત્યૈ॒ ધૃત્યૈ᳚ ॥ 50 ॥
યત્પ્રા॒તરિષ્ટિ॑ભિ॒-ર્યજ॑તે । અશ્વ॑મે॒વ તદન્વિ॑ચ્છતિ । યથ્સા॒ય-ન્ધૃતી᳚ર્જુ॒હોતિ॑ । અશ્વ॑સ્યૈ॒વ યત્યૈ॒ ધૃત્યૈ᳚ । તસ્મા᳚થ્સા॒ય-મ્પ્ર॒જાઃ, ક્ષે॒મ્યા॑
ભવન્તિ ॥ યત્પ્રા॒ત-રિષ્ટિ॑ભિ॒-ર્યજ॑તે ।
અશ્વ॑મે॒વ તદન્વિ॑ચ્છતિ । તસ્મા॒દ્દિવા॑ નષ્ટૈ॒ષ એ॑તિ ॥ યત્પ્રા॒તરિષ્ટિ॑ભિ॒-ર્યજ॑તે સા॒ય-ન્ધૃતી᳚ર્જુ॒હોતિ॑ । અ॒હો॒રા॒ત્રાભ્યા॑-મે॒વૈન॒-મન્વિ॑ચ્છતિ । અથો॑ અહોરા॒ત્રાભ્યા॑-મે॒વાસ્મૈ॑ યોગક્ષે॒મ-ઙ્ક॑લ્પયતિ ॥ 51 ॥
(ભ॒વ॒ન્તિ॒ - ધૃત્યા॑ - એન॒ મન્વિ॑ચ્છ॒ત્યેક॑-ઞ્ચ) (અ. 13)
અનુવાકં 14 - તાસ્વિષ્ટિષુ બ્રાહ્મણરાજન્યયોર્ગાનમ્
અપ॒ વા એ॒તસ્મા॒ચ્છ્રી રા॒ષ્ટ્ર-ઙ્ક્રા॑મતિ । યો᳚-ઽશ્વમે॒ધેન॒ યજ॑તે । બ્રા॒હ્મ॒ણૌ વી॑ણાગા॒થિનૌ॑ ગાયતઃ । શ્રિ॒યા વા એ॒ત-દ્રૂ॒પમ્ । યદ્વીણા᳚ । શ્રિય॑-મે॒વાસ્મિ॒-ન્તદ્ધ॑ત્તઃ । ય॒દા ખલુ॒ વૈ પુરુ॑ષ॒-શ્શ્રિય॑મશ્નુ॒તે ।
વીણા᳚-ઽસ્મૈ વાદ્યતે ॥ તદા॑હુઃ ।
યદુ॒ભૌ બ્રા᳚હ્મ॒ણૌ ગાયે॑તામ્ ॥ 52 ॥
પ્ર॒ભ્રગ્મ્શુ॑કા-ઽસ્મા॒ચ્છ્રી-સ્સ્યા᳚ત્ ।
ન વૈ બ્રા᳚હ્મ॒ણે શ્રી ર॑મત॒ ઇતિ॑ ।
બ્રા॒હ્મ॒ણો᳚-ઽન્યો ગાયે᳚ત્ । રા॒જ॒ન્યો᳚-ઽન્યઃ ।
બ્રહ્મ॒ વૈ બ્રા᳚હ્મ॒ણઃ । ક્ષ॒ત્રગ્મ્ રા॑જ॒ન્યઃ॑ ।
તથા॑ હાસ્ય॒ બ્રહ્મ॑ણા ચ ક્ષ॒ત્રેણ॑ ચોભ॒યત॒-શ્શ્રીઃ પરિ॑ગૃહીતા ભવતિ ॥
તદા॑હુઃ । યદુ॒ભૌ દિવા॒ ગાયે॑તામ્ ।
અપા᳚સ્મા-દ્રા॒ષ્ટ્ર-ઙ્ક્રા॑મેત્ ॥ 53 ॥
ન વૈ બ્રા᳚હ્મ॒ણે રા॒ષ્ટ્રગ્મ્ ર॑મત॒ ઇતિ॑ । ય॒દા ખલુ॒ વૈ રાજા॑ કા॒મય॑તે । અથ॑ બ્રાહ્મ॒ણ-ઞ્જિ॑નાતિ । દિવા᳚ બ્રાહ્મ॒ણો ગા॑યેત્ । નક્તગ્મ્॑ રાજ॒ન્યઃ॑ ।
બ્રહ્મ॑ણો॒ વૈ રૂ॒પમહઃ॑ । ક્ષ॒ત્રસ્ય॒ રાત્રિઃ॑ ।
તથા॑ હાસ્ય॒ બ્રહ્મ॑ણા ચ ક્ષ॒ત્રેણ॑ ચોભ॒યતો॑ રા॒ષ્ટ્ર-મ્પરિ॑ગૃહીત-મ્ભવતિ ॥ ઇત્ય॑દદા॒ ઇત્ય॑યજથા॒ ઇત્ય॑પચ॒ ઇતિ॑ બ્રાહ્મ॒ણો ગાયે᳚ત્ ।
ઇ॒ષ્ટા॒પૂ॒ર્તં-વૈઁ બ્રા᳚હ્મ॒ણસ્ય॑ ॥ 54 ॥
ઇ॒ષ્ટા॒પૂ॒ર્તે-નૈ॒વૈન॒ગ્મ્॒ સ સમ॑દ્ર્ધયતિ ॥
ઇત્ય॑જિના॒ ઇત્ય॑યુદ્ધ્યથા॒ ઇત્ય॒મુગ્મ્ સ॑ગ્રા॒મ્મ-મ॑હ॒ન્નિતિ॑ રાજ॒ન્યઃ॑ । યુ॒દ્ધં-વૈઁ રા॑જ॒ન્ય॑સ્ય । યુ॒દ્ધેનૈ॒વૈન॒ગ્મ્॒ સ સમ॑દ્ર્ધયતિ ॥ અક્લૃ॑પ્તા॒ વા એ॒તસ્ય॒ર્તવ॒ ઇત્યા॑હુઃ । યો᳚-ઽશ્વમે॒ધેન॒ યજ॑ત॒ ઇતિ॑ ।
તિ॒સ્રો᳚-ઽન્યો ગાય॑તિ તિ॒સ્રો᳚-ઽન્યઃ । ષટ્થ્સમ્પ॑દ્યન્તે । ષડ્વા ઋ॒તવઃ॑ ।
ઋ॒તૂને॒વાસ્મૈ॑ કલ્પયતઃ ॥ તાભ્યાગ્મ્॑ સ॒ગ્ગ્॒સ્થાયા᳚મ્ । અ॒નો॒યુ॒ક્તે ચ॑ શ॒તે ચ॑ દદાતિ । શ॒તાયુઃ॒ પુરુ॑ષ-શ્શ॒તેન્દ્રિ॑યઃ ।
આયુ॑ષ્યે॒વેન્દ્રિ॒યે પ્રતિ॑તિષ્ઠતિ ॥ 55 ॥
(ગાયે॑તામ્ - ક્રામે-દ્- બ્રાહ્મ॒ણસ્ય॑ - કલ્પયતશ્ચ॒ત્વારિ॑ ચ) (અ. 14)
અનુવાકં 15 - અવભૃથહોમવિશેષાઃ
સર્વે॑ષુ॒ વા એ॒ષુ લો॒કેષુ॑ મૃ॒ત્યવો॒-ઽન્વાય॑ત્તાઃ । તેભ્યો॒ યદાહુ॑તી॒ર્ન જુ॑હુ॒યાત્ । લો॒કે લો॑ક એન-મ્મૃ॒ત્યુર્વિ॑ન્દેત્ ।
મૃ॒ત્યવે॒ સ્વાહા॑ મૃ॒ત્યવે॒ સ્વાહેત્ય॑ભિ પૂ॒ર્વમાહુ॑તી-ર્જુહોતિ ।
લો॒કાલ્લો॑કાદે॒વ મૃ॒ત્યુમવ॑યજતે ।
નૈનં॑-લોઁ॒કે લા॑કે મૃ॒ત્યુર્વિ॑ન્દતિ ॥
યદ॒મુષ્મૈ॒ સ્વાહા॒-ઽમુષ્મૈ॒ સ્વાહેતિ॒ જુહ્વ॑થ્સ॒-ઞ્ચક્ષી॑ત । બ॒હુ-મ્મૃ॒ત્યુમ॒મિત્ર॑-ઙ્કુર્વીત । મૃ॒ત્યવે॒ સ્વાહેત્યેક॑સ્મા એ॒વૈકા᳚-ઞ્જુહુયાત્ । એકો॒ વા અ॒મુષ્મિ॑ન્ ઁલા॒કે મૃ॒ત્યુઃ ॥ 56 ॥
અ॒શ॒ન॒યા॒ મૃ॒ત્યુરે॒વ । તમે॒વામુષ્મિ॑ન્ ઁલો॒કે-ઽવ॑યજતે ॥ ભ્રૂ॒ણ॒હ॒ત્યાયૈ॒ સ્વાહેત્ય॑વભૃ॒થ આહુ॑તિ-ઞ્જુહોતિ ।
ભ્રૂ॒ણ॒હ॒ત્યામે॒ વા વ॑યજતે ॥ તદા॑હુઃ । યદ્ભ્રૂ॑ણહ॒ત્યા ઽપા॒ત્ર્યા-ઽથ॑ ।
કસ્મા᳚-દ્ય॒જ્ઞે-ઽપિ॑ ક્રિયત॒ ઇતિ॑ ॥
અમૃ॑ત્યુ॒ર્વા અ॒ન્યો ભ્રૂ॑ણહ॒ત્યાયા॒ ઇત્યા॑હુઃ ।
ભ્રૂ॒ણ॒હ॒ત્યા વાવ મૃ॒ત્યુરિતિ॑ ।
યદ્ભ્રૂ॑ણહ॒ત્યાયૈ॒ સ્વાહેત્ય॑વભૃ॒થ આહુતિ॑-ઞ્જુ॒હોતિ॑ ॥ 57 ॥
મૃ॒ત્યુમે॒ વા હુ॑ત્યા તર્પયિ॒ત્વા પ॑રિ॒પાણ॑-ઙ્કૃ॒ત્વા ।
ભ્રૂ॒ણ॒ઘ્ને ભે॑ષ॒જ-ઙ્ક॑રોતિ ॥ એ॒તાગ્મ્ હ॒ વૈ મુ॑ણ્ડિ॒ભ ઔ॑દન્ય॒વઃ ।
ભ્રૂ॒ણ॒હ॒ત્યાયૈ॒ પ્રાય॑શ્ચિત્તિં-વિઁ॒દાઞ્ચ॑કાર ।
યો હા॒સ્યાપિ॑ પ્ર॒જાયા᳚-મ્બ્રાહ્મ॒ણગ્મ્ હન્તિ॑ । સર્વ॑સ્મૈ॒ તસ્મૈ॑ ભેષ॒જ-ઙ્ક॑રોતિ ॥
જુ॒મ્બ॒કાય॒ સ્વાહેત્ય॑વભૃ॒થ ઉ॑ત્ત॒મામાહુ॑તિ-ઞ્જુહોતિ । વરુ॑ણો॒ વૈ જુ॑મ્બ॒કઃ । અ॒ન્ત॒ત એ॒વ વરુ॑ણ॒-મવ॑યજતે ॥ ખ॒લ॒તેર્વિ॑ક્લિ॒ધસ્ય॑ શુ॒ક્લસ્ય॑ પિઙ્ગા॒ક્ષસ્ય॑ મૂ॒દ્ર્ધઞ્જુ॑હોતિ ।
એ॒તદ્વૈ વરુ॑ણસ્ય રૂ॒પમ્ । રૂ॒પેણૈ॒વ વરુ॑ણ॒મવ॑યજતે ॥ 58 ॥
(લો॒કે મૃ॒ત્યુ--ર્ જુ॒હોતિ॑ - મૂ॒દ્ર્ધઞ્જુ॑હોતિ॒ દ્વે ચ॑) (અ. 15)
અનુવાકં 16 - ઉપાકરણમન્ત્રવ્યાખ્યાનાદિઃ
વા॒રુ॒ણો વા અશ્વઃ॑ । ત-ન્દે॒વત॑યા॒ વ્ય॑દ્ર્ધયતિ । યત્પ્રા॑જાપ॒ત્ય-ઙ્ક॒રોતિ॑ ।
નમો॒ રાજ્ઞે॒ નમો॒ વરુ॑ણા॒યેત્યા॑હ । વા॒રુ॒ણો વા અશ્વઃ॑ । સ્વયૈ॒વૈન॑-ન્દે॒વત॑યા॒ સમ॑દ્ર્ધયતિ ॥ નમો-ઽશ્વા॑ય॒ નમઃ॑ પ્ર॒જાપ॑તય॒ ઇત્યા॑હ । પ્રા॒જા॒પ॒ત્યો વા અશ્વઃ॑ । સ્વયૈ॒વૈન॑-ન્દે॒વત॑યા॒ સમ॑દ્ર્ધયતિ ॥
નમો-ઽધિ॑પતય॒ ઇત્યા॑હ ॥ 59 ॥
ધર્મો॒ વા અધિ॑પતિઃ । ધર્મ॑મે॒વા-વ॑રુન્ધે ॥
અધિ॑પતિ-ર॒સ્યધિ॑પતિ-મ્મા કુ॒ર્વધિ॑પતિર॒હ-મ્પ્ર॒જાના᳚-મ્ભૂયાસ॒-મિત્યા॑હ ।
અધિ॑પતિ-મ॒વૈનગ્મ્॑ સમા॒નાના᳚-ઙ્કરોતિ ॥
મા-ન્ધ॑હિ॒ મયિ॑ ધ॒હીત્યા॑હ ।
આ॒શિષ॑મે॒વૈતામાશા᳚સ્તે ॥
ઉ॒પાકૃ॑તાય॒ સ્વાહેત્યુ॒પાકૃ॑તે જુહોતિ ।
આલ॑બ્ધાય॒ સ્વાહેતિ॒ નિયુ॑ક્તે જુહોતિ ।
હુ॒તાય॒ સ્વાહેતિ॑ હુ॒તે જુ॑હોતિ ।
એ॒ષાં-લોઁ॒કાના॑-મ॒ભિજિ॑ત્યૈ ॥ 60 ॥
પ્ર વા એ॒ષ એ॒ભ્યો લો॒કેભ્ય॑શ્ચ્યવતે । યો᳚-ઽશ્વમે॒ધેન॒ યજ॑તે ।
આ॒ગ્ને॒ય-મૈ᳚ન્દ્રા॒ગ્ન-મા᳚શ્વિ॒નમ્ ।
તા-ન્પ॒શૂનાલ॑ભતે॒ પ્રતિ॑ષ્ઠિત્યૈ ॥
યદા᳚-ઽગ્ને॒યો ભવ॑તિ । અ॒ગ્નિ-સ્સર્વા॑ દે॒વતાઃ᳚ । દે॒વતા॑ એ॒વાવ॑રુન્ધે ॥
બ્રહ્મ॒ વા અ॒ગ્નિઃ । ક્ષ॒ત્રમિન્દ્રઃ॑ । યદૈ᳚ન્દ્રા॒ગ્નો ભવ॑તિ ॥ 61 ॥
બ્ર॒હ્મ॒ક્ષ॒ત્રે એ॒વાવ॑રુન્ધે ॥
યદા᳚-ઽશ્વિ॒નો ભવ॑તિ । આ॒શિષા॒મવ॑રુદ્ધ્યૈ ॥
ત્રયો॑ ભવન્તિ । ત્રય॑ ઇ॒મે લો॒કાઃ ।
એ॒ષ્વે॑વ લો॒કેષુ॒ પ્રતિ॑તિષ્ઠતિ ॥
અ॒ગ્નયે-ઽગ્મ્॑હો॒મુચે॒-ઽષ્ટાક॑પાલ॒ ઇતિ॒ દશ॑હવિષ॒મિષ્ટિ॒-ન્નિર્વ॑પતિ ।
દશા᳚ક્ષરા વિ॒રાટ્ । અન્નં॑-વિઁ॒રાટ્ ।
વિ॒રાજૈ॒-વાન્નાદ્ય॒-મવ॑રુન્ધે ॥
અ॒ગ્નેર્મ॑ન્વે પ્રથ॒મસ્ય॒ પ્રચે॑તસ॒ ઇતિ॑ યાજ્યાનુવા॒ક્યા॑ ભવન્તિ સર્વ॒ત્વાય॑ ॥ 62 ॥
(અધિ॑પતય॒ ઇત્યા॑ - હા॒ભિજિ॑ત્યા - ઐન્દ્રા॒ગ્નો ભવ॑તિ - રુન્ધ॒ એક॑-ઞ્ચ) (અ. 16)
અનુવાકં 17 - અશ્વસ્ય રોગાદિનિમિત્ત-મ્પ્રાયશ્ચિત્તમ્
યદ્યશ્વ॑મુપ॒તપ॑દ્વિ॒ન્દેત્ ।
આ॒ગ્ને॒ય-મ॒ષ્ટાક॑પાલ॒-ન્નિર્વ॑પેત્ ।
સૌ॒મ્ય-ઞ્ચ॒રુમ્ । સા॒વિ॒ત્ર-મ॒ષ્ટાક॑પાલમ્ ॥ યદા᳚ગ્ને॒યો ભવ॑તિ ।
અ॒ગ્નિ-સ્સર્વા॑ દે॒વતાઃ᳚ । દે॒વતા॑-ભિરે॒વૈન॑-મ્ભિષજ્યતિ ॥ યથ્સૌ॒મ્યો ભવ॑તિ ।
સોમો॒ વા ઓષ॑ધીના॒ગ્મ્॒ રાજા᳚ ।
યાભ્ય॑ એ॒વૈનં॑-વિઁ॒ન્દતિ॑ ॥ 63 ॥
તાભિ॑રે॒વૈન॑-મ્ભિષજ્યતિ ॥ યથ્સા॑વિ॒ત્રો ભવ॑તિ ।
સ॒વિ॒તૃપ્ર॑સૂત એ॒વૈન॑-મ્ભિષજ્યતિ ॥ એ॒તાભિ॑રે॒વૈન॑-ન્દે॒વતા॑ભિ-ર્ભિષજ્યતિ ।
અ॒ગ॒દો હૈ॒વ ભ॑વતિ ॥ પૌ॒ષ્ણ-ઞ્ચ॒રુ-ન્નિર્વ॑પેત્ । યદિ॑ શ્લો॒ણ-સ્સ્યાત્ । પૂ॒ષા વૈ શ્લૌણ્ય॑સ્ય ભિ॒ષક્ । સ એ॒વૈન॑-મ્ભિષજ્યતિ । અશ્લો॑ણો હૈ॒વ ભ॑વતિ ॥ 64 ॥
રૌ॒દ્ર-ઞ્ચ॒રુ-ન્નિર્વ॑પેત્ । યદિ॑ મહ॒તી દે॒વતા॑-ઽભિ॒મન્યે॑ત । એ॒ત॒દ્દે॒વ॒ત્યો॑ વા અશ્વઃ॑ । સ્વયૈ॒વૈન॑-ન્દે॒વત॑યા ભિષજ્યતિ ।
અ॒ગ॒દો હૈ॒વ ભ॑વતિ ॥ વૈ॒શ્વા॒ન॒ર-ન્દ્વાદ॑શ-કપાલ॒-ન્નિર્વ॑પેન્મૃગાખ॒રે યદિ॒ નાગચ્છે᳚ત્ ।
ઇ॒યં-વાઁ અ॒ગ્નિર્વૈ᳚શ્વાન॒રઃ । ઇ॒યમે॒વૈન॑-મ॒ર્ચિભ્યા᳚-મ્પરિ॒રોધ॒માન॑યતિ ।
આ હૈ॒વ સુત્ય॒મહ॑-ર્ગચ્છતિ ॥ યદ્ય॑ધી॒યાત્ ॥ 65 ॥
અ॒ગ્નયે-ઽગ્મ્॑હો॒મુચે॒-ઽષ્ટાક॑પાલઃ । સૌ॒ર્ય-મ્પયઃ॑ । વા॒ય॒વ્ય॑ આજ્ય॑ભાગઃ ॥ યજ॑માનો॒ વા અશ્વઃ॑ । અગ્મ્હ॑સા॒ વા એ॒ષ ગૃ॑હી॒તઃ ।
યસ્યાશ્વો॒ મેધા॑ય॒ પ્રોક્ષિ॑તો॒-ઽદ્ધ્યેતિ॑ । યદગ્મ્॑હો॒મુચે॑ નિ॒ર્વપ॑તિ ।
અગ્મ્હ॑સ એ॒વ તેન॑ મુચ્યતે ॥ યજ॑માનો॒ વા અશ્વઃ॑ । રેત॑સા॒ વા એ॒ષ વ્યૃ॑દ્ધ્યતે ॥ 66 ॥
યસ્યાશ્વો॒ મેધા॑ય॒ પ્રોક્ષિ॑તો॒-ઽદ્ધ્યેતિ॑ । સૌ॒ર્યગ્મ્ રેતઃ॑ । યથ્સૌ॒ર્ય-મ્પયો॒ ભવ॑તિ । રેત॑સૈ॒વૈન॒ગ્મ્॒ સ સમ॑દ્ર્ધયતિ ॥
યજ॑માનો॒ વા અશ્વઃ॑ । ગર્ભૈ॒ર્વા એ॒ષ વ્યૃ॑દ્ધ્યતે । યસ્યાશ્વો॒ મેધા॑ય॒ પ્રોક્ષિ॑તો॒-ઽદ્ધ્યેતિ॑ । વા॒ય॒વ્યા॑ ગર્ભાઃ᳚ ।
યદ્વા॑ય॒વ્ય॑ આજ્ય॑ભાગો॒ ભવ॑તિ । ગર્ભૈ॑રે॒વૈન॒ગ્મ્॒ સ સમ॑દ્ર્ધયતિ ॥
અથો॒ યસ્યૈ॒ષા-ઽશ્વ॑મે॒ધે પ્રાય॑શ્ચિત્તઃ ક્રિ॒યતે᳚ । ઇ॒ષ્ટ્વા વસી॑યા-ન્ભવતિ ॥ 67 ॥
(વિ॒ન્દ - ત્યશ્લો॑ણો હૈ॒વ ભ॑વ - ત્યધી॒યા - દૃ॑દ્ધ્યતે॒ - ગર્ભૈ॑રે॒વૈન॒ગ્મ્॒ સ સમ॑દ્ર્ધયતિ॒ દ્વે ચ॑) (અ. 17)
અનુવાકં 18 - બ્રહ્મૌદના ઉચ્યન્તે
તદા॑હુઃ । દ્વાદ॑શ બ્રહ્મૌદ॒ના-ન્થ્સગ્ગ્સ્થિ॑ત॒ નિર્વ॑પેત્ । દ્વા॒દ॒શભિ॒ર્વેષ્ટિ॑ભિ॒-ર્યજે॒તેતિ॑ ॥ યદિષ્ટિ॑-ભિ॒ર્યજે॑ત । ઉ॒પ॒નામુ॑ક એનં-યઁ॒જ્ઞ-સ્સ્યા᳚ત્ । પાપી॑યા॒ગ્॒સ્તુ સ્યા᳚ત્ ।
આ॒પ્તાનિ॒ વા એ॒તસ્ય॒ છન્દાગ્મ્॑સિ । ય ઈ॑જા॒નઃ ।
તાનિ॒ ક એ॒તાવ॑દાશુ॒ પુનઃ॒ પ્રયુ॑ઞ્જી॒તેતિ॑ ।
સર્વા॒ વૈ સગ્ગ્સ્થિ॑તે ય॒જ્ઞે વાગા᳚પ્યતે ॥ 68 ॥
સા-ઽઽપ્તા ભ॑વતિ યા॒તયા᳚મ્ની । ક્રૂ॒રીકૃ॑તેવ॒ હિ ભવ॒ત્યરુ॑ષ્કૃતા । સા ન પુનઃ॑ પ્ર॒યુજ્યેત્યા॑હુઃ ॥ દ્વાદ॑શૈ॒વ બ્ર॑હ્મૌદ॒ના-ન્થ્સગ્ગ્સ્થિ॑તે॒ નિર્વ॑પેત્ । પ્ર॒જાપ॑તિ॒ર્વા ઓ॑દ॒નઃ । ય॒જ્ઞઃ પ્ર॒જાપ॑તિઃ । ઉ॒પ॒નામુ॑ક એનં-યઁ॒જ્ઞો ભ॑વતિ ।
ન પાપી॑યા-ન્ભવતિ ॥ દ્વાદ॑શ ભવન્તિ ।
દ્વાદ॑શ॒ માસા᳚-સ્સંવઁથ્સ॒રઃ ।
સં॒વઁ॒થ્સ॒ર એ॒વ પ્રતિ॑તિષ્ઠતિ ॥ 69 ॥
(આ॒પ્ય॒તે॒ - સં॒વઁ॒થ્સ॒ર એક॑-ઞ્ચ) (અ. 18)
અનુવાકં 19 - વિભુત્વાદિભિઃ દ્વાદશભિર્ગુણૌરશ્વમેધપ્રશંસા
એ॒ષ વૈ વિ॒ભૂર્નામ॑ ય॒જ્ઞઃ । સર્વગ્મ્॑ હ॒ વૈ તત્ર॑ વિ॒ભુ ભ॑વતિ । યત્રૈ॒તેન॑ ય॒જ્ઞેન॒ યજ॑ન્તે ॥ એ॒ષ વૈ પ્ર॒ભૂર્નામ॑ ય॒જ્ઞઃ । સર્વગ્મ્॑ હ॒ વૈ તત્ર॑ પ્ર॒ભુ ભ॑વતિ । યત્રૈ॒તેન॑ ય॒જ્ઞેન॒ યજ॑ન્તે ॥ એ॒ષ વા ઊર્જ॑સ્વા॒ન્નામ॑ ય॒જ્ઞઃ । સર્વગ્મ્॑ હ॒ વૈ તત્રોર્જ॑સ્વ-દ્ભવતિ । યત્રૈ॒તેન॑ ય॒જ્ઞેન॒ યજ॑ન્તે ॥ એ॒ષ વૈ પય॑સ્વા॒ન્નામ॑ ય॒જ્ઞઃ ॥ 70 ॥
સર્વગ્મ્॑ હ॒ વૈ તત્ર॒ પય॑સ્વ-દ્ભવતિ । યત્રૈ॒તેન॑ ય॒જ્ઞેન॒ યજ॑ન્તે ॥
એ॒ષ વૈ વિધૃ॑તો॒ નામ॑ ય॒જ્ઞઃ ।
સર્વગ્મ્॑ હ॒ વૈ તત્ર॒ વિધૃ॑ત-મ્ભવતિ ।
યત્રૈ॒તેન॑ ય॒જ્ઞેન॒ યજ॑ન્તે ॥ એ॒ષ વૈ વ્યાવૃ॑ત્તો॒ નામ॑ ય॒જ્ઞઃ ।
સર્વગ્મ્॑ હ॒ વૈ તત્ર॒ વ્યાવૃ॑ત્ત-મ્ભવતિ । યત્રૈ॒તેન॑ ય॒જ્ઞેન॒ યજ॑ન્તે ॥
એ॒ષ વૈ પ્રતિ॑ષ્ઠિતો॒ નામ॑ ય॒જ્ઞઃ ।
સર્વગ્મ્॑ હ॒ વૈ તત્ર॒ પ્રતિ॑ષ્ઠિત-મ્ભવતિ ॥ 71 ॥
યત્રૈ॒તેન॑ ય॒જ્ઞેન॒ યજ॑ન્તે ॥ એ॒ષ વૈ તે॑જ॒સ્વી નામ॑ ય॒જ્ઞઃ । સર્વગ્મ્॑ હ॒ વૈ તત્ર॑ તેજ॒સ્વિ ભ॑વતિ । યત્રૈ॒તેન॑ ય॒જ્ઞેન॒ યજ॑ન્તે ॥
એ॒ષ વૈ બ્ર॑હ્મવર્ચ॒સી નામ॑ ય॒જ્ઞઃ ।
આ હ॒ વૈ તત્ર॑ બ્રાહ્મ॒ણો બ્ર॑હ્મવર્ચ॒સી જા॑યતે । યત્રૈ॒તેન॑ ય॒જ્ઞેન॒ યજ॑ન્તે ॥
એ॒ષ વા અ॑તિવ્યા॒ધી નામ॑ ય॒જ્ઞઃ ।
આ હ॒ વૈ તત્ર॑ રાજ॒ન્યો॑-ઽતિવ્યા॒ધી જા॑યતે । યત્રૈ॒તેન॑ ય॒જ્ઞેન॒ યજ॑ન્તે ॥
એ॒ષ વૈ દી॒ર્ઘો નામ॑ ય॒જ્ઞઃ ।
દી॒ર્ઘાયુ॑ષો હ॒ વૈ તત્ર॑ મનુ॒ષ્યા॑ ભવન્તિ ।
યત્રૈ॒તેન॑ ય॒જ્ઞેન॒ યજ॑ન્તે ॥
એ॒ષ વૈ ક્લૃ॒પ્તો નામ॑ ય॒જ્ઞઃ ।
કલ્પ॑તે હ॒ વૈ તત્ર॑ પ્ર॒જાભ્યો॑ યોગક્ષે॒મઃ ।
યત્રૈ॒તેન॑ ય॒જ્ઞેન॒ યજ॑ન્તે ॥ 72 ॥
(પય॑સ્વા॒ન્નામ॑ ય॒જ્ઞઃ - પ્રતિ॑ષ્ઠિત-મ્ભવતિ॒ - યત્રૈ॒તેન॑ ય॒જ્ઞેન॒ યજ॑ન્તે॒ ષટ્ચ॑) (અ. 19)
(એ॒ષ વૈ વિ॒ભૂઃ પ્ર॒ભૂરૂર્જ॑સ્વા॒-ન્પય॑સ્વા॒ન્॒. વિધૃ॑તો॒ વ્યાવૃ॑ત્તઃ॒ પ્રતિ॑ષ્ઠિતસ્તેજ॒સ્વી બ્ર॑હ્મવર્ચ॒સ્ય॑તિવ્યા॒ધી દી॒ર્ઘઃ ક્લુ॒પ્તો દ્વાદ॑શ)
અનુવાકં 20 - અશ્વસઞ્જ્ઞપનપ્રકારઃ
તા॒ર્પ્યેણાશ્વ॒ગ્મ્॒ સઞ્જ્ઞ॑પયન્તિ । ય॒જ્ઞો વૈ તા॒ર્પ્યમ્ । ય॒જ્ઞેનૈ॒વૈન॒ગ્મ્॒ સમ॑દ્ર્ધયન્તિ ॥ યા॒મેન॒ સામ્ના᳚ પ્રસ્તો॒તા-ઽનૂપ॑તિષ્ઠતે ।
ય॒મ॒લો॒ક-મે॒વૈન॑-ઙ્ગમયતિ ॥
તા॒ર્પ્યે ચ॑ કૃત્ત્યધીવા॒સે ચાશ્વ॒ગ્મ્॒ સઞ્જ્ઞ॑પયન્તિ । એ॒તદ્વૈ પ॑શૂ॒નાગ્મ્ રૂ॒પમ્ । રૂ॒પેણૈ॒વ પ॒શૂનવ॑રુન્ધે ॥
હિ॒ર॒ણ્ય॒ક॒શિ॒પુ ભ॑વતિ । તેજ॒સો-ઽવ॑રુદ્ધ્યૈ ॥ 73 ॥
રુ॒ક્મો ભ॑વતિ । સુ॒વ॒ર્ગસ્ય॑ લો॒કસ્યા-નુ॑ખ્યાત્યૈ ॥ અશ્વો॑ ભવતિ । પ્ર॒જાપ॑તે॒-રાપ્ત્યૈ᳚ ॥ અ॒સ્ય વૈ લો॒કસ્ય॑ રૂ॒પ-ન્તા॒ર્પ્યમ્ । અ॒ન્તરિ॑ક્ષસ્ય કૃત્ત્યધીવા॒સઃ । દિ॒વો હિ॑રણ્યકશિ॒પુ ।
આ॒દિ॒ત્યસ્ય॑ રુ॒ક્મઃ । પ્ર॒જાપ॑તે॒રશ્વઃ॑ ।
ઇ॒મમે॒વ લો॒ક-ન્તા॒ર્પ્યેણા᳚પ્નોતિ ॥ 74 ॥
અ॒ન્તરિ॑ક્ષ-ઙ્કૃત્યધીવા॒સેન॑ । દિવગ્મ્॑ હિરણ્યકશિ॒પુના᳚ । આ॒દિ॒ત્યગ્મ્ રુ॒ક્મેણ॑ ।
અશ્વે॑નૈ॒વ મેદ્ધ્યે॑ન પ્ર॒જાપ॑તે॒-સ્સાયુ॑જ્યગ્મ્ સલો॒કતા॑-માપ્નોતિ ॥ એ॒તાસા॑મે॒વ દે॒વતા॑ના॒ગ્મ્॒ સાયુ॑જ્યમ્ ।
સા॒ર્ષ્ટિતાગ્મ્॑ સમાન લો॒કતા॑માપ્નોતિ ।
યો᳚-ઽશ્વમે॒ધેન॒ યજ॑તે । ય ઉ॑ ચૈનમે॒વં-વેઁદ॑ ॥ 75 ॥
(અવ॑રુદ્ધ્યા - આપ્નોત્ય॒ -+ષ્ટૌ ચ॑) (અ. 20)
અનુવાકં 21 - ઉત્તરવેદ્યુપવાપઃ
આ॒દિ॒ત્યાશ્ચાઙ્ગિ॑રસશ્ચ સુવ॒ર્ગે લો॒કે᳚-ઽસ્પદ્ર્ધન્ત । તે-ઽઙ્ગિ॑રસ આદિ॒ત્યેભ્યઃ॑ ।
અ॒મુમા॑દિ॒ત્ય-મશ્વગ્ગ્॑ શ્વે॒ત-મ્ભૂ॒ત-ન્દક્ષિ॑ણા-મનયન્ન્ । તે᳚-ઽબ્રુવન્ન્ ।
ય-ન્નો-ઽન᳚ષ્ટ । સ વર્યો॑-ઽભૂ॒દિતિ॑ । તસ્મા॒દશ્વ॒ગ્મ્॒ સવ॒ર્યેત્યા-હ્વ॑યન્તિ ।
તસ્મા᳚દ્ય॒જ્ઞે વરો॑ દીયતે ॥ યત્પ્ર॒જાપ॑તિ॒-રાલ॒બ્ધો-ઽશ્વો-ઽભ॑વત્ ।
તસ્મા॒દશ્વો॒ નામ॑ ॥ 76 ॥
યચ્છ્વય॒દરુ॒રાસી᳚ત્ । તસ્મા॒દર્વા॒ નામ॑ ॥
યથ્સ॒દ્યો વાજા᳚-ન્થ્સ॒મજ॑યત્ । તસ્મા᳚દ્વા॒જી નામ॑ ॥ યદસુ॑રાણાં-લોઁ॒કાનાદ॑ત્ત । તસ્મા॑દાદિ॒ત્યો નામ॑ ॥ અ॒ગ્નિર્વા અ॑શ્વમે॒ધસ્ય॒ યોનિ॑રા॒યત॑નમ્ । સૂર્યો॒-ઽગ્નેર્યોનિ॑-રા॒યત॑નમ્ ।
યદ॑શ્વમે॒ધે᳚-ઽગ્નૌ ચિત્ય॑ ઉત્તરવે॒દિ-મુ॑પ॒વપ॑તિ । યોનિ॑-મન્તમે॒વૈન॑-મા॒યત॑નવન્ત-ઙ્કરોતિ ॥ 77 ॥
યોનિ॑-માના॒યત॑નવા-ન્ભવતિ । સ એ॒વં-વેઁદ॑ ॥
પ્રા॒ણા॒પા॒નૌ વા એ॒તૌ દે॒વાના᳚મ્ । યદ॑ર્કાશ્વમે॒ધૌ । પ્રા॒ણા॒પા॒નાવે॒વાવ॑રુન્ધે ॥ ઓજો॒ બલં॒-વાઁ એ॒તૌ દે॒વાના᳚મ્ ।
યદ॑ર્કાશ્વમે॒ધૌ । ઓજો॒ બલ॑મે॒વાવ॑રુન્ધે ॥
અ॒ગ્નિર્વા અ॑શ્વમે॒ધસ્ય॒ યોનિ॑-રા॒યત॑નમ્ ।
સૂર્યો॒-ઽગ્નેર્યોનિ॑-રા॒યત॑નમ્ ।
યદ॑શ્વમે॒ધે᳚-ઽગ્નૌ ચિત્ય॑ ઉત્તરવે॒દિ-ઞ્ચિ॒નોતિ॑ ।
તાવ॑ર્કાશ્વમે॒ધૌ । અ॒ર્કા॒શ્વ॒મે॒ધાવે॒વા વ॑રુન્ધે । અથો॑ અર્કાશ્વ-મે॒ધયો॑રે॒વ પ્રતિ॑તિષ્ઠતિ ॥ 78 ॥
(નામ॑ - કરોતિ॒ - સૂર્યો॒-ઽગ્નેર્યોનિ॑રા॒યત॑ન-ઞ્ચ॒ત્વારિ॑ ચ) (અ. 21)
અનુવાકં 22 - ઋષભાલમ્ભઃ
પ્ર॒જાપ॑તિં॒-વૈઁ દે॒વાઃ પિ॒તર᳚મ્ ।
પ॒શુ-મ્ભૂ॒ત-મ્મેધા॒યાલ॑ભન્ત ।
તમા॒લભ્યોપા॑વસન્ન્ । પ્રા॒તર્યષ્ટા᳚સ્મહ॒ ઇતિ॑ ।
એકં॒-વાઁ એ॒તદ્દે॒વાના॒મહઃ॑ । યથ્સં॑વઁથ્સ॒રઃ । તસ્મા॒દશ્વઃ॑ પુ॒રસ્તા᳚-થ્સંવઁથ્સ॒ર આલ॑ભ્યતે ॥
યત્પ્ર॒જાપ॑તિ॒-રાલ॒બ્ધો-ઽશ્વો-ઽભ॑વત્ । તસ્મા॒દશ્વઃ॑ । યથ્સ॒દ્યો મેધો-ઽભ॑વત્ ॥ 79 ॥
તસ્મા॑દશ્વમે॒ધઃ ॥ વેદુ॒કો-ઽશ્વ॑મા॒શુ-મ્ભ॑વતિ । ય એ॒વં-વેઁદ॑ ॥ યદ્વૈ તત્પ્ર॒જાપ॑તિ॒-રાલ॒બ્ધો-ઽશ્વો-ઽભ॑વત્ । તસ્મા॒દશ્વઃ॑ પ્ર॒જાપ॑તેઃ પશૂ॒ના-મનુ॑રૂપતમઃ ॥
આ-ઽસ્ય॑ પુ॒ત્રઃ પ્રતિ॑રૂપો જાયતે । ય એ॒વં-વેઁદ॑ ॥ સર્વા॑ણિ ભૂ॒તાનિ॑ સ॒ભૃન્ત્યાલ॑ભતે ।
સમે॑ન-ન્દે॒વા-સ્તેજ॑સે બ્રહ્મવર્ચ॒સાય॑ ભરન્તિ ।
યો᳚-ઽશ્વમે॒ધેન॒ યજ॑તે ॥ 80 ॥
ય ઉ॑ ચૈનમે॒વં-વેઁદ॑ ॥ એ॒તદ્વૈ તદ્દે॒વા એ॒તા-ન્દે॒વતા᳚મ્ । પ॒શુ-મ્ભૂ॒ત-મ્મેધા॒યાલ॑ભન્ત । ય॒જ્ઞમ॒વ । ય॒જ્ઞેન॑ ય॒જ્ઞમ॑યજન્ત દે॒વાઃ । કા॒મ॒પ્રં-યઁ॒જ્ઞમ॑ કુર્વત । તે॑-ઽમૃત॒ત્વમ॑કામયન્ત ।
ત॑-ઽમૃત॒ત્વ-મ॑ગચ્છન્ન્ ॥ યો᳚-ઽશ્વમે॒ધેન॒ યજ॑તે । દે॒વાના॑મે॒વા-ય॑નેનૈતિ ॥ 81 ॥
પ્રા॒જા॒પ॒ત્યેનૈ॒વ ય॒જ્ઞેન॑ યજતે કામ॒પ્રેણ॑ । અપુ॑નર્મારમે॒વ ગ॑ચ્છતિ ॥ એ॒તસ્ય॒ વૈ રૂ॒પેણ॑ પુ॒રસ્તા᳚-ત્પ્રાજાપ॒ત્ય-મૃ॑ષ॒ભ-ન્તૂ॑પ॒રં
બ॑હુરૂ॒પ-માલ॑ભતે । સર્વે᳚ભ્યઃ॒ કામે᳚ભ્યઃ । સર્વ॒સ્યાપ્ત્યૈ᳚ । સર્વ॑સ્ય॒ જિત્યૈ᳚ ॥ સર્વ॑મે॒વ તેના᳚પ્નોતિ । સર્વ॑-ઞ્જયતિ ।
યો᳚-ઽશ્વમે॒ધેન॒ યજ॑તે । ય ઉ॑ ચૈનમે॒વં-વેઁદ॑ ॥ 82 ॥
(મેધો-ઽભ॑વ॒--દ્યજ॑ત - એતિ॒ - વેદ॑) (અ. 22)
અનુવાકં 23 - અશ્વાવયવેષૂપાસનમ્
યો વા અશ્વ॑સ્ય॒ મેદ્ધ્ય॑સ્ય॒ લોમ॑ની॒ વેદ॑ ।
અશ્વ॑સ્યૈ॒વ મેદ્ધ્ય॑સ્ય॒ લોમં॑-લોઁમઞ્જુહોતિ ।
અ॒હો॒રા॒ત્રે વા અશ્વ॑સ્ય॒ મેદ્ધ્ય॑સ્ય॒ લોમ॑ની । યથ્સા॒ય-મ્પ્રા॑તર્જુ॒હોતિ॑ । અશ્વ॑સ્યૈ॒વ મેદ્ધ્ય॑સ્ય॒ લોમં॑-લોઁમઞ્જુહોતિ ।
એ॒તદ॑નુકૃતિ હસ્મ॒ વૈ પુ॒રા । અશ્વ॑સ્ય॒ મેદ્ધ્ય॑સ્ય॒ લોમં॑-લોઁમઞ્જુહ્વતિ ॥
યો વા અશ્વ॑સ્ય॒ મેદ્ધ્ય॑સ્ય પ॒દે વેદ॑ ।
અશ્વ॑સ્યૈ॒વ મેદ્ધ્ય॑સ્ય પ॒દે પ॑દે જુહોતિ ।
દ॒ર્॒શ॒પૂ॒ર્ણ॒મા॒સૌ વા અશ્વ॑સ્ય॒ મેદ્ધ્ય॑સ્ય પ॒દે ॥ 83 ॥
યદ્દ॑ર્શપૂર્ણમા॒સૌ યજ॑તે ।
અશ્વ॑સ્યૈ॒વ મેદ્ધ્ય॑સ્ય પ॒દે પ॑દે જુહોતિ ।
એ॒તદ॑નુકૃતિ હ સ્મ॒ વૈ પુ॒રા ।
અશ્વ॑સ્ય॒ મેદ્ધ્ય॑સ્ય પ॒દે પ॑દે જુહ્વતિ ॥
યો વા અશ્વ॑સ્ય॒ મેદ્ધ્ય॑સ્ય વિ॒વર્ત॑નં॒-વેઁદ॑ । અશ્વ॑સ્યૈ॒વ મેદ્ધ્ય॑સ્ય વિ॒વર્ત॑ને વિવર્તને જુહોતિ । અ॒સૌ વા આ॑દિ॒ત્યો-ઽશ્વઃ॑ । સ આ॑હવ॒નીય॒-માગ॑ચ્છતિ । તદ્વિવ॑ર્તતે ।
યદ॑ગ્નિહો॒ત્ર-ઞ્જુ॒હોતિ॑ ।
અશ્વ॑સ્યૈ॒વ મેદ્ધ્ય॑સ્ય વિ॒વર્ત॑ને વિવર્તને જુહોતિ । એ॒તદ॑નુકૃતિ હ સ્મ॒ વૈ પુ॒રા ।
અશ્વ॑સ્ય॒ મેદ્ધ્ય॑સ્ય વિ॒વર્ત॑ને વિવર્તને જુહ્વતિ ॥ 84 ॥
(પ॒દે - અ॑ગ્નિહો॒ત્ર-ઞ્જુ॒હોતિ॒ ત્રીણિ॑ ચ) (અ. 23)
(પ્ર॒જાપ॑તિ॒સ્તમ॑ષ્ટાદ॒શિભિઃ॑ - પ્ર॒જાપ॑તિરકામયતો॒ભા - વ॒સ્મૈ - યુ॒ઞ્જન્તિ॒-તેજ॒સા - ઽપ॑ પ્રા॒ણા - અપ॒ શ્રીરૂ॒દ્ર્ધ્વમ્ - પ્ર॒જાપ॑તિઃ પ્રે॒ણા-ઽનુ॑ - પ્રથ॒મેન॑ - પ્ર॒જાપ॑તિરકામયત મ॒હાન્. - વૈ᳚શ્વદે॒વો વા અશ્વો - ઽશ્વ॑સ્ય - પ્ર॒જાપ॑તિ॒સ્તં-યઁ॑જ્ઞક્ર॒તુભિ॒ - રપ॒ શ્રીર્બ્રા᳚હ્મ॒ણૌ - સર્વે॑ષુ- વારુ॒ણો - યદ્યશ્વ॒મ્ - તદા॑હુ- રે॒ષ વૈ વિ॒ભૂ - સ્તા॒ર્પ્યેણા॑- દિ॒ત્યાઃ - પ્ર॒જાપ॑તિ-મ્પિ॒તરં॒ - ઁયો વા અશ્વ॑સ્ય॒ મેદ્ધ્ય॑સ્ય॒ લોમ॑ની॒ ત્રયો॑વિગ્મ્શતિઃ)
(પ્ર॒જાપ॑તિર॒ - સ્મિન્ ઁલો॒કે - ઉ॑ત્તર॒તઃ - શ્રિય॑મે॒વ - પ્ર॒જાપ॑તિરકામયત મ॒હાન્.-ય-ત્પ્રા॒ત - પ્ર વા એ॒ષ એ॒ભ્યો
લો॒કેભ્યઃ॒- સર્વગ્મ્॑ હ॒ વૈ તત્ર॒ પય॑સ્વ॒દ્ય -ઉ॑ ચૈનમે॒વં-વેઁદ॑ ચ॒ત્વાર્યશી॑તિઃ)
(પ્ર॒જાપ॑તિરશ્વમે॒ધં - જુ॑હ્વતિ)
॥ હરિઃ ઓમ્ ॥
॥ કૃષ્ણ યજુર્વેદીય તૈત્તિરીય બ્રાહ્મણે તૃતીયાષ્ટકે નવમઃ પ્રપાઠક-સ્સમાપ્તઃ ॥
++++++++++++++++++++
