കൃഷ്ണ യജുർവേദീയ തൈത്തിരീയ ബ്രാഹ്മണേ തൃതീയാഷ്ടകേ നവമഃ പ്രപാഠകഃ - അഷ്ടാദശിനാ-മ്പശൂനാ-മ്പ്രയോഗഃ
ഓ-ന്നമഃ പരമാത്മനേ, ശ്രീ മഹാഗണപതയേ നമഃ,
ശ്രീ ഗുരുഭ്യോ നമഃ । ഹ॒രിഃ॒ ഓമ് ॥
(അശ്വമേധസ്യ ദ്വിതീയ-തൃതീയാ ഹർവിധാനമ്)
അനുവാകം 1 - അഷ്ടാദശിനാ-ങ്ഗ്രാഭ്യാണാം ആരണ്യാനാ-ഞ്ച പശൂനാ-മ്പ്രയോഗഃ
പ്ര॒ജാപ॑തി-രശ്വമേ॒ധമ॑സൃജത । സോ᳚-ഽസ്മാഥ്സൃ॒ഷ്ടോ-ഽപാ᳚ക്രാമത് ।
തമ॑ഷ്ടാദ॒ശിഭി॒രനു॒ പ്രായു॑ങ്ക്ത । തമാ᳚പ്നോത് । തമാ॒പ്ത്വാ ഽഷ്ടാ॑ദ॒ശിഭി॒രവാ॑രുന്ധ ।
യദ॑ഷ്ടാദ॒ശിന॑ ആല॒ഭ്യന്തേ᳚ । യ॒ജ്ഞമേ॒വ തൈരാ॒പ്ത്വാ യജ॑മാ॒നോ-ഽവ॑രുന്ധേ ॥
സം॒വഁ॒ഥ്സ॒രസ്യ॒ വാ ഏ॒ഷാ പ്ര॑തി॒മാ । യദ॑ഷ്ടാദ॒ശിനഃ॑ ।
ദ്വാദ॑ശ॒ മാസാഃ॒ പഞ്ച॒ര്തവഃ॑ ॥ 1 ॥
സം॒വഁ॒ഥ്സ॒രോ᳚-ഽഷ്ടാദ॒ശഃ । യദ॑ഷ്ടാദ॒ശിന॑ ആല॒ഭ്യന്തേ॑ ।
സം॒വഁ॒ഥ്സ॒രമേ॒വ തൈരാ॒പ്ത്വാ
യജമാ॒നോ-ഽവ॑രുന്ധേ ॥
അ॒ഗ്നി॒ഷ്ഠേ᳚ ഽന്യാ-ന്പ॒ശൂനു॑പാ-ക॒രോതി॑ ।
ഇത॑രേഷു॒ യൂപേ᳚ഷ്വഷ്ടാദ॒ശിനോ-ഽജാ॑മിത്വായ ॥
നവ॑ ന॒വാല॑ഭ്യന്തേ സവീര്യ॒ത്വായ॑ ॥ യദാ॑ര॒ണ്യൈ-സ്സഗ്ഗ്॑ സ്ഥാ॒പയേ᳚ത് । വ്യവ॑സ്യേതാ-മ്പിതാ പു॒ത്രൌ । വ്യദ്ധ്വാ॑നഃ ക്രാമേയുഃ ।
വിദൂ॑ര॒-ങ്ഗ്രാമ॑യോ ര്ഗ്രാമാ॒ന്തൌ സ്യാ॑താമ് ॥ 2 ॥
ഋ॒ക്ഷീകാഃ᳚ പുരുഷവ്യാ॒ഘ്രാഃ പ॑രിമോ॒ഷിണ॑ ആവ്യാ॒ധിനീ॒-സ്തസ്ക॑രാ॒ അര॑ണ്യേ॒ഷ്വാ-ജാ॑യേരന്ന് ॥
തദാ॑ഹുഃ । അപ॑ശവോ॒ വാ ഏ॒തേ । യദാ॑ര॒ണ്യാഃ ।
യദാ॑ര॒ണ്യൈ-സ്സഗ്ഗ്॑സ്ഥാ॒പയേ᳚ത । ക്ഷി॒പ്രേ യജ॑മാന॒-മര॑ണ്യ-മ്മൃ॒തഗ്മ് ഹ॑രേയുഃ ।
അര॑ണ്യായതനാ॒ ഹ്യാ॑ര॒ണ്യാഃ പ॒ശവ॒ ഇതി॑ । യത്പ॒ശൂന്നാലഭേ॑ത । അന॑വരുദ്ധാ അസ്യ പ॒ശവ॑-സ്സ്യുഃ । യത്പര്യ॑ഗ്നി-കൃതാനുഥ്സൃ॒ജേത് ॥ 3 ॥
യ॒ജ്ഞ॒വേ॒ശ॒സ-ങ്കു॑ര്യാത് ॥ യത്പ॒ശൂനാ॒ലഭ॑തേ । തേനൈ॒വ പ॒ശൂനവ॑രുന്ധേ ।
യത്പര്യ॑ഗ്നി-കൃതാനുഥ്സൃ॒ജത്യ-യ॑ജ്ഞവേശസായ ।
അവ॑രുദ്ധാ അസ്യ പ॒ശവോ॒ ഭവ॑ന്തി ।
ന യ॑ജ്ഞവേശ॒ സമ്ഭ॑വതി ।
ന യജ॑മാന॒-മര॑ണ്യ-മ്മൃ॒തഗ്മ് ഹ॑രന്തി ॥
ഗ്രാ॒മ്യൈ-സ്സഗ്ഗ്സ്ഥാ॑പയതി । ഏ॒തേ വൈ പ॒ശവഃ॒, ക്ഷേമോ॒ നാമ॑ । സ-മ്പി॑താ പു॒ത്രാവ വ॑സ്യതഃ । സമദ്ധ്വാ॑നഃ ക്രാമന്തി ।
സ॒മ॒ന്തി॒ക-ങ്ഗ്രാമ॑യോ-ര്ഗ്രാമാ॒ന്തൌ ഭ॑വതഃ ।
നര്ക്ഷീകാഃ᳚ പുരുഷവ്യാ॒ഘ്രാഃ പ॑രിമോ॒ഷിണ॑ ആവ്യാ॒ധിനീ॒-സ്തസ്ക॑രാ॒ അര॑ണ്യേ॒ഷ്വാ ജാ॑യന്തേ ॥ 4 ॥
(ഋ॒തവഃ॑ - സ്യാതാ - മുഥ്സൃ॒ജേഥ് - സ്യ॑ത॒സ്ത്രീണി॑ ച)(ആ1)
അനുവാകം 2 - ചാതുര്മാസ്യപശൂനാ-മ്പ്രയോഗഃ
പ്ര॒ജാപ॑തിര-കാമയതോ॒ഭൌ ലോ॒കാവ-വ॑രുന്ധീ॒യേതി॑ ।
സ ഏ॒താനു॒ഭയാ᳚-ന്പ॒ശൂന॑ പശ്യത് । ഗ്രാ॒മ്യാഗ്ശ്ചാ॑-ര॒ണ്യാഗ്ശ്ച॑ । താനാല॑ഭത ।
തൈർവൈ സ ഉ॒ഭൌ ലോ॒കാവ വാ॑രുന്ധ । ഗ്രാ॒മ്യൈരേ॒വ പ॒ശുഭി॑രി॒മം-ലോഁ॒കമ വാ॑രുന്ധ ।
ആ॒ര॒ണ്യൈര॒മുമ് । യദ്ഗ്രാ॒മ്യാ-ന്പ॒ശൂനാ॒ലഭ॑തേ ।
ഇ॒മമേ॒വ തൈര്ലോ॒കമവ॑രുന്ധേ । യദാ॑ര॒ണ്യാന് ॥ 5 ॥
അ॒മു-ന്തൈഃ ॥ അന॑വരുദ്ധോ॒ വാ ഏ॒തസ്യ॑ സംവഁഥ്സ॒ര ഇത്യാ॑ഹുഃ । യ ഇ॒ത ഇ॒തശ്ചാതുര്മാ॒സ്യാനി॑ സം॒വഁഥ്സ॒ര-മ്പ്ര॑യു॒ങ്ക്ത ഇതി॑ ।
ഏ॒താവാ॒ന്॒. വൈ സം॑വഁഥ്സ॒രഃ । യച്ചാ॑തുര്മാ॒സ്യാനി॑ । യദേ॒തേ ചാതു॑ര്മാ॒സ്യാഃ പ॒ശവ॑ ആല॒ഭ്യന്തേ᳚ । പ്ര॒ത്യക്ഷ॑മേ॒വ തൈ-സ്സം॑വഁഥ്സ॒രം-യഁജ॑മാ॒നോ-ഽവ॑രുന്ധേ । ॥
വി വാ ഏ॒ഷ പ്ര॒ജയാ॑ പ॒ശുഭി॑ര്-ഋദ്ധ്യതേ ।
യ-സ്സം॑വഁഥ്സ॒ര-മ്പ്ര॑യു॒ങ്ക്തേ । സം॒വഁ॒ഥ്സ॒ര-സ്സു॑വ॒ര്ഗോ ലോ॒കഃ ॥ 6 ॥
സു॒വ॒ര്ഗ-ന്തു ലോ॒ക-ന്നാപ॑രാദ്ധ്നോതി ।
പ്ര॒ജാ വൈ പ॒ശവ॑ ഏകാദ॒ശിനീ᳚ ।
യദേ॒ത ഐ॑കാദശി॒നാഃ പ॒ശവ॑ ആല॒ഭ്യന്തേ᳚ ।
സാ॒ക്ഷാദേ॒വ പ്ര॒ജാ-മ്പ॒ശൂന്. യജ॑മാ॒നോ-ഽവ॑രുന്ധേ ॥ പ്ര॒ജാപ॑തി-ർവി॒രാജ॑മസൃജത ।
സാ സൃ॒ഷ്ടാ-ഽശ്വ॑മേ॒ധ-മ്പ്രാവി॑ശത് ।
താ-ന്ദ॒ശിഭി॒രനു॒ പ്രായു॑ങ്ക്ത । താമാ᳚പ്നോത് ।
താമാ॒പ്ത്വാ ദ॒ശിഭി॒രവാ॑രുന്ധ । യദ്ദ॒ശിന॑ ആല॒ഭ്യന്തേ᳚ ॥ 7 ॥
വി॒രാജ॑മേ॒വ തൈരാ॒പ്ത്വാ യജ॑മാ॒നോ-ഽവ॑രുന്ധേ ॥
ഏകാ॑ദശ ദ॒ശത॒ ആല॑ഭ്യന്തേ । ഏകാ॑ദശാക്ഷരാ ത്രി॒ഷ്ടുപ് । ത്രൈഷ്ടു॑ഭാഃ പ॒ശവഃ॑ । പ॒ശൂനേ॒വാവ॑രുന്ധേ ॥ വൈ॒ശ്വ॒ദേ॒വോ വാ അശ്വഃ॑। നാ॒നാ॒ദേ॒വ॒ത്യാഃ᳚ പ॒ശവോ॑ ഭവന്തി ।
അശ്വ॑സ്യ സർവ॒ത്വായ॑ । നാനാ॑രൂപാ ഭവന്തി । തസ്മാ॒ന്നാനാ॑രൂപാഃ പ॒ശവഃ॑( ) ।
ബ॒ഹു॒രൂ॒പാ ഭ॑വന്തി । തസ്മാ᳚-ദ്ബഹുരൂ॒പാഃ പ॒ശവ॒-സ്സമൃ॑ദ്ധ്യൈ ॥ 8 ॥
(ആ॒ര॒ണ്യാന്-ഁലോ॒കോ-ദ॒ശിന॑ ആല॒ഭ്യന്തേ॒-നാനാ॑രൂപാഃ പ॒ശവോ॒ ദ്വേ ച॑) (അ. 2)
അനുവാകം 3 - രോഹിതാദീനാ-മ്പശൂനാം-വഁപാഹോമസാഹിത്യമ്
അ॒സ്മൈ വൈ ലോ॒കായ॑ ഗ്രാ॒മ്യാഃ പ॒ശവ॒ ആല॑ഭ്യന്തേ । അ॒മുഷ്മാ॑ ആര॒ണ്യാഃ । യദ്ഗ്രാ॒മ്യാ-ന്പ॒ശൂനാ॒ലഭ॑തേ । ഇ॒മമേ॒വ തൈര്ലോ॒കമവ॑രുന്ധേ । യദാ॑ര॒ണ്യാന് । അ॒മു-ന്തൈഃ । ഉ॒ഭയാ᳚-ന്പ॒ശൂനാല॑ഭതേ । ഗ്രാ॒മ്യാഗ്ശ്ചാ॑-ര॒ണ്യാഗ്ശ്ച॑ ।
ഉ॒ഭയോ᳚-ര്ലോ॒കയോ॒ര വ॑രുദ്ധ്യൈ । ഉ॒ഭയാ᳚-ന്പ॒ശൂനാല॑ഭതേ ॥ 9 ॥
ഗ്രാ॒മ്യാഗ്ശ്ചാ॑-ര॒ണ്യാഗ്ശ്ച॑ । ഉ॒ഭയ॑സ്യാ॒-ന്നാദ്യ॒സ്യാ-വ॑രുദ്ധ്യൈ । ഉഭയാ᳚-ന്പ॒ശൂനാലഭതേ । ഗ്രാമ്യാഗ്ശ്ചാ॑ര॒ണ്യാഗ്ശ്ച॑ ।
ഉ॒ഭയേ॑ഷാ-മ്പശൂ॒നാമവ॑രുദ്ധ്യൈ ॥
ത്രയ॑സ്ത്രയോ ഭവന്തി । ത്രയ॑ ഇ॒മേ ലോ॒കാഃ ।
ഏ॒ഷാം-ലോഁ॒കാനാ॒മാപ്ത്യൈ᳚ ॥ ബ്ര॒ഹ്മ॒വാ॒ദിനോ॑ വദന്തി । കസ്മാ᳚ഥ്സ॒ത്യാത് ॥ 10 ॥
അ॒സ്മിന് ഁലോ॒കേ ബ॒ഹവഃ॒ കാമാ॒ ഇതി॑ ।
യഥ്സ॑മാ॒നീഭ്യോ॑ ദേ॒വതാ᳚ഭ്യോ॒-ഽന്യേ᳚-ഽന്യേ പ॒ശവ॑ ആല॒ഭ്യന്തേ᳚ । അ॒സ്മിന്നേ॒വ തല്ലോ॒കേ കാമാ᳚ന്ദധാതി । തസ്മാ॑ദ॒സ്മിന്-ഁലോ॒കേ ബ॒ഹവഃ॒ കാമാഃ᳚ ॥ ത്ര॒യാ॒ണാ-ന്ത്ര॑യാണാഗ്മ് സ॒ഹ വ॒പാ ജു॑ഹോതി । ത്ര്യാ॑വൃതോ॒ വൈ ദേ॒വാഃ ।
ത്ര്യാ॑വൃത ഇ॒മേ ലോ॒കാഃ । ഏ॒ഷാം-ലോഁ॒കാനാ॒മാപ്ത്യൈ᳚ । ഏ॒ഷാം-ലോഁ॒കാനാ॒-ങ്ക്ലൃപ്ത്യൈ᳚ ॥ പര്യ॑ഗ്നി-കൃതാ-നാര॒ണ്യാ-നുഥ്സൃ॑ജ॒ന്ത്യഹിഗ്മ്॑സായൈ ॥ 11 ॥
(അവ॑രുദ്ധ്യാ ഉ॒ഭയാ᳚-ന്പ॒ശൂനാല॑ഭതേ - സ॒ത്യാ - ദഹിഗ്മ്॑സായൈ)(ആ3)
അനുവാകം 4 - അശ്വസ്യ രഥയോജനാലങ്കാരാദയഃ
യു॒ഞ്ജന്തി॑ ബ്ര॒ദ്ധ്നമിത്യാ॑ഹ । അ॒സൌ വാ ആ॑ദി॒ത്യോ ബ്ര॒ദ്ധ്നഃ । ആ॒ദി॒ത്യ-മേ॒വാസ്മൈ॑ യുനക്തി । അ॒രു॒ഷമിത്യാ॑ഹ । അ॒ഗ്നിർവാ അ॑രു॒ഷഃ ।
അ॒ഗ്നിമേ॒വാസ്മൈ॑ യുനക്തി । ചര॑ന്ത॒മിത്യാ॑ഹ । വാ॒യുർവൈ ചരന്ന്॑ । വാ॒യുമേ॒വാസ്മൈ॑ യുനക്തി । പരി॑ത॒സ്ഥുഷ॒ ഇത്യാ॑ഹ ॥ 12 ॥
ഇ॒മേ വൈ ലോ॒കാഃ പരി॑ത॒സ്ഥുഷഃ॑ । ഇ॒മനേ॒വാസ്മൈ॑ ലോ॒കാന്. യു॑നക്തി ॥ രോച॑ന്തേ രോച॒നാ ദി॒വീത്യാ॑ഹ । നക്ഷ॑ത്രാണി॒ വൈ രോ॑ച॒നാ ദി॒വി ।
നക്ഷ॑ത്രാണ്യേ॒വാസ്മൈ॑ രോചയതി ॥ യു॒ഞ്ജന്ത്യ॑സ്യ॒ കാമ്യേത്യാ॑ഹ । കാമാ॑നേ॒വാസ്മൈ॑ യുനക്തി ॥ ഹരീ॒ വിപ॑ക്ഷ॒സേത്യാ॑ഹ ।
ഇ॒മേ വൈ ഹരീ॒ വിപ॑ക്ഷസാ । ഇ॒മേ ഏ॒വാസ്മൈ॑ യുനക്തി ॥ 13 ॥
ശോണാ॑ ധൃ॒ഷ്ണൂ നൃ॒വാഹ॒സേത്യാ॑ഹ । അ॒ഹോ॒രാ॒ത്രേ വൈ നൃ॒വാഹ॑സാ । അ॒ഹോ॒രാ॒ത്രേ ഏ॒വാസ്മൈ॑ യുനക്തി ॥ ഏ॒താ ഏ॒വാസ്മൈ॑ ദേ॒വതാ॑ യുനക്തി ।
സു॒വ॒ര്ഗസ്യ॑ ലോ॒കസ്യ॒ സമ॑ഷ്ട്യൈ ॥
കേ॒തു-ങ്കൃ॒ണ്വന്ന॑-കേ॒തവ॒ ഇതി॑ ദ്ധ്വ॒ജ-മ്പ്രതി॑മുഞ്ചതി । യശ॑ ഏ॒വൈന॒ഗ്മ്॒ രാജ്ഞാ᳚-ങ്ഗമയതി ॥ ജീ॒മൂത॑സ്യേവ ഭവതി॒ പ്രതീ॑ക॒മിത്യാ॑ഹ । യ॒ഥാ॒ യ॒ജുരേ॒വൈതത് ॥ യേ തേ॒ പന്ഥാ॑ന-സ്സവിതഃ പൂ॒ർവ്യാസ॒ ഇത്യ॑ദ്ധ്വ॒ര്യു-ര്യജ॑മാനം
ഁവാചയത്യ॒ഭിജി॑ത്യൈ ॥ 14 ॥
പരാ॒ വാ ഏ॒തസ്യ॑ യ॒ജ്ഞ ഏ॑തി । യസ്യ॑ പ॒ശുരു॒പാ-കൃ॑തോ॒-ഽന്യത്ര॒ വേദ്യാ॒ ഏതി॑ । ഏതഗ്ഗ് സ്തോ॑തരേ॒തേന॑ പ॒ഥാ പുന॒രശ്വ॒-മാവ॑ര്തയാസി ന॒ ഇത്യാ॑ഹ ।
വാ॒യുർവൈ സ്തോതാ᳚ । വാ॒യുമേ॒വാസ്യ॑ പ॒രസ്താ᳚-ദ്ദധാ॒ത്യാവൃ॑ത്ത്യൈ ॥ യഥാ॒ വൈ ഹ॒വിഷോ॑ ഗൃഹീ॒തസ്യ॒ സ്കന്ദ॑തി । ഏ॒വം-വാഁ ഏ॒തദശ്വ॑സ്യ സ്കന്ദതി । യദ॑സ്യോ॒പാകൃ॑തസ്യ॒ ലോമാ॑നി॒ ശീയ॑ന്തേ । യദ്വാലേ॑ഷു കാ॒ചാനാ॒വയ॑ന്തി ।
ലോമാ᳚ന്യേ॒വാസ്യ॒ തഥ്സമ്ഭ॑രന്തി ॥ 15 ॥
ഭൂര്ഭുവ॒സ്സുവ॒രിതി॑ പ്രാജാപ॒ത്യാ-ഭി॒രാവ॑യന്തി । പ്രാ॒ജാ॒പ॒ത്യോ വാ അശ്വഃ॑ ।
സ്വയൈ॒വൈന॑-ന്ദേ॒വത॑യാ॒ സമ॑ദ്ര്ധയന്തി ॥ ഭൂരിതി॒ മഹി॑ഷീ । ഭുവ॒ ഇതി॑ വാ॒വാതാ᳚ ।
സുവ॒രിതി॑ പരിവൃ॒ക്തീ । ഏ॒ഷാം-ലോഁ॒കാനാ॑-മ॒ഭിജി॑ത്യൈ ॥ ഹി॒ര॒ണ്യയാഃ᳚ കാ॒ചാ ഭ॑വന്തി । ജ്യോതി॒ർവൈ ഹിര॑ണ്യമ് । രാ॒ഷ്ട്രമ॑ശ്വമേ॒ധഃ ॥ 16 ॥
ജ്യോതി॑ശ്ചൈ॒വാസ്മൈ॑ രാ॒ഷ്ട്ര-ഞ്ച॑ സ॒മീചീ॑ ദധാതി ॥ സ॒ഹസ്ര॑-മ്ഭവന്തി । സ॒ഹസ്ര॑ സമ്മിത-സ്സുവ॒ര്ഗോ ലോ॒കഃ । സു॒വ॒ര്ഗസ്യ॑ ലോ॒കസ്യാ॒-ഭിജി॑ത്യൈ ॥
അപ॒ വാ ഏ॒തസ്മാ॒ത്തേജ॑ ഇന്ദ്രി॒യ-മ്പ॒ശവ॒-ശ്ശ്രീഃ ക്രാ॑മന്തി । യോ᳚-ഽശ്വമേ॒ധേന॒ യജ॑തേ ।
വസ॑വസ്ത്വാ-ഽഞ്ജന്തു ഗായ॒ത്രേണ॒ ഛന്ദ॒സേതി॒ മഹി॑ഷ്യ॒ഭ്യ॑നക്തി । തേജോ॒ വാ ആജ്യ᳚മ് । തേജോ॑ ഗായ॒ത്രീ । തേജ॑സൈ॒വാസ്മൈ॒ തേജോ-ഽവ॑രുന്ധേ ॥ 17 ॥
രു॒ദ്രാസ്ത്വാ᳚-ഽഞ്ജന്തു॒ ത്രൈഷ്ടു॑ഭേന॒ ഛന്ദ॒സേതി॑ വാ॒വാതാ᳚ । തേജോ॒ വാ ആജ്യ᳚മ് । ഇ॒ന്ദ്രി॒യ-ന്ത്രി॒ഷ്ടുപ് । തേജ॑സൈ॒വാസ്മാ॑ ഇന്ദ്രി॒യമവ॑രുന്ധേ ।
ആ॒ദി॒ത്യാ-സ്ത്വാ᳚-ഽഞ്ജന്തു॒ ജാഗ॑തേന॒ ഛന്ദ॒സേതി॑ പരിവൃ॒ക്തീ । തേജോ॒ വാ ആജ്യ᳚മ് । പ॒ശവോ॒ ജഗ॑തീ ।
തേജ॑സൈ॒വാസ്മൈ॑ പ॒ശൂനവ॑രുന്ധേ ॥
പത്ന॑യോ॒-ഽഭ്യ॑ഞ്ജന്തി । ശ്രി॒യാ വാ ഏ॒ത-ദ്രൂ॒പമ് ॥ 18 ॥
യത്പത്ന॑യഃ । ശ്രിയ॑-മേ॒വാസ്മി॒-ന്തദ്ദ॑ധതി ।
നാസ്മാ॒ത്തേജ॑ ഇന്ദ്രി॒യ-മ്പ॒ശവ॒-ശ്ശ്രീരപ॑ക്രാമന്തി ॥
ലാജീ(3)ഞ്ഛാചീ(3)ന്. യശോ॑ മ॒മാഁ(4) ഇത്യതി॑രിക്ത॒-മന്ന॒മശ്വാ॑യോ॒ പാഹ॑രന്തി ।
പ്ര॒ജാമേ॒വാന്നാ॒ദീ-ങ്കു॑ർവതേ ॥
ഏ॒തദ്ദേ॑വാ॒ അന്ന॑മത്തൈ॒ത-ദന്ന॑മദ്ധി പ്രജാപത॒ ഇത്യാ॑ഹ । പ്ര॒ജായാ॑മേ॒വാന്നാദ്യ॑-ന്ദധതേ ॥
യദി॒ നാവ॒ജിഘ്ര᳚ത് । അ॒ഗ്നിഃ പ॒ശുരാ॑സീ॒ദിത്യവ॑-ഘ്രാപയേത് । അവ॑ ഹൈ॒വ ജി॑ഘ്രതി ॥
ആക്രാന॑. വാ॒ജീ ക്രമൈ॒രത്യ॑-ക്രമീദ്വാ॒ജീ ദ്യൌസ്തേ॑ പൃ॒ഷ്ഠ-മ്പൃ॑ഥി॒വീ
സ॒ധസ്ഥ॒മിത്യശ്വ॒-മനു॑മന്ത്രയതേ ।
ഏ॒ഷാം-ലോഁ॒കാനാ॑-മ॒ഭിജി॑ത്യൈ ॥
സമി॑ദ്ധോ അ॒ഞ്ജന്കൃദ॑ര-മ്മതീ॒നാ-മിത്യശ്വ॑സ്യാ॒ പ്രിയോ॑ ഭവന്തി സരൂപ॒ത്വായ॑ ॥ 19 ॥
(പരി॑ത॒സ്ഥുഷ॒ ഇത്യാ॑ഹേ॒ - മേ ഏ॒വാസ്മൈ॑ യുനക്ത്യ॒ - ഭിജി॑ത്യൈ-ഭര-ന്ത്യശ്വമേ॒ധോ - രു॑ന്ധേ - രൂ॒പമ് - ജി॑ഘ്രതി॒ ത്രീണി॑ ച) (അ. 4)
അനുവാകം 5 - ബ്രഹ്മോദ്യനാമകഃ ഹോതൃബ്രാഹ്മണോസ്സംവാഁദഃ
തേജ॑സാ॒ വാ ഏ॒ഷ ബ്ര॑ഹ്മവര്ച॒സേന॒ വ്യൃ॑ദ്ധ്യതേ । യോ᳚-ഽശ്വമേ॒ധേന॒ യജ॑തേ ।
ഹോതാ॑ ച ബ്ര॒ഹ്മാ ച॑ ബ്ര॒ഹ്മോദ്യം॑-വഁദതഃ ।
തേജ॑സാ ചൈ॒വൈന॑-മ്ബ്രഹ്മവര്ച॒സേന॑ ച॒ സമ॑ദ്ര്ധയതഃ ॥ ദ॒ക്ഷി॒ണ॒തോ ബ്ര॒ഹ്മാ ഭ॑വതി ।
ദ॒ക്ഷി॒ണ॒ത ആ॑യതനോ॒ വൈ ബ്ര॒ഹ്മാ । ബാ॒ര്॒ഹ॒സ്പ॒ത്യോ വൈ ബ്ര॒ഹ്മാ ।
ബ്ര॒ഹ്മ॒വ॒ര്ച॒സമേ॒വാസ്യ॑ ദക്ഷിണ॒തോ (ദക്ഷി॒ണതോ) ദ॑ധാതി ।
തസ്മാ॒-ദ്ദക്ഷി॒ണോ-ഽദ്ര്ധോ᳚ ബ്രഹ്മവര്ച॒സിത॑രഃ ॥
ഉ॒ത്ത॒ര॒തോ ഹോതാ॑ ഭവതി ॥ 20 ॥
ഉ॒ത്ത॒ര॒ത ആ॑യതനോ॒ വൈ ഹോതാ᳚ । ആ॒ഗ്നേ॒യോ വൈ ഹോതാ᳚ । തേജോ॒ വാ അ॒ഗ്നിഃ । തേജ॑ ഏ॒വാസ്യോ᳚ത്തര॒തോ ദ॑ധാതി । തസ്മാ॒ദുത്ത॒രോ-ഽദ്ര്ധ॑-സ്തേജ॒സ്വിത॑രഃ ॥
യൂപ॑മ॒ഭിതോ॑ വദതഃ । യ॒ജ॒മാ॒ന॒ദേ॒വ॒ത്യോ॑ വൈ യൂപഃ॑ । യജ॑മാനമേ॒വ തേജ॑സാ ച ബ്രഹ്മവര്ച॒സേന॑ ച॒ സമ॑ദ്ര്ധയതഃ ॥
കിഗ്ഗ് സ്വി॑ദാസീത്-പൂ॒ർവചി॑ത്തി॒-രിത്യാ॑ഹ ।
ദ്യൌർവൈ വൃഷ്ടിഃ॑ പൂ॒ർവചി॑ത്തിഃ ॥ 21 ॥
ദിവ॑മേ॒വ വൃഷ്ടി॒മവ॑രുന്ധേ ॥ കിഗ്ഗ് സ്വി॑ദാസീ-ദ്ബൃ॒ഹദ്വയ॒ ഇത്യാ॑ഹ । അശ്വോ॒ വൈ ബൃ॒ഹദ്വയഃ॑ । അശ്വ॑മേ॒വാവ॑രുന്ധേ ॥ കിഗ്ഗ് സ്വി॑ദാസീത്-പിശങ്ഗി॒ലേത്യാ॑ഹ । രാത്രി॒ർവൈ പി॑ശങ്ഗി॒ലാ ।
രാത്രി॑മേ॒വാവ॑രുന്ധേ ॥ കിഗ്ഗ് സ്വി॑ദാസീത്-പിലിപ്പി॒ലേത്യാ॑ഹ । ശ്രീർവൈ പി॑ലിപ്പി॒ലാ । അ॒ന്നാദ്യ॑മേ॒വാവ॑രുന്ധേ ॥ 22 ॥
ക-സ്സ്വി॑ദേകാ॒കീ ച॑ര॒തീത്യാ॑ഹ । അ॒സൌ വാ ആ॑ദി॒ത്യ ഏ॑കാ॒കീ ച॑രതി । തേജ॑ ഏ॒വാവ॑രുന്ധേ ॥
ക ഉ॑ സ്വിജ്ജായതേ॒ പുന॒രിത്യാ॑ഹ ।
ച॒ന്ദ്രമാ॒ വൈ ജാ॑യതേ॒ പുനഃ॑ ।
ആയു॑രേ॒വാവ॑രുന്ധേ ॥
കിഗ്ഗ് സ്വി॑ദ്ധി॒മസ്യ॑ ഭേഷ॒ജമിത്യാ॑ഹ ।
അ॒ഗ്നിർവൈ ഹി॒മസ്യ॑ ഭേഷ॒ജമ് । ബ്ര॒ഹ്മ॒വ॒ര്ച॒സമേ॒വാവ॑രുന്ധേ ॥
കിഗ്ഗ് സ്വി॑ദാ॒-വപ॑ന-മ്മ॒ഹദിത്യാ॑ഹ ॥ 23 ॥
അ॒യം-വൈഁ ലോ॒ക ആ॒വപ॑ന-മ്മ॒ഹത് ।
അ॒സ്മിന്നേ॒വ ലോ॒കേ പ്രതി॑തിഷ്ഠതി ॥
പൃ॒ച്ഛാമി॑ ത്വാ॒ പര॒മന്ത॑-മ്പൃഥി॒വ്യാ ഇത്യാ॑ഹ । വേദി॒ർവൈ പരോ-ഽന്തഃ॑ പൃഥി॒വ്യാഃ ।
വേദി॑മേ॒വാവ॑രുന്ധേ ॥ പൃ॒ച്ഛാമി॑ ത്വാ॒ ഭുവ॑നസ്യ॒ നാഭി॒മിത്യാ॑ഹ ।
യ॒ജ്ഞോ വൈ ഭുവ॑നസ്യ॒ നാഭിഃ॑ । യ॒ജ്ഞമേ॒വാവ॑രുന്ധേ ॥
പൃ॒ച്ഛാമി॑ ത്വാ॒ വൃഷ്ണോ॒ അശ്വ॑സ്യ॒ രേത॒ ഇത്യാ॑ഹ ।
സോമോ॒ വൈ വൃഷ്ണോ॒ അശ്വ॑സ്യ॒ രേതഃ॑ । സോ॒മ॒പീ॒ഥ-മേ॒വാവ॑രുന്ധേ ॥
പൃ॒ച്ഛാമി॑ വാ॒ചഃ പ॑ര॒മം-വ്യോഁ ॑മേത്യാ॑ഹ । ബ്രഹ്മ॒ വൈ വാ॒ചഃ പ॑ര॒മം-വ്യോഁ ॑മ ।
ബ്ര॒ഹ്മ॒വ॒ര്ച॒സ-മേ॒വാവ॑രുന്ധേ ॥ 24 ॥
(ഹോതാ॑ ഭവതി॒ - വൈ വൃഷ്ടിഃ॑ പൂ॒ർവചി॑ത്തി - ര॒ന്നാദ്യ॑മേ॒വാവ॑രുന്ധേ - മ॒ഹദിത്യാ॑ഹ॒ - സോമോ॒ വൈ വൃഷ്ണോ॒ അശ്വ॑സ്യ॒ രേത॑ശ്ച॒ത്വാരി॑ ച) (അ. 5)
അനുവാകം 6 - അശ്വസ്യ മൃതോപചാര-സ്സഞ്ജ്ഞപനപ്രകാരഃ
അപ॒ വാ ഏ॒തസ്മാ᳚-ത്പ്രാ॒ണാഃ ക്രാ॑മന്തി । യോ᳚-ഽശ്വമേ॒ധേന॒ യജ॑തേ ।
പ്രാ॒ണായ॒ സ്വാഹാ᳚ വ്യാ॒നായ॒ സ്വാഹേതി॑ സഞ്ജ്ഞ॒പ്യമാ॑ന॒ ആഹു॑തീ-ര്ജുഹോതി ।
പ്രാ॒ണാനേ॒വാസ്മി॑ന്ദധാതി । നാസ്മാ᳚ത്പ്രാ॒ണാ അപ॑ക്രാമന്തി ॥ അവ॑ന്തീഃ॒-സ്ഥാവ॑ന്തീ-സ്ത്വാ-ഽവന്തു । പ്രി॒യ-ന്ത്വാ᳚ പ്രി॒യാണാ᳚മ് । വര്ഷി॑ഷ്ഠ॒മാപ്യാനാമ് । നി॒ധീ॒നാ-ന്ത്വാ॑ നിധി॒പതിഗ്മ്॑ ഹവാമഹേ
വസോമ॒-മേത്യാ॑ഹ ।
അപൈ॒വാസ്മൈ॒ തദ്ധ്നു॑വതേ ॥ 25 ॥
അഥോ॑ ധു॒വന്ത്യേ॒വൈന᳚മ് । അഥോ॒ ന്യേ॑വാസ്മൈ᳚ ഹ്നുവതേ ॥ ത്രിഃ പരി॑യന്തി । ത്രയ॑ ഇ॒മേ ലോ॒കാഃ । ഏ॒ഭ്യ ഏ॒വൈനം॑-ലോഁ॒കേഭ്യോ॑ ധുവതേ ॥ ത്രിഃ പുനഃ॒ പരി॑യന്തി । ഷട്-ഥ്സമ്പ॑ദ്യന്തേ । ഷഡ്വാ ഋ॒തവഃ॑ ।
ഋ॒തുഭി॑രേ॒വൈന॑-ന്ധുവതേ ॥ അപ॒ വാ ഏ॒തേഭ്യഃ॑ പ്രാ॒ണാഃ ക്രാ॑മന്തി ॥ 26 ॥
യേ യ॒ജ്ഞേ ധുവ॑ന-ന്ത॒ന്വതേ᳚ । ന॒വ॒കൃത്വഃ॒ പരി॑യന്തി । നവ॒ വൈ പുരു॑ഷേ പ്രാ॒ണാഃ ।
പ്രാ॒ണാനേ॒വാത്മന്ദ॑ധതേ । നൈഭ്യഃ॑ പ്രാ॒ണാ അപ॑ക്രാമന്തി ॥ അമ്ബേ॒ അമ്ബാ॒ല്യമ്ബി॑ക॒ ഇതി॒ പത്നീ॑മു॒ദാന॑യതി । അഹ്വ॑തൈ॒വൈനാ᳚മ് ॥
സുഭ॑ഗേ॒ കാമ്പീ॑ല-വാസി॒നീത്യാ॑ഹ । തപ॑ ഏ॒വൈനാ॒-മുപ॑നയതി ॥ സു॒വ॒ര്ഗേ ലോ॒കേ സമ്പ്രോര്ണ്വാ॑ഥാ॒-മിത്യാ॑ഹ ॥ 27 ॥
സു॒വ॒ര്ഗമേ॒വൈനാം᳚-ലോഁ॒ക-ങ്ഗ॑മയതി ॥
ആ-ഽഹമ॑ജാനി ഗര്ഭ॒ധമാ ത്വമ॑ജാസി ഗര്ഭ॒ധമിത്യാ॑ഹ । പ്ര॒ജാ വൈ പ॒ശവോ॒ ഗര്ഭഃ॑ । പ്ര॒ജാമേ॒വ പ॒ശൂനാ॒ത്മന്ധ॑ത്തേ ॥
ദേ॒വാ വാ അ॑ശ്വമേ॒ധേ പവ॑മാനേ । സു॒വ॒ര്ഗം-ലോഁ॒ക-ന്ന പ്രാജാ॑നന്ന് । തമശ്വഃ॒ പ്രാജാ॑നാത് । യഥ്സൂ॒ചീഭി॑-രസിപ॒ഥാ-ന്ക॒ല്പയ॑ന്തി ।
സു॒വ॒ര്ഗസ്യ॑ ലോ॒കസ്യ॒ പ്രജ്ഞാ᳚ത്യൈ ॥ ഗാ॒യ॒ത്രീ ത്രി॒ഷ്ടുബ്ജഗ॒തീത്യാ॑ഹ ॥ 28 ॥
യ॒ഥാ॒ യ॒ജുരേ॒വൈതത് ॥ ത്ര॒യ്യ-സ്സൂ॒ച്യോ॑ ഭവന്തി ।
അ॒യ॒സ്മയ്യോ॑ രജ॒താ ഹരി॑ണ്യഃ । അ॒സ്യ വൈ ലോ॒കസ്യ॑ രൂ॒പമ॑യ॒സ്മയ്യഃ॑ । അ॒ന്തരി॑ക്ഷസ്യ രജ॒താഃ । ദി॒വോ ഹരി॑ണ്യഃ । ദിശോ॒ വാ അ॑യ॒സ്മയ്യഃ॑ ।
അ॒വാ॒ന്ത॒ര॒ദി॒ശാ ര॑ജ॒താഃ । ഊ॒ദ്ര്ധ്വാ ഹരി॑ണ്യഃ ।
ദിശ॑ ഏ॒വാസ്മൈ॑ കല്പയതി ॥
കസ്ത്വാ᳚-ഛ്യതി॒ കസ്ത്വാ॒ വിശാ॒സ്തീ-ത്യാ॒ഹാ ഹിഗ്മ്॑സായൈ ॥ 29 ॥
(ഹ്നു॒വ॒തേ॒-ക്രാ॒മ॒-ന്ത്യൂ॒ര്ണ്വാ॒ഥാ॒മിത്യാ॑ഹ॒-ജഗ॒തീത്യാ॑ഹ-കല്പയ॒ത്യേക॑-ഞ്ച) (അ. 6)
അനുവാകം 7 - തത്ര മന്ത്രാഃ
അപ॒ വാ ഏ॒തസ്മാ॒ച്ഛ്രീ രാ॒ഷ്ട്ര-ങ്ക്രാ॑മതി । യോ᳚-ഽശ്വമേ॒ധേന॒ യജ॑തേ ।
ഊ॒ദ്ര്ധ്വാമേ॑നാ॒-മുച്ഛ്ര॑യതാ॒-ദിത്യാ॑ഹ ।
ശ്രീർവൈ രാ॒ഷ്ട്രമ॑ശ്വമേ॒ധഃ ।
ശ്രിയ॑മേ॒വാസ്മ॑ രാ॒ഷ്ട്രമൂ॒ദ്ര്ധ്വ-മുച്ഛ്ര॑യതി ॥ വേ॒ണു॒ഭാ॒ര-ങ്ഗി॒രാവി॒-വേത്യാ॑ഹ ।
രാ॒ഷ്ട്രം-വൈഁ ഭാ॒രഃ । രാ॒ഷ്ട്രമേ॒വാസ്മൈ॒ പര്യൂ॑ഹതി ॥ അഥാ᳚സ്യാ॒ മദ്ധ്യ॑മേധതാ॒-മിത്യാ॑ഹ । ശ്രീർവൈ രാ॒ഷ്ട്രസ്യ॒ മദ്ധ്യ᳚മ് ॥ 30 ॥
ശ്രിയ॑മേ॒വാ-വ॑രുന്ധേ ॥ ശീ॒തേ വാതേ॑ പു॒നന്നി॒-വേത്യാ॑ഹ । ക്ഷേമോ॒ വൈ രാ॒ഷ്ട്രസ്യ॑ ശീ॒തോ വാതഃ॑ । ക്ഷേമ॑മേ॒വാ-വ॑രുന്ധേ ॥ യദ്ധ॑രി॒ണീ യവ॒മത്തീത്യാ॑ഹ । വിഡ്വൈ ഹ॑രി॒ണീ । രാ॒ഷ്ട്രം-യഁവഃ॑ । വിശ॑-ഞ്ചൈ॒വാസ്മൈ॑ രാ॒ഷ്ട്ര-ഞ്ച॑ സ॒മീചീ॑ ദധാതി ॥
ന പു॒ഷ്ട-മ്പ॒ശു മ॑ന്യത॒ ഇത്യാ॑ഹ ।
തസ്മാ॒-ദ്രാജാ॑ പ॒ശൂന്ന പുഷ്യ॑തി ॥ 31 ॥
ശൂ॒ദ്രാ യദര്യ॑ജാരാ॒ ന പോഷാ॑യ ധനായ॒തീത്യാ॑ഹ ।
തസ്മാ᳚-ദ്വൈശീപു॒ത്ര-ന്നാഭിഷി॑ഞ്ചന്തേ ॥ ഇ॒യം-യഁ॒കാ ശ॑കുന്തി॒കേത്യാ॑ഹ । വിഡ്വൈ ശ॑കുന്തി॒കാ । രാ॒ഷ്ട്രമ॑ശ്വമേ॒ധഃ । വിശ॑-ഞ്ചൈ॒വാസ്മൈ॑ രാ॒ഷ്ട്ര-ഞ്ച॑ സ॒മീചീ॑ ദധാതി ॥
ആ॒ഹല॒മിതി॒ സര്പ॒തീത്യാ॑ഹ । തസ്മാ᳚-ദ്രാ॒ഷ്ട്രായ॒ വിശ॑-സ്സര്പന്തി ॥ ആഹ॑ത-ങ്ഗ॒ഭേ പസ॒ ഇത്യാ॑ഹ । വിഡ്വൈ ഗഭഃ॑ ॥ 32 ॥
രാ॒ഷ്ട്ര-മ്പസഃ॑ । രാ॒ഷ്ട്രമ॒വ വി॒ശ്യാഹ॑ന്തി । തസ്മാ᳚-ദ്രാ॒ഷ്ട്രം-വിഁശ॒-ങ്ഘാതു॑കമ് ॥
മാ॒താ ച॑ തേ പി॒താ ച॑ ത॒ ഇത്യാ॑ഹ । ഇ॒യം-വൈഁ മാ॒താ । അ॒സൌ പി॒താ । ആ॒ഭ്യാമേ॒വൈന॒-മ്പരി॑ദദാതി ॥
അഗ്രം॑-വൃഁ॒ക്ഷസ്യ॑ രോഹത॒ ഇത്യാ॑ഹ ।
ശ്രീർവൈ വ॒ക്ഷസ്യാഗ്ര᳚മ് । ശ്രിയ॑മേ॒വാവ॑രുന്ധേ ॥ 33 ॥
പ്രസു॑ലാ॒മീതി॑ തേ പി॒താ ഗ॒ഭേ മു॒ഷ്ടിമ॑തഗ്മ്സയ॒-ദിത്യാ॑ഹ । വിഡ്വൈ ഗഭഃ॑ । രാ॒ഷ്ട്ര-മ്മു॒ഷ്ടിഃ । രാ॒ഷ്ട്രമേ॒വ വി॒ശ്യാഹ॑ന്തി । തസ്മാ᳚-ദ്രാ॒ഷ്ട്രം-വിഁശ॒-ങ്ഘാതു॑കമ് ॥ അപ॒ വാ ഏ॒തേഭ്യഃ॑ പ്രാ॒ണാഃ ക്രാ॑മന്തി । യേ യ॒ജ്ഞേ-ഽപൂ॑തം॒-വഁദ॑ന്തി ।
ദ॒ധി॒ക്രാവ്.ണ്ണോ॑ അകാരിഷ॒മിതി॑ സുരഭി॒-മതീ॒മൃചം॑-വഁദന്തി ।
പ്രാ॒ണാ വൈ സു॑ര॒ഭയഃ॑ । പ്രാ॒ണാനേ॒വാത്മന്ദ॑ധതേ । നൈഭ്യഃ॑ പ്രാ॒ണാ അപ॑ക്രാമന്തി ॥
ആപോ॒ ഹിഷ്ഠാ മ॑യോ॒ഭുവ॒ ഇത്യ॒ദ്ഭിര്മാ᳚ര്ജയന്തേ । ആപോ॒ വൈ സർവാ॑ ദേ॒വതാഃ᳚ ।
ദേ॒വതാ॑ഭിരേ॒-വാത്മാന॑-മ്പവയന്തേ ॥ 34 ॥
(രാ॒ഷ്ട്രസ്യ॒ മദ്ധ്യ॒മ് - പുഷ്യ॑തി॒ - ഗഭോ॑ - രുന്ധേ - ദധതേ ച॒ത്വാരി॑ ച) (അ. 7)
അനുവാകം 8 - അശ്വമേധസ്യ തത്പശൂനാ-ഞ്ച പ്രശംസാ
പ്ര॒ജാപ॑തിഃ പ്ര॒ജാ-സ്സൃ॒ഷ്ട്വാ പ്രേ॒ണാ-ഽനു॒ പ്രാവി॑ശത് । താഭ്യഃ॒ പുന॒-സ്സമ്ഭ॑വിതു॒-ന്നാശ॑ക്നോത് । സോ᳚-ഽബ്രവീത് । ഋ॒ദ്ധ്നവ॒ദിഥ്സഃ । യോ മേ॒തഃ പുന॑-സ്സ॒ഭംര॒ദിതി॑ । ത-ന്ദേ॒വാ അ॑ശ്വമേ॒ധേനൈ॒വ സമ॑ഭരന്ന് । തതോ॒ വൈ ത ആ᳚ദ്ര്ധ്നുവന്ന । യോ᳚-ഽശ്വമേ॒ധേന॒ യജ॑തേ ।
പ്ര॒ജാപ॑തിമേ॒വ സമ്ഭ॑രത്യൃ॒ദ്ധ്നോതി॑ ॥ പുരു॑ഷ॒മാല॑ഭതേ ॥ 35 ॥
വൈ॒രാ॒ജോ വൈ പുരു॑ഷഃ । വി॒രാജ॑-മേ॒വാല॑ഭതേ । അഥോ॒ അന്നം॒-വൈഁ വി॒രാട് । അന്ന॑മേ॒വാവ॑രുന്ധേ ॥ അശ്വ॒മാല॑ഭതേ । പ്രാ॒ജാ॒പ॒ത്യോ വാ അശ്വഃ॑ ।
പ്ര॒ജാപ॑തി-മേ॒വാല॑ഭതേ । അഥോ॒ ശ്രീർവാ ഏക॑ശഫമ് ।
ശ്രിയ॑-മേ॒വാവ॑രുന്ധേ ॥ ഗാമാല॑ഭതേ ॥ 36 ॥
യ॒ജ്ഞോ വൈ ഗൌഃ । യ॒ജ്ഞമേ॒വാല॑ഭതേ ।
അഥോ॒ അന്നം॒-വൈഁ ഗൌഃ । അന്ന॑മേ॒വാവ॑രുന്ധേ ॥
അ॒ജാ॒വീ ആല॑ഭതേ ഭൂ॒മ്നേ । അഥോ॒ പുഷ്ടി॒ർവൈ ഭൂ॒മാ ।
പുഷ്ടി॑മേ॒വാവ॑രുന്ധേ ॥
പര്യ॑ഗ്നികൃത॒-മ്പുരു॑ഷ-ഞ്ചാര॒ണ്യാഗ്-ശ്ചോ-ഥ്സൃ॑ജ॒ന്ത്യഹിഗ്മ്॑സായൈ ॥ ഉ॒ഭൌ വാ ഏ॒തൌ പ॒ശൂ ആല॑ഭ്യേതേ । യശ്ചാ॑വ॒മോ യശ്ച॑ പര॒മഃ ।
തേ᳚-ഽസ്യോ॒ഭയേ॑ യ॒ജ്ഞേ ബ॒ദ്ധാഃ । അ॒ഭീഷ്ടാ॑ അ॒ഭിപ്രീ॑താഃ । അ॒ഭിജി॑താ അ॒ഭിഹു॑താ ഭവന്തി ॥ നൈന॑-ന്ദ॒ങ്ക്ഷ്ണവഃ॑ പ॒ശവോ॑ യ॒ജ്ഞേ ബ॒ദ്ധാഃ ।
അ॒ഭീഷ്ടാ॑ അ॒ഭിപ്രീ॑താഃ । അ॒ഭിജി॑താ അ॒ഭിഹു॑താ ഹിഗ്മ്സന്തി । യോ᳚-ഽശ്വമേ॒ധേന॒ യജ॑തേ । യ ഉ॑ ചൈനമേ॒വം-വേഁദ॑ ॥ 37 ॥
(ല॒ഭ॒തേ॒ - ഗാമാല॑ഭതേ - പര॒മോ᳚-ഽഷ്ടൌ ച॑) (അ. 8)
അനുവാകം 9 - ഉത്തമേ-ഽഹനി പ്രശവഃ
പ്ര॒ഥ॒മേന॒ വാ ഏ॒ഷ സ്തോമ॑ന രാ॒ദ്ധ്വാ ।
ച॒തു॒ഷ്ടോ॒മേന॑ കൃ॒തേനായാ॑നാ॒-മുത്ത॒രേ-ഽഹന്ന്॑ ।
ഏ॒ക॒വി॒ഗ്മ്॒ശേ പ്ര॑തി॒ഷ്ഠായാ॒-മ്പ്രതി॑തിഷ്ഠതി ॥
ഏ॒ക॒വി॒ഗ്മ്॒ശാ-ത്പ്ര॑തി॒ഷ്ഠായാ॑ ഋ॒തൂന॒ന്വാരോ॑ഹതി । ഋ॒തവോ॒ വൈ പൃ॒ഷ്ഠാനി॑ । ഋ॒തവ॑-സ്സംവഁഥ്സ॒രഃ । ഋ॒തുഷ്വേ॒വ സം॑വഁഥ്സ॒രേ പ്ര॑തി॒ഷ്ഠായ॑ । ദേ॒വതാ॑ അ॒ഭ്യാരോ॑ഹതി । ശക്വ॑രയഃ പൃ॒ഷ്ഠ-മ്ഭ॑വന്ത്യ॒-ന്യദ॑ന്യ॒-ച്ഛന്ദഃ॑ । അ॒ന്യേ᳚-ഽന്യേ॒ വാ ഏ॒തേ പ॒ശവ॒ ആല॑ഭ്യന്തേ ॥ 38 ॥
ഉ॒തേവ॑ ഗ്രാ॒മ്യാഃ । ഉ॒തേവാ॑ര॒ണ്യാഃ । അഹ॑രേ॒വ രൂ॒പേണ॒ സമ॑ദ്ര്ധയതി । അഥോ॒ അഹ്ന॑ ഏ॒വൈഷ ബ॒ലിര്ഹ്രി॑യതേ ॥ തദാ॑ഹുഃ । അപ॑ശവോ॒ വാ ഏ॒തേ ।
യദ॑ജാ॒-വയ॑ശ്ചാര॒ണ്യാശ്ച॑ । ഏ॒തേ വൈ സർവേ॑ പ॒ശവഃ॑ । യദ്ഗ॒വ്യാ ഇതി॑ ।
ഗ॒വ്യാ-ന്പ॒ശൂനു॑ത്ത॒മേ-ഽഹ॒ന്നാല॑ഭതേ ॥ 39 ॥
തേനൈ॒വോഭയാ᳚-ന്പ॒ശൂനവ॑രുന്ധേ ॥ പ്രാ॒ജാ॒പ॒ത്യാ ഭ॑വന്തി । അന॑ഭിജിതസ്യാ॒-ഭിജി॑ത്യൈ ॥ സൌ॒രീര്നവ॑ ശ്വേ॒താവ॒ശാ അ॑നൂബ॒ന്ധ്യാ॑ ഭവന്തി ।
അ॒ന്ത॒ത ഏ॒വ ബ॑ഹ്മവര്ച॒സമവ॑രുന്ധേ ॥
സോമാ॑യ സ്വ॒രാജ്ഞേ॑-ഽനോവാ॒ഹാ-വ॑ന॒ഡ്വാഹാ॒വിതി॑ ദ്വ॒ന്ദ്വിനഃ॑ പ॒ശൂനാല॑ഭതേ ।
അ॒ഹോ॒രാ॒ത്രാണാ॑-മ॒ഭിജി॑ത്യൈ ॥ പ॒ശുഭി॒ർവാ ഏ॒ഷ വ്യൃ॑ദ്ധ്യതേ । യോ᳚-ഽശ്വമേ॒ധേന॒ യജ॑തേ ।
ഛ॒ഗ॒ല-ങ്ക॒ല്മാഷ॑-ങ്കികിദീ॒വിം-വിഁ ॑ദീ॒ഗയ॒മിതി॑ ത്വാ॒ഷ്ട്രാ-ന്പ॒ശൂനാല॑ഭതേ ।
പ॒ശുഭി॑രേ॒വാത്മാന॒ഗ്മ്॒ സമ॑ദ്ര്ധയതി ॥
ഋ॒തുഭി॒ർവാ ഏ॒ഷ വ്യൃ॑ദ്ധ്യതേ । യോ᳚-ഽശ്വമേ॒ധേന॒ യജ॑തേ ।
പി॒ശങ്ഗാ॒-സ്ത്രയോ॑ വാസ॒ന്താ ഇത്യൃ॑തു-പ॒ശൂനാല॑ഭതേ । ഋ॒തുഭി॑രേ॒-വാത്മാന॒ഗ്മ്॒ സമ॑ദ്ര്ധയതി ॥
ആ വാ ഏ॒ഷ പ॒ശുഭ്യോ॑ വൃശ്ച്യതേ ।
യോ᳚-ഽശ്വമേ॒ധേന॒ യജ॑തേ । പര്യ॑ഗ്നികൃതാ॒ ഉഥ്സൃ॑ജ॒ന്ത്യനാ᳚വ്രസ്കായ ॥ 40 ॥
(ല॒ഭ്യ॒ന്തേ॒ - ല॒ഭ॒തേ॒ - ത്വാ॒ഷ്ട്രാ-ന്പ॒ശൂനാല॑ഭതേ॒-ഽഷ്ടൌ ച॑) (അ. 9)
അനുവാകം 10 - മഹിമാഭിധാനൌ പ്രഹൌ
പ്ര॒ജാപ॑തി-രകാമയത മ॒ഹാന॑ന്നാ॒ദ-സ്സ്യാ॒മിതി॑ ।
സ ഏ॒താവ॑ശ്വമേ॒ധേ മ॑ഹി॒മാനാ॑വപശ്യത് । താവ॑ഗൃഹ്ണീത । തതോ॒ വൈ സ മ॒ഹാന॑ന്നാ॒ദോ॑-ഽഭവത് । യഃ കാ॒മയേ॑ത മ॒ഹാന॑ന്നാ॒ദ-സ്സ്യാ॒മിതി॑ । സ ഏ॒താവ॑ശ്വമേ॒ധേ മ॑ഹി॒മാനൌ॑ ഗൃഹ്ണീത ।
മ॒ഹാനേ॒വാന്നാ॒ദോ ഭ॑വതി ॥ യ॒ജ॒മാ॒ന॒ദേ॒വ॒ത്യാ॑ വൈ വ॒പാ । രാജാ॑ മഹി॒മാ ।
യദ്വ॒പാ-മ്മ॑ഹി॒മ്നോഭ॒യതഃ॑ പരി॒യജ॑തി ।
യജ॑മാനമേ॒വ രാ॒ജ്യേനോ॑ഭ॒യതഃ॒ പരി॑ഗൃഹ്ണാതി ॥
പു॒രസ്താ᳚-ഥ്സ്വാഹാകാരാ॒ വാ അ॒ന്യേ ദേ॒വാഃ ।
ഉ॒പരി॑ഷ്ടാ-ഥ്സ്വാഹാകാരാ അ॒ന്യേ । തേ വാ ഏ॒തേ-ഽശ്വ॑ ഏ॒വ മേദ്ധ്യ॑ ഉ॒ഭയേ-ഽവ॑രുദ്ധ്യന്തേ ।
യദ്വ॒പാ-മ്മ॑ഹി॒മ്നോഭ॒യതഃ॑ പരി॒യജ॑തി । താനേ॒വോഭയാ᳚-ന്പ്രീണാതി ॥ 41 ॥
(പ॒രി॒യജ॑തി॒ ഷട്ച॑) (അ. 10)
അനുവാകം 11 - ശരീരഹോമാ-സ്സ്വിഷ്ടകൃദാദയശ്ച
വൈ॒ശ്വ॒ദേ॒വോ വാ അശ്വഃ॑ । തം-യഁത്പ്രാ॑ജാപ॒ത്യ-ങ്കു॒ര്യാത് । യാ ദേ॒വതാ॒ അപി॑ഭാഗാഃ ।
താ ഭാ॑ഗ॒ധേയേ॑ന॒ വ്യ॑ദ്ര്ധയേത് । ദേ॒വതാ᳚ഭ്യ-സ്സ॒മദ॑-ന്ദദ്ധ്യാത് । സ്തേ॒ഗാന്-ദഗ്ഗ്ഷ്ട്രാ᳚ഭ്യാ-മ്മ॒ണ്ഡൂകാ॒-ഞ്ജമ്ഭ്യേ॑-ഭി॒രിതി॑ ।
ആജ്യ॑-മവ॒ദാന॑-ങ്കൃ॒ത്വാ പ്രതി॑സ॒ങ്ഖ്യായ॒-മാഹു॑തീ-ര്ജുഹോതി । യാ ഏ॒വ ദേ॒വതാ॒ അപി॑ഭാഗാഃ । താ ഭാ॑ഗ॒ധേയേ॑ന॒ സമ॑ദ്ര്ധയതി ।
ന ദേ॒വതാ᳚ഭ്യ-സ്സ॒മദ॑-ന്ദധാതി ॥ 42 ॥
ചതു॑ര്ദശൈ॒താ-ന॑നുവാ॒കാഞ്ജു॑ഹോ॒ത്യ-ന॑ന്തരിത്യൈ ॥
പ്ര॒യാ॒സായ॒ സ്വാഹേതി॑ പഞ്ചദ॒ശമ് । പഞ്ച॑ദശ॒ വാ അ॑ദ്ര്ധമാ॒സസ്യ॒ രാത്ര॑യഃ ।
അ॒ദ്ര്ധ॒മാ॒സ॒ശ-സ്സം॑വഁഥ്സ॒ര ആ᳚പ്യതേ ॥ ദേ॒വാ॒സു॒രാ-സ്സംയഁ ॑ന്ത്താ ആസന്ന് ।
തേ᳚-ഽബ്രുവന്ന॒ഗ്നയ॑-സ്സ്വിഷ്ട॒കൃതഃ॑ । അശ്വ॑സ്യ॒ മേദ്ധ്യ॑സ്യ വ॒യമു॑ദ്ധാ॒ര-മുദ്ധ॑രാമഹൈ ।
അഥൈ॒താന॒ഭി-ഭ॑വാ॒മേതി॑ । തേ ലോഹി॑ത॒-മുദ॑ഹരന്ത ।
തതോ॑ ദേ॒വാ അഭ॑വന്ന് ॥ 43 ॥
പരാ-ഽസു॑രാഃ । യഥ്സ്വി॑ഷ്ട॒കൃദ്ഭ്യോ॒ ലോഹി॑ത-ഞ്ജു॒ഹോതി॒ ഭ്രാതൃ॑വ്യാഭിഭൂത്യൈ । ഭവ॑ത്യാ॒ത്മനാ᳚ । പരാ᳚-ഽസ്യ॒ ഭ്രാതൃ॑വ്യോ ഭവതി ॥
ഗോ॒മൃ॒ഗ॒ക॒ണ്ഠേന॑ പ്രഥ॒മാ-മാഹു॑തി-ഞ്ജുഹോതി ।
പ॒ശവോ॒ വൈ ഗോ॑മൃ॒ഗഃ । രു॒ദ്രോ᳚-ഽഗ്നി-സ്സ്വി॑ഷ്ട॒കൃത് । രു॒ദ്രാദേ॒വ പ॒ശൂന॒ന്തര്ദ॑ധാതി । അഥോ॒ യത്രൈ॒ഷാ-ഽഽഹു॑തിര്-ഹൂ॒യതേ᳚ ।
ന തത്ര॑ രു॒ദ്രഃ പ॒ശൂന॒ഭിമ॑ന്യതേ ॥ 44 ॥
അ॒ശ്വ॒ശ॒ഫേന॑ ദ്വി॒തീയാ॒-മാഹു॑തി-ഞ്ജുഹോതി । പ॒ശവോ॒ വാ ഏക॑ശഫമ് । രു॒ദ്രോ᳚-ഽഗ്നി-സ്സ്വി॑ഷ്ട॒കൃത് । രു॒ദ്രാദേ॒വ പ॒ശൂന॒ന്തര്ദ॑ധാതി ।
അഥോ॒ യത്രൈ॒ഷാ-ഽഽഹു॑തിരഃഅ॒യതേ᳚ ।
ന തത്ര॑ രു॒ദ്രഃ പ॒ശൂന॒ഭിമ॑ന്യതേ ॥
അ॒യ॒സ്മയേ॑ന കമ॒ണ്ഡലു॑നാ തൃ॒തീയാ᳚മ് ।
ആഹു॑തി-ഞ്ജുഹോത്യാ-യ॒സ്യോ॑ വൈ പ്ര॒ജാഃ । രു॒ദ്രോ᳚-ഽഗ്നി-സ്സ്വി॑ഷ്ട॒കൃത് । രു॒ദ്രാദേ॒വ പ്ര॒ജാ അ॒ന്തര്ദ॑ധാതി । അഥോ॒ യത്രൈ॒ഷാ-ഽഽഹു॑തിര്-ഹൂ॒യതേ᳚ ।
ന തത്ര॑ രു॒ദ്രഃ പ്ര॒ജാ അ॒ഭിമ॑ന്യതേ ॥ 45 ॥
(ദ॒ധാ॒ - ത്യഭ॑വന് - മന്യതേ - പ്ര॒ജാ അ॒ന്ത-ര്ദ॑ധാതി॒ ദ്വേ ച॑) (അ. 11)
അനുവാകം 12 - തദുഭയഹോമമധ്യവര്ത്യശ്ചസ്തോമീയഹോമഃ
അശ്വ॑സ്യ॒ വാ ആല॑ബ്ധസ്യ॒ മേധ॒ ഉദ॑ക്രാമത് । തദ॑ശ്വസ്തോ॒മീയ॑-മഭവത് ।
യദ॑ശ്വസ്തോ॒മീയ॑-ഞ്ജു॒ഹോതി॑ । സമേ॑ധമേ॒വൈന॒-മാല॑ഭതേ ॥ ആജ്യേ॑ന ജുഹോതി । മേധോ॒ വാ ആജ്യ᳚മ് । മേധോ᳚-ഽശ്വസ്തോ॒മീയ᳚മ് । മേധേ॑നൈ॒വാസ്മി॒-ന്മേധ॑-ന്ദധാതി ॥ ഷടത്രഗ്മ്॑ശത-ഞ്ജുഹോതി ।
ഷടത്രഗ്മ്॑ശദക്ഷരാ ബൃഹ॒തീ ॥ 46 ॥
ബാര്ഹ॑താഃ പ॒ശവഃ॑ । സാ പ॑ശൂ॒നാ-മ്മാത്രാ᳚ । പ॒ശൂനേ॒വ മാത്ര॑യാ॒ സമ॑ദ്ര്ധയതി ॥
താ യദ്ഭൂയ॑സീർവാ॒ കനീ॑യസീർവാ ജുഹു॒യാത് । പ॒ശൂന്മാത്ര॑യാ॒ വ്യ॑ദ്ര്ധയേത് ।
ഷടത്രഗ്മ്॑ശത-ഞ്ജുഹോതി । ഷടത്രഗ്മ്॑ശദക്ഷരാ ബൃഹ॒തീ । ബാര്ഹ॑താഃ പ॒ശവഃ॑ ।
സാ പ॑ശൂ॒നാ-മ്മാത്രാ᳚ । പ॒ശൂനേ॒വ മാത്ര॑യാ॒ സമ॑ദ്ര്ധയതി ॥ 47 ॥
അ॒ശ്വ॒സ്തോ॒മീയഗ്മ്॑ ഹു॒ത്വാ ദ്വി॒പദാ॑ ജുഹോതി । ദ്വി॒പാദ്വൈ പുരു॑ഷോ॒ ദ്വിപ്ര॑തിഷ്ഠഃ ।
തദേ॑ന-മ്പ്രതി॒ഷ്ഠയാ॒ സമ॑ദ്ര്ധയതി ॥ തദാ॑ഹുഃ । അ॒ശ്വ॒സ്തോ॒മീയ॒-മ്പൂർവഗ്മ്॑ ഹോത॒വ്യാ(3)-ന്ദ്വി॒പദാ(3) ഇതി॑ । അശ്വോ॒ വാ അ॑ശ്വസ്തോ॒മീയ᳚മ് । പുരു॑ഷോ ദ്വി॒പദാഃ᳚ । അ॒ശ്വ॒സ്തോ॒മീയഗ്മ്॑ ഹു॒ത്വാ ദ്വി॒പദാ॑ ജുഹോതി । തസ്മാ᳚-ദ്ദ്വി॒പാച്ചതു॑ഷ്പാദമത്തി ।
അഥോ᳚ ദ്വി॒പദ്യേ॒വ ചതു॑ഷ്പദഃ॒ പ്രതി॑ഷ്ഠാപയതി ॥ ദ്വി॒പദാ॑ ഹു॒ത്വാ । നാന്യാമുത്ത॑രാ॒-മാഹു॑തി-ഞ്ജുഹുയാത് । യദ॒ന്യാമുത്ത॑രാ॒-മാഹു॑തി-ഞ്ജുഹു॒യാത് ।
പ്ര പ്ര॑തി॒ഷ്ഠായാ᳚ശ്ച്യവേത । ദ്വി॒പദാ॑ അന്ത॒തോ ജ॑ഹോതി॒ പ്രതി॑ഷ്ഠിത്യൈ ॥ 48 ॥
(ബൃ॒ഹ॒ - ത്യ॑ദ്ര്ധയതി - സ്ഥാപയതി॒ പഞ്ച॑ ച) (അ. 12)
അനുവാകം 13 - സംവഁഥ്സരാനുഷ്ഠാനമിഷ്ടീനാമ്
പ്ര॒ജാപ॑തി-രശ്വമേ॒ധ-മ॑സൃജത ।
സോ᳚-ഽസ്മാഥ്സൃ॒ഷ്ടോ-ഽപാ᳚ക്രാമത് ।
തം-യഁ ॑ജ്ഞ-ക്ര॒തുഭി॒-രന്വൈ᳚ച്ഛത് । തം-യഁ ॑ജ്ഞ-ക്ര॒തുഭി॒-ര്നാന്വ॑വിന്ദത് । തമിഷ്ടി॑ഭി॒-രന്വൈ᳚ച്ഛത് । തമിഷ്ടി॑ഭി॒-രന്വ॑വിന്ദത് । തദിഷ്ടീ॑നാ-മിഷ്ടി॒ത്വമ് ।
യഥ്സം॑വഁഥ്സ॒ര-മിഷ്ടി॑ഭി॒-ര്യജ॑തേ । അശ്വ॑മേ॒വ തദന്വി॑ച്ഛതി ॥
സാ॒വി॒ത്രിയോ॑ ഭവന്തി ॥ 49 ॥
ഇ॒യം-വൈഁ സ॑വി॒താ । യോ വാ അ॒സ്യാ-ന്നശ്യ॑തി॒ യോ നി॒ലയ॑തേ । അ॒സ്യാം-വാഁവ തം-വിഁ ॑ന്ദന്തി । ന വാ ഇ॒മാ-ങ്കശ്ച॒നേത്യാ॑ഹുഃ । തി॒ര്യന്നോദ്ര്ധ്വോ-ഽത്യേ॑തുമര്ഹ॒തീതി॑ । യഥ്സാ॑വി॒ത്രിയോ॒ ഭവ॑ന്തി ।
സ॒വി॒തൃ-പ്ര॑സൂത ഏ॒വൈന॑മിച്ഛതി ॥
ഈ॒ശ്വ॒രോ വാ അശ്വഃ॒ പ്രമു॑ക്തഃ॒ പരാ᳚-മ്പരാ॒വത॒-ങ്ഗന്തോഃ᳚ । യഥ്സാ॒യ-ന്ധൃതീ᳚ര്ജു॒ഹോതി॑ । അശ്വ॑സ്യ॒ യത്യൈ॒ ധൃത്യൈ᳚ ॥ 50 ॥
യത്പ്രാ॒തരിഷ്ടി॑ഭി॒-ര്യജ॑തേ । അശ്വ॑മേ॒വ തദന്വി॑ച്ഛതി । യഥ്സാ॒യ-ന്ധൃതീ᳚ര്ജു॒ഹോതി॑ । അശ്വ॑സ്യൈ॒വ യത്യൈ॒ ധൃത്യൈ᳚ । തസ്മാ᳚ഥ്സാ॒യ-മ്പ്ര॒ജാഃ, ക്ഷേ॒മ്യാ॑
ഭവന്തി ॥ യത്പ്രാ॒ത-രിഷ്ടി॑ഭി॒-ര്യജ॑തേ ।
അശ്വ॑മേ॒വ തദന്വി॑ച്ഛതി । തസ്മാ॒ദ്ദിവാ॑ നഷ്ടൈ॒ഷ ഏ॑തി ॥ യത്പ്രാ॒തരിഷ്ടി॑ഭി॒-ര്യജ॑തേ സാ॒യ-ന്ധൃതീ᳚ര്ജു॒ഹോതി॑ । അ॒ഹോ॒രാ॒ത്രാഭ്യാ॑-മേ॒വൈന॒-മന്വി॑ച്ഛതി । അഥോ॑ അഹോരാ॒ത്രാഭ്യാ॑-മേ॒വാസ്മൈ॑ യോഗക്ഷേ॒മ-ങ്ക॑ല്പയതി ॥ 51 ॥
(ഭ॒വ॒ന്തി॒ - ധൃത്യാ॑ - ഏന॒ മന്വി॑ച്ഛ॒ത്യേക॑-ഞ്ച) (അ. 13)
അനുവാകം 14 - താസ്വിഷ്ടിഷു ബ്രാഹ്മണരാജന്യയോര്ഗാനമ്
അപ॒ വാ ഏ॒തസ്മാ॒ച്ഛ്രീ രാ॒ഷ്ട്ര-ങ്ക്രാ॑മതി । യോ᳚-ഽശ്വമേ॒ധേന॒ യജ॑തേ । ബ്രാ॒ഹ്മ॒ണൌ വീ॑ണാഗാ॒ഥിനൌ॑ ഗായതഃ । ശ്രി॒യാ വാ ഏ॒ത-ദ്രൂ॒പമ് । യദ്വീണാ᳚ । ശ്രിയ॑-മേ॒വാസ്മി॒-ന്തദ്ധ॑ത്തഃ । യ॒ദാ ഖലു॒ വൈ പുരു॑ഷ॒-ശ്ശ്രിയ॑മശ്നു॒തേ ।
വീണാ᳚-ഽസ്മൈ വാദ്യതേ ॥ തദാ॑ഹുഃ ।
യദു॒ഭൌ ബ്രാ᳚ഹ്മ॒ണൌ ഗായേ॑താമ് ॥ 52 ॥
പ്ര॒ഭ്രഗ്മ്ശു॑കാ-ഽസ്മാ॒ച്ഛ്രീ-സ്സ്യാ᳚ത് ।
ന വൈ ബ്രാ᳚ഹ്മ॒ണേ ശ്രീ ര॑മത॒ ഇതി॑ ।
ബ്രാ॒ഹ്മ॒ണോ᳚-ഽന്യോ ഗായേ᳚ത് । രാ॒ജ॒ന്യോ᳚-ഽന്യഃ ।
ബ്രഹ്മ॒ വൈ ബ്രാ᳚ഹ്മ॒ണഃ । ക്ഷ॒ത്രഗ്മ് രാ॑ജ॒ന്യഃ॑ ।
തഥാ॑ ഹാസ്യ॒ ബ്രഹ്മ॑ണാ ച ക്ഷ॒ത്രേണ॑ ചോഭ॒യത॒-ശ്ശ്രീഃ പരി॑ഗൃഹീതാ ഭവതി ॥
തദാ॑ഹുഃ । യദു॒ഭൌ ദിവാ॒ ഗായേ॑താമ് ।
അപാ᳚സ്മാ-ദ്രാ॒ഷ്ട്ര-ങ്ക്രാ॑മേത് ॥ 53 ॥
ന വൈ ബ്രാ᳚ഹ്മ॒ണേ രാ॒ഷ്ട്രഗ്മ് ര॑മത॒ ഇതി॑ । യ॒ദാ ഖലു॒ വൈ രാജാ॑ കാ॒മയ॑തേ । അഥ॑ ബ്രാഹ്മ॒ണ-ഞ്ജി॑നാതി । ദിവാ᳚ ബ്രാഹ്മ॒ണോ ഗാ॑യേത് । നക്തഗ്മ്॑ രാജ॒ന്യഃ॑ ।
ബ്രഹ്മ॑ണോ॒ വൈ രൂ॒പമഹഃ॑ । ക്ഷ॒ത്രസ്യ॒ രാത്രിഃ॑ ।
തഥാ॑ ഹാസ്യ॒ ബ്രഹ്മ॑ണാ ച ക്ഷ॒ത്രേണ॑ ചോഭ॒യതോ॑ രാ॒ഷ്ട്ര-മ്പരി॑ഗൃഹീത-മ്ഭവതി ॥ ഇത്യ॑ദദാ॒ ഇത്യ॑യജഥാ॒ ഇത്യ॑പച॒ ഇതി॑ ബ്രാഹ്മ॒ണോ ഗായേ᳚ത് ।
ഇ॒ഷ്ടാ॒പൂ॒ര്തം-വൈഁ ബ്രാ᳚ഹ്മ॒ണസ്യ॑ ॥ 54 ॥
ഇ॒ഷ്ടാ॒പൂ॒ര്തേ-നൈ॒വൈന॒ഗ്മ്॒ സ സമ॑ദ്ര്ധയതി ॥
ഇത്യ॑ജിനാ॒ ഇത്യ॑യുദ്ധ്യഥാ॒ ഇത്യ॒മുഗ്മ് സ॑ഗ്രാ॒മ്മ-മ॑ഹ॒ന്നിതി॑ രാജ॒ന്യഃ॑ । യു॒ദ്ധം-വൈഁ രാ॑ജ॒ന്യ॑സ്യ । യു॒ദ്ധേനൈ॒വൈന॒ഗ്മ്॒ സ സമ॑ദ്ര്ധയതി ॥ അക്ലൃ॑പ്താ॒ വാ ഏ॒തസ്യ॒ര്തവ॒ ഇത്യാ॑ഹുഃ । യോ᳚-ഽശ്വമേ॒ധേന॒ യജ॑ത॒ ഇതി॑ ।
തി॒സ്രോ᳚-ഽന്യോ ഗായ॑തി തി॒സ്രോ᳚-ഽന്യഃ । ഷട്ഥ്സമ്പ॑ദ്യന്തേ । ഷഡ്വാ ഋ॒തവഃ॑ ।
ഋ॒തൂനേ॒വാസ്മൈ॑ കല്പയതഃ ॥ താഭ്യാഗ്മ്॑ സ॒ഗ്ഗ്॒സ്ഥായാ᳚മ് । അ॒നോ॒യു॒ക്തേ ച॑ ശ॒തേ ച॑ ദദാതി । ശ॒തായുഃ॒ പുരു॑ഷ-ശ്ശ॒തേന്ദ്രി॑യഃ ।
ആയു॑ഷ്യേ॒വേന്ദ്രി॒യേ പ്രതി॑തിഷ്ഠതി ॥ 55 ॥
(ഗായേ॑താമ് - ക്രാമേ-ദ്- ബ്രാഹ്മ॒ണസ്യ॑ - കല്പയതശ്ച॒ത്വാരി॑ ച) (അ. 14)
അനുവാകം 15 - അവഭൃഥഹോമവിശേഷാഃ
സർവേ॑ഷു॒ വാ ഏ॒ഷു ലോ॒കേഷു॑ മൃ॒ത്യവോ॒-ഽന്വായ॑ത്താഃ । തേഭ്യോ॒ യദാഹു॑തീ॒ര്ന ജു॑ഹു॒യാത് । ലോ॒കേ ലോ॑ക ഏന-മ്മൃ॒ത്യുർവി॑ന്ദേത് ।
മൃ॒ത്യവേ॒ സ്വാഹാ॑ മൃ॒ത്യവേ॒ സ്വാഹേത്യ॑ഭി പൂ॒ർവമാഹു॑തീ-ര്ജുഹോതി ।
ലോ॒കാല്ലോ॑കാദേ॒വ മൃ॒ത്യുമവ॑യജതേ ।
നൈനം॑-ലോഁ॒കേ ലാ॑കേ മൃ॒ത്യുർവി॑ന്ദതി ॥
യദ॒മുഷ്മൈ॒ സ്വാഹാ॒-ഽമുഷ്മൈ॒ സ്വാഹേതി॒ ജുഹ്വ॑ഥ്സ॒-ഞ്ചക്ഷീ॑ത । ബ॒ഹു-മ്മൃ॒ത്യുമ॒മിത്ര॑-ങ്കുർവീത । മൃ॒ത്യവേ॒ സ്വാഹേത്യേക॑സ്മാ ഏ॒വൈകാ᳚-ഞ്ജുഹുയാത് । ഏകോ॒ വാ അ॒മുഷ്മി॑ന് ഁലാ॒കേ മൃ॒ത്യുഃ ॥ 56 ॥
അ॒ശ॒ന॒യാ॒ മൃ॒ത്യുരേ॒വ । തമേ॒വാമുഷ്മി॑ന് ഁലോ॒കേ-ഽവ॑യജതേ ॥ ഭ്രൂ॒ണ॒ഹ॒ത്യായൈ॒ സ്വാഹേത്യ॑വഭൃ॒ഥ ആഹു॑തി-ഞ്ജുഹോതി ।
ഭ്രൂ॒ണ॒ഹ॒ത്യാമേ॒ വാ വ॑യജതേ ॥ തദാ॑ഹുഃ । യദ്ഭ്രൂ॑ണഹ॒ത്യാ ഽപാ॒ത്ര്യാ-ഽഥ॑ ।
കസ്മാ᳚-ദ്യ॒ജ്ഞേ-ഽപി॑ ക്രിയത॒ ഇതി॑ ॥
അമൃ॑ത്യു॒ർവാ അ॒ന്യോ ഭ്രൂ॑ണഹ॒ത്യായാ॒ ഇത്യാ॑ഹുഃ ।
ഭ്രൂ॒ണ॒ഹ॒ത്യാ വാവ മൃ॒ത്യുരിതി॑ ।
യദ്ഭ്രൂ॑ണഹ॒ത്യായൈ॒ സ്വാഹേത്യ॑വഭൃ॒ഥ ആഹുതി॑-ഞ്ജു॒ഹോതി॑ ॥ 57 ॥
മൃ॒ത്യുമേ॒ വാ ഹു॑ത്യാ തര്പയി॒ത്വാ പ॑രി॒പാണ॑-ങ്കൃ॒ത്വാ ।
ഭ്രൂ॒ണ॒ഘ്നേ ഭേ॑ഷ॒ജ-ങ്ക॑രോതി ॥ ഏ॒താഗ്മ് ഹ॒ വൈ മു॑ണ്ഡി॒ഭ ഔ॑ദന്യ॒വഃ ।
ഭ്രൂ॒ണ॒ഹ॒ത്യായൈ॒ പ്രായ॑ശ്ചിത്തിം-വിഁ॒ദാഞ്ച॑കാര ।
യോ ഹാ॒സ്യാപി॑ പ്ര॒ജായാ᳚-മ്ബ്രാഹ്മ॒ണഗ്മ് ഹന്തി॑ । സർവ॑സ്മൈ॒ തസ്മൈ॑ ഭേഷ॒ജ-ങ്ക॑രോതി ॥
ജു॒മ്ബ॒കായ॒ സ്വാഹേത്യ॑വഭൃ॒ഥ ഉ॑ത്ത॒മാമാഹു॑തി-ഞ്ജുഹോതി । വരു॑ണോ॒ വൈ ജു॑മ്ബ॒കഃ । അ॒ന്ത॒ത ഏ॒വ വരു॑ണ॒-മവ॑യജതേ ॥ ഖ॒ല॒തേർവി॑ക്ലി॒ധസ്യ॑ ശു॒ക്ലസ്യ॑ പിങ്ഗാ॒ക്ഷസ്യ॑ മൂ॒ദ്ര്ധഞ്ജു॑ഹോതി ।
ഏ॒തദ്വൈ വരു॑ണസ്യ രൂ॒പമ് । രൂ॒പേണൈ॒വ വരു॑ണ॒മവ॑യജതേ ॥ 58 ॥
(ലോ॒കേ മൃ॒ത്യു--ര് ജു॒ഹോതി॑ - മൂ॒ദ്ര്ധഞ്ജു॑ഹോതി॒ ദ്വേ ച॑) (അ. 15)
അനുവാകം 16 - ഉപാകരണമന്ത്രവ്യാഖ്യാനാദിഃ
വാ॒രു॒ണോ വാ അശ്വഃ॑ । ത-ന്ദേ॒വത॑യാ॒ വ്യ॑ദ്ര്ധയതി । യത്പ്രാ॑ജാപ॒ത്യ-ങ്ക॒രോതി॑ ।
നമോ॒ രാജ്ഞേ॒ നമോ॒ വരു॑ണാ॒യേത്യാ॑ഹ । വാ॒രു॒ണോ വാ അശ്വഃ॑ । സ്വയൈ॒വൈന॑-ന്ദേ॒വത॑യാ॒ സമ॑ദ്ര്ധയതി ॥ നമോ-ഽശ്വാ॑യ॒ നമഃ॑ പ്ര॒ജാപ॑തയ॒ ഇത്യാ॑ഹ । പ്രാ॒ജാ॒പ॒ത്യോ വാ അശ്വഃ॑ । സ്വയൈ॒വൈന॑-ന്ദേ॒വത॑യാ॒ സമ॑ദ്ര്ധയതി ॥
നമോ-ഽധി॑പതയ॒ ഇത്യാ॑ഹ ॥ 59 ॥
ധര്മോ॒ വാ അധി॑പതിഃ । ധര്മ॑മേ॒വാ-വ॑രുന്ധേ ॥
അധി॑പതി-ര॒സ്യധി॑പതി-മ്മാ കു॒ർവധി॑പതിര॒ഹ-മ്പ്ര॒ജാനാ᳚-മ്ഭൂയാസ॒-മിത്യാ॑ഹ ।
അധി॑പതി-മ॒വൈനഗ്മ്॑ സമാ॒നാനാ᳚-ങ്കരോതി ॥
മാ-ന്ധ॑ഹി॒ മയി॑ ധ॒ഹീത്യാ॑ഹ ।
ആ॒ശിഷ॑മേ॒വൈതാമാശാ᳚സ്തേ ॥
ഉ॒പാകൃ॑തായ॒ സ്വാഹേത്യു॒പാകൃ॑തേ ജുഹോതി ।
ആല॑ബ്ധായ॒ സ്വാഹേതി॒ നിയു॑ക്തേ ജുഹോതി ।
ഹു॒തായ॒ സ്വാഹേതി॑ ഹു॒തേ ജു॑ഹോതി ।
ഏ॒ഷാം-ലോഁ॒കാനാ॑-മ॒ഭിജി॑ത്യൈ ॥ 60 ॥
പ്ര വാ ഏ॒ഷ ഏ॒ഭ്യോ ലോ॒കേഭ്യ॑ശ്ച്യവതേ । യോ᳚-ഽശ്വമേ॒ധേന॒ യജ॑തേ ।
ആ॒ഗ്നേ॒യ-മൈ᳚ന്ദ്രാ॒ഗ്ന-മാ᳚ശ്വി॒നമ് ।
താ-ന്പ॒ശൂനാല॑ഭതേ॒ പ്രതി॑ഷ്ഠിത്യൈ ॥
യദാ᳚-ഽഗ്നേ॒യോ ഭവ॑തി । അ॒ഗ്നി-സ്സർവാ॑ ദേ॒വതാഃ᳚ । ദേ॒വതാ॑ ഏ॒വാവ॑രുന്ധേ ॥
ബ്രഹ്മ॒ വാ അ॒ഗ്നിഃ । ക്ഷ॒ത്രമിന്ദ്രഃ॑ । യദൈ᳚ന്ദ്രാ॒ഗ്നോ ഭവ॑തി ॥ 61 ॥
ബ്ര॒ഹ്മ॒ക്ഷ॒ത്രേ ഏ॒വാവ॑രുന്ധേ ॥
യദാ᳚-ഽശ്വി॒നോ ഭവ॑തി । ആ॒ശിഷാ॒മവ॑രുദ്ധ്യൈ ॥
ത്രയോ॑ ഭവന്തി । ത്രയ॑ ഇ॒മേ ലോ॒കാഃ ।
ഏ॒ഷ്വേ॑വ ലോ॒കേഷു॒ പ്രതി॑തിഷ്ഠതി ॥
അ॒ഗ്നയേ-ഽഗ്മ്॑ഹോ॒മുചേ॒-ഽഷ്ടാക॑പാല॒ ഇതി॒ ദശ॑ഹവിഷ॒മിഷ്ടി॒-ന്നിർവ॑പതി ।
ദശാ᳚ക്ഷരാ വി॒രാട് । അന്നം॑-വിഁ॒രാട് ।
വി॒രാജൈ॒-വാന്നാദ്യ॒-മവ॑രുന്ധേ ॥
അ॒ഗ്നേര്മ॑ന്വേ പ്രഥ॒മസ്യ॒ പ്രചേ॑തസ॒ ഇതി॑ യാജ്യാനുവാ॒ക്യാ॑ ഭവന്തി സർവ॒ത്വായ॑ ॥ 62 ॥
(അധി॑പതയ॒ ഇത്യാ॑ - ഹാ॒ഭിജി॑ത്യാ - ഐന്ദ്രാ॒ഗ്നോ ഭവ॑തി - രുന്ധ॒ ഏക॑-ഞ്ച) (അ. 16)
അനുവാകം 17 - അശ്വസ്യ രോഗാദിനിമിത്ത-മ്പ്രായശ്ചിത്തമ്
യദ്യശ്വ॑മുപ॒തപ॑ദ്വി॒ന്ദേത് ।
ആ॒ഗ്നേ॒യ-മ॒ഷ്ടാക॑പാല॒-ന്നിർവ॑പേത് ।
സൌ॒മ്യ-ഞ്ച॒രുമ് । സാ॒വി॒ത്ര-മ॒ഷ്ടാക॑പാലമ് ॥ യദാ᳚ഗ്നേ॒യോ ഭവ॑തി ।
അ॒ഗ്നി-സ്സർവാ॑ ദേ॒വതാഃ᳚ । ദേ॒വതാ॑-ഭിരേ॒വൈന॑-മ്ഭിഷജ്യതി ॥ യഥ്സൌ॒മ്യോ ഭവ॑തി ।
സോമോ॒ വാ ഓഷ॑ധീനാ॒ഗ്മ്॒ രാജാ᳚ ।
യാഭ്യ॑ ഏ॒വൈനം॑-വിഁ॒ന്ദതി॑ ॥ 63 ॥
താഭി॑രേ॒വൈന॑-മ്ഭിഷജ്യതി ॥ യഥ്സാ॑വി॒ത്രോ ഭവ॑തി ।
സ॒വി॒തൃപ്ര॑സൂത ഏ॒വൈന॑-മ്ഭിഷജ്യതി ॥ ഏ॒താഭി॑രേ॒വൈന॑-ന്ദേ॒വതാ॑ഭി-ര്ഭിഷജ്യതി ।
അ॒ഗ॒ദോ ഹൈ॒വ ഭ॑വതി ॥ പൌ॒ഷ്ണ-ഞ്ച॒രു-ന്നിർവ॑പേത് । യദി॑ ശ്ലോ॒ണ-സ്സ്യാത് । പൂ॒ഷാ വൈ ശ്ലൌണ്യ॑സ്യ ഭി॒ഷക് । സ ഏ॒വൈന॑-മ്ഭിഷജ്യതി । അശ്ലോ॑ണോ ഹൈ॒വ ഭ॑വതി ॥ 64 ॥
രൌ॒ദ്ര-ഞ്ച॒രു-ന്നിർവ॑പേത് । യദി॑ മഹ॒തീ ദേ॒വതാ॑-ഽഭി॒മന്യേ॑ത । ഏ॒ത॒ദ്ദേ॒വ॒ത്യോ॑ വാ അശ്വഃ॑ । സ്വയൈ॒വൈന॑-ന്ദേ॒വത॑യാ ഭിഷജ്യതി ।
അ॒ഗ॒ദോ ഹൈ॒വ ഭ॑വതി ॥ വൈ॒ശ്വാ॒ന॒ര-ന്ദ്വാദ॑ശ-കപാല॒-ന്നിർവ॑പേന്മൃഗാഖ॒രേ യദി॒ നാഗച്ഛേ᳚ത് ।
ഇ॒യം-വാഁ അ॒ഗ്നിർവൈ᳚ശ്വാന॒രഃ । ഇ॒യമേ॒വൈന॑-മ॒ര്ചിഭ്യാ᳚-മ്പരി॒രോധ॒മാന॑യതി ।
ആ ഹൈ॒വ സുത്യ॒മഹ॑-ര്ഗച്ഛതി ॥ യദ്യ॑ധീ॒യാത് ॥ 65 ॥
അ॒ഗ്നയേ-ഽഗ്മ്॑ഹോ॒മുചേ॒-ഽഷ്ടാക॑പാലഃ । സൌ॒ര്യ-മ്പയഃ॑ । വാ॒യ॒വ്യ॑ ആജ്യ॑ഭാഗഃ ॥ യജ॑മാനോ॒ വാ അശ്വഃ॑ । അഗ്മ്ഹ॑സാ॒ വാ ഏ॒ഷ ഗൃ॑ഹീ॒തഃ ।
യസ്യാശ്വോ॒ മേധാ॑യ॒ പ്രോക്ഷി॑തോ॒-ഽദ്ധ്യേതി॑ । യദഗ്മ്॑ഹോ॒മുചേ॑ നി॒ർവപ॑തി ।
അഗ്മ്ഹ॑സ ഏ॒വ തേന॑ മുച്യതേ ॥ യജ॑മാനോ॒ വാ അശ്വഃ॑ । രേത॑സാ॒ വാ ഏ॒ഷ വ്യൃ॑ദ്ധ്യതേ ॥ 66 ॥
യസ്യാശ്വോ॒ മേധാ॑യ॒ പ്രോക്ഷി॑തോ॒-ഽദ്ധ്യേതി॑ । സൌ॒ര്യഗ്മ് രേതഃ॑ । യഥ്സൌ॒ര്യ-മ്പയോ॒ ഭവ॑തി । രേത॑സൈ॒വൈന॒ഗ്മ്॒ സ സമ॑ദ്ര്ധയതി ॥
യജ॑മാനോ॒ വാ അശ്വഃ॑ । ഗര്ഭൈ॒ർവാ ഏ॒ഷ വ്യൃ॑ദ്ധ്യതേ । യസ്യാശ്വോ॒ മേധാ॑യ॒ പ്രോക്ഷി॑തോ॒-ഽദ്ധ്യേതി॑ । വാ॒യ॒വ്യാ॑ ഗര്ഭാഃ᳚ ।
യദ്വാ॑യ॒വ്യ॑ ആജ്യ॑ഭാഗോ॒ ഭവ॑തി । ഗര്ഭൈ॑രേ॒വൈന॒ഗ്മ്॒ സ സമ॑ദ്ര്ധയതി ॥
അഥോ॒ യസ്യൈ॒ഷാ-ഽശ്വ॑മേ॒ധേ പ്രായ॑ശ്ചിത്തഃ ക്രി॒യതേ᳚ । ഇ॒ഷ്ട്വാ വസീ॑യാ-ന്ഭവതി ॥ 67 ॥
(വി॒ന്ദ - ത്യശ്ലോ॑ണോ ഹൈ॒വ ഭ॑വ - ത്യധീ॒യാ - ദൃ॑ദ്ധ്യതേ॒ - ഗര്ഭൈ॑രേ॒വൈന॒ഗ്മ്॒ സ സമ॑ദ്ര്ധയതി॒ ദ്വേ ച॑) (അ. 17)
അനുവാകം 18 - ബ്രഹ്മൌദനാ ഉച്യന്തേ
തദാ॑ഹുഃ । ദ്വാദ॑ശ ബ്രഹ്മൌദ॒നാ-ന്ഥ്സഗ്ഗ്സ്ഥി॑ത॒ നിർവ॑പേത് । ദ്വാ॒ദ॒ശഭി॒ർവേഷ്ടി॑ഭി॒-ര്യജേ॒തേതി॑ ॥ യദിഷ്ടി॑-ഭി॒ര്യജേ॑ത । ഉ॒പ॒നാമു॑ക ഏനം-യഁ॒ജ്ഞ-സ്സ്യാ᳚ത് । പാപീ॑യാ॒ഗ്॒സ്തു സ്യാ᳚ത് ।
ആ॒പ്താനി॒ വാ ഏ॒തസ്യ॒ ഛന്ദാഗ്മ്॑സി । യ ഈ॑ജാ॒നഃ ।
താനി॒ ക ഏ॒താവ॑ദാശു॒ പുനഃ॒ പ്രയു॑ഞ്ജീ॒തേതി॑ ।
സർവാ॒ വൈ സഗ്ഗ്സ്ഥി॑തേ യ॒ജ്ഞേ വാഗാ᳚പ്യതേ ॥ 68 ॥
സാ-ഽഽപ്താ ഭ॑വതി യാ॒തയാ᳚മ്നീ । ക്രൂ॒രീകൃ॑തേവ॒ ഹി ഭവ॒ത്യരു॑ഷ്കൃതാ । സാ ന പുനഃ॑ പ്ര॒യുജ്യേത്യാ॑ഹുഃ ॥ ദ്വാദ॑ശൈ॒വ ബ്ര॑ഹ്മൌദ॒നാ-ന്ഥ്സഗ്ഗ്സ്ഥി॑തേ॒ നിർവ॑പേത് । പ്ര॒ജാപ॑തി॒ർവാ ഓ॑ദ॒നഃ । യ॒ജ്ഞഃ പ്ര॒ജാപ॑തിഃ । ഉ॒പ॒നാമു॑ക ഏനം-യഁ॒ജ്ഞോ ഭ॑വതി ।
ന പാപീ॑യാ-ന്ഭവതി ॥ ദ്വാദ॑ശ ഭവന്തി ।
ദ്വാദ॑ശ॒ മാസാ᳚-സ്സംവഁഥ്സ॒രഃ ।
സം॒വഁ॒ഥ്സ॒ര ഏ॒വ പ്രതി॑തിഷ്ഠതി ॥ 69 ॥
(ആ॒പ്യ॒തേ॒ - സം॒വഁ॒ഥ്സ॒ര ഏക॑-ഞ്ച) (അ. 18)
അനുവാകം 19 - വിഭുത്വാദിഭിഃ ദ്വാദശഭിര്ഗുണൌരശ്വമേധപ്രശംസാ
ഏ॒ഷ വൈ വി॒ഭൂര്നാമ॑ യ॒ജ്ഞഃ । സർവഗ്മ്॑ ഹ॒ വൈ തത്ര॑ വി॒ഭു ഭ॑വതി । യത്രൈ॒തേന॑ യ॒ജ്ഞേന॒ യജ॑ന്തേ ॥ ഏ॒ഷ വൈ പ്ര॒ഭൂര്നാമ॑ യ॒ജ്ഞഃ । സർവഗ്മ്॑ ഹ॒ വൈ തത്ര॑ പ്ര॒ഭു ഭ॑വതി । യത്രൈ॒തേന॑ യ॒ജ്ഞേന॒ യജ॑ന്തേ ॥ ഏ॒ഷ വാ ഊര്ജ॑സ്വാ॒ന്നാമ॑ യ॒ജ്ഞഃ । സർവഗ്മ്॑ ഹ॒ വൈ തത്രോര്ജ॑സ്വ-ദ്ഭവതി । യത്രൈ॒തേന॑ യ॒ജ്ഞേന॒ യജ॑ന്തേ ॥ ഏ॒ഷ വൈ പയ॑സ്വാ॒ന്നാമ॑ യ॒ജ്ഞഃ ॥ 70 ॥
സർവഗ്മ്॑ ഹ॒ വൈ തത്ര॒ പയ॑സ്വ-ദ്ഭവതി । യത്രൈ॒തേന॑ യ॒ജ്ഞേന॒ യജ॑ന്തേ ॥
ഏ॒ഷ വൈ വിധൃ॑തോ॒ നാമ॑ യ॒ജ്ഞഃ ।
സർവഗ്മ്॑ ഹ॒ വൈ തത്ര॒ വിധൃ॑ത-മ്ഭവതി ।
യത്രൈ॒തേന॑ യ॒ജ്ഞേന॒ യജ॑ന്തേ ॥ ഏ॒ഷ വൈ വ്യാവൃ॑ത്തോ॒ നാമ॑ യ॒ജ്ഞഃ ।
സർവഗ്മ്॑ ഹ॒ വൈ തത്ര॒ വ്യാവൃ॑ത്ത-മ്ഭവതി । യത്രൈ॒തേന॑ യ॒ജ്ഞേന॒ യജ॑ന്തേ ॥
ഏ॒ഷ വൈ പ്രതി॑ഷ്ഠിതോ॒ നാമ॑ യ॒ജ്ഞഃ ।
സർവഗ്മ്॑ ഹ॒ വൈ തത്ര॒ പ്രതി॑ഷ്ഠിത-മ്ഭവതി ॥ 71 ॥
യത്രൈ॒തേന॑ യ॒ജ്ഞേന॒ യജ॑ന്തേ ॥ ഏ॒ഷ വൈ തേ॑ജ॒സ്വീ നാമ॑ യ॒ജ്ഞഃ । സർവഗ്മ്॑ ഹ॒ വൈ തത്ര॑ തേജ॒സ്വി ഭ॑വതി । യത്രൈ॒തേന॑ യ॒ജ്ഞേന॒ യജ॑ന്തേ ॥
ഏ॒ഷ വൈ ബ്ര॑ഹ്മവര്ച॒സീ നാമ॑ യ॒ജ്ഞഃ ।
ആ ഹ॒ വൈ തത്ര॑ ബ്രാഹ്മ॒ണോ ബ്ര॑ഹ്മവര്ച॒സീ ജാ॑യതേ । യത്രൈ॒തേന॑ യ॒ജ്ഞേന॒ യജ॑ന്തേ ॥
ഏ॒ഷ വാ അ॑തിവ്യാ॒ധീ നാമ॑ യ॒ജ്ഞഃ ।
ആ ഹ॒ വൈ തത്ര॑ രാജ॒ന്യോ॑-ഽതിവ്യാ॒ധീ ജാ॑യതേ । യത്രൈ॒തേന॑ യ॒ജ്ഞേന॒ യജ॑ന്തേ ॥
ഏ॒ഷ വൈ ദീ॒ര്ഘോ നാമ॑ യ॒ജ്ഞഃ ।
ദീ॒ര്ഘായു॑ഷോ ഹ॒ വൈ തത്ര॑ മനു॒ഷ്യാ॑ ഭവന്തി ।
യത്രൈ॒തേന॑ യ॒ജ്ഞേന॒ യജ॑ന്തേ ॥
ഏ॒ഷ വൈ ക്ലൃ॒പ്തോ നാമ॑ യ॒ജ്ഞഃ ।
കല്പ॑തേ ഹ॒ വൈ തത്ര॑ പ്ര॒ജാഭ്യോ॑ യോഗക്ഷേ॒മഃ ।
യത്രൈ॒തേന॑ യ॒ജ്ഞേന॒ യജ॑ന്തേ ॥ 72 ॥
(പയ॑സ്വാ॒ന്നാമ॑ യ॒ജ്ഞഃ - പ്രതി॑ഷ്ഠിത-മ്ഭവതി॒ - യത്രൈ॒തേന॑ യ॒ജ്ഞേന॒ യജ॑ന്തേ॒ ഷട്ച॑) (അ. 19)
(ഏ॒ഷ വൈ വി॒ഭൂഃ പ്ര॒ഭൂരൂര്ജ॑സ്വാ॒-ന്പയ॑സ്വാ॒ന്॒. വിധൃ॑തോ॒ വ്യാവൃ॑ത്തഃ॒ പ്രതി॑ഷ്ഠിതസ്തേജ॒സ്വീ ബ്ര॑ഹ്മവര്ച॒സ്യ॑തിവ്യാ॒ധീ ദീ॒ര്ഘഃ ക്ലു॒പ്തോ ദ്വാദ॑ശ)
അനുവാകം 20 - അശ്വസഞ്ജ്ഞപനപ്രകാരഃ
താ॒ര്പ്യേണാശ്വ॒ഗ്മ്॒ സഞ്ജ്ഞ॑പയന്തി । യ॒ജ്ഞോ വൈ താ॒ര്പ്യമ് । യ॒ജ്ഞേനൈ॒വൈന॒ഗ്മ്॒ സമ॑ദ്ര്ധയന്തി ॥ യാ॒മേന॒ സാമ്നാ᳚ പ്രസ്തോ॒താ-ഽനൂപ॑തിഷ്ഠതേ ।
യ॒മ॒ലോ॒ക-മേ॒വൈന॑-ങ്ഗമയതി ॥
താ॒ര്പ്യേ ച॑ കൃത്ത്യധീവാ॒സേ ചാശ്വ॒ഗ്മ്॒ സഞ്ജ്ഞ॑പയന്തി । ഏ॒തദ്വൈ പ॑ശൂ॒നാഗ്മ് രൂ॒പമ് । രൂ॒പേണൈ॒വ പ॒ശൂനവ॑രുന്ധേ ॥
ഹി॒ര॒ണ്യ॒ക॒ശി॒പു ഭ॑വതി । തേജ॒സോ-ഽവ॑രുദ്ധ്യൈ ॥ 73 ॥
രു॒ക്മോ ഭ॑വതി । സു॒വ॒ര്ഗസ്യ॑ ലോ॒കസ്യാ-നു॑ഖ്യാത്യൈ ॥ അശ്വോ॑ ഭവതി । പ്ര॒ജാപ॑തേ॒-രാപ്ത്യൈ᳚ ॥ അ॒സ്യ വൈ ലോ॒കസ്യ॑ രൂ॒പ-ന്താ॒ര്പ്യമ് । അ॒ന്തരി॑ക്ഷസ്യ കൃത്ത്യധീവാ॒സഃ । ദി॒വോ ഹി॑രണ്യകശി॒പു ।
ആ॒ദി॒ത്യസ്യ॑ രു॒ക്മഃ । പ്ര॒ജാപ॑തേ॒രശ്വഃ॑ ।
ഇ॒മമേ॒വ ലോ॒ക-ന്താ॒ര്പ്യേണാ᳚പ്നോതി ॥ 74 ॥
അ॒ന്തരി॑ക്ഷ-ങ്കൃത്യധീവാ॒സേന॑ । ദിവഗ്മ്॑ ഹിരണ്യകശി॒പുനാ᳚ । ആ॒ദി॒ത്യഗ്മ് രു॒ക്മേണ॑ ।
അശ്വേ॑നൈ॒വ മേദ്ധ്യേ॑ന പ്ര॒ജാപ॑തേ॒-സ്സായു॑ജ്യഗ്മ് സലോ॒കതാ॑-മാപ്നോതി ॥ ഏ॒താസാ॑മേ॒വ ദേ॒വതാ॑നാ॒ഗ്മ്॒ സായു॑ജ്യമ് ।
സാ॒ര്ഷ്ടിതാഗ്മ്॑ സമാന ലോ॒കതാ॑മാപ്നോതി ।
യോ᳚-ഽശ്വമേ॒ധേന॒ യജ॑തേ । യ ഉ॑ ചൈനമേ॒വം-വേഁദ॑ ॥ 75 ॥
(അവ॑രുദ്ധ്യാ - ആപ്നോത്യ॒ -+ഷ്ടൌ ച॑) (അ. 20)
അനുവാകം 21 - ഉത്തരവേദ്യുപവാപഃ
ആ॒ദി॒ത്യാശ്ചാങ്ഗി॑രസശ്ച സുവ॒ര്ഗേ ലോ॒കേ᳚-ഽസ്പദ്ര്ധന്ത । തേ-ഽങ്ഗി॑രസ ആദി॒ത്യേഭ്യഃ॑ ।
അ॒മുമാ॑ദി॒ത്യ-മശ്വഗ്ഗ്॑ ശ്വേ॒ത-മ്ഭൂ॒ത-ന്ദക്ഷി॑ണാ-മനയന്ന് । തേ᳚-ഽബ്രുവന്ന് ।
യ-ന്നോ-ഽന᳚ഷ്ട । സ വര്യോ॑-ഽഭൂ॒ദിതി॑ । തസ്മാ॒ദശ്വ॒ഗ്മ്॒ സവ॒ര്യേത്യാ-ഹ്വ॑യന്തി ।
തസ്മാ᳚ദ്യ॒ജ്ഞേ വരോ॑ ദീയതേ ॥ യത്പ്ര॒ജാപ॑തി॒-രാല॒ബ്ധോ-ഽശ്വോ-ഽഭ॑വത് ।
തസ്മാ॒ദശ്വോ॒ നാമ॑ ॥ 76 ॥
യച്ഛ്വയ॒ദരു॒രാസീ᳚ത് । തസ്മാ॒ദർവാ॒ നാമ॑ ॥
യഥ്സ॒ദ്യോ വാജാ᳚-ന്ഥ്സ॒മജ॑യത് । തസ്മാ᳚ദ്വാ॒ജീ നാമ॑ ॥ യദസു॑രാണാം-ലോഁ॒കാനാദ॑ത്ത । തസ്മാ॑ദാദി॒ത്യോ നാമ॑ ॥ അ॒ഗ്നിർവാ അ॑ശ്വമേ॒ധസ്യ॒ യോനി॑രാ॒യത॑നമ് । സൂര്യോ॒-ഽഗ്നേര്യോനി॑-രാ॒യത॑നമ് ।
യദ॑ശ്വമേ॒ധേ᳚-ഽഗ്നൌ ചിത്യ॑ ഉത്തരവേ॒ദി-മു॑പ॒വപ॑തി । യോനി॑-മന്തമേ॒വൈന॑-മാ॒യത॑നവന്ത-ങ്കരോതി ॥ 77 ॥
യോനി॑-മാനാ॒യത॑നവാ-ന്ഭവതി । സ ഏ॒വം-വേഁദ॑ ॥
പ്രാ॒ണാ॒പാ॒നൌ വാ ഏ॒തൌ ദേ॒വാനാ᳚മ് । യദ॑ര്കാശ്വമേ॒ധൌ । പ്രാ॒ണാ॒പാ॒നാവേ॒വാവ॑രുന്ധേ ॥ ഓജോ॒ ബലം॒-വാഁ ഏ॒തൌ ദേ॒വാനാ᳚മ് ।
യദ॑ര്കാശ്വമേ॒ധൌ । ഓജോ॒ ബല॑മേ॒വാവ॑രുന്ധേ ॥
അ॒ഗ്നിർവാ അ॑ശ്വമേ॒ധസ്യ॒ യോനി॑-രാ॒യത॑നമ് ।
സൂര്യോ॒-ഽഗ്നേര്യോനി॑-രാ॒യത॑നമ് ।
യദ॑ശ്വമേ॒ധേ᳚-ഽഗ്നൌ ചിത്യ॑ ഉത്തരവേ॒ദി-ഞ്ചി॒നോതി॑ ।
താവ॑ര്കാശ്വമേ॒ധൌ । അ॒ര്കാ॒ശ്വ॒മേ॒ധാവേ॒വാ വ॑രുന്ധേ । അഥോ॑ അര്കാശ്വ-മേ॒ധയോ॑രേ॒വ പ്രതി॑തിഷ്ഠതി ॥ 78 ॥
(നാമ॑ - കരോതി॒ - സൂര്യോ॒-ഽഗ്നേര്യോനി॑രാ॒യത॑ന-ഞ്ച॒ത്വാരി॑ ച) (അ. 21)
അനുവാകം 22 - ഋഷഭാലമ്ഭഃ
പ്ര॒ജാപ॑തിം॒-വൈഁ ദേ॒വാഃ പി॒തര᳚മ് ।
പ॒ശു-മ്ഭൂ॒ത-മ്മേധാ॒യാല॑ഭന്ത ।
തമാ॒ലഭ്യോപാ॑വസന്ന് । പ്രാ॒തര്യഷ്ടാ᳚സ്മഹ॒ ഇതി॑ ।
ഏകം॒-വാഁ ഏ॒തദ്ദേ॒വാനാ॒മഹഃ॑ । യഥ്സം॑വഁഥ്സ॒രഃ । തസ്മാ॒ദശ്വഃ॑ പു॒രസ്താ᳚-ഥ്സംവഁഥ്സ॒ര ആല॑ഭ്യതേ ॥
യത്പ്ര॒ജാപ॑തി॒-രാല॒ബ്ധോ-ഽശ്വോ-ഽഭ॑വത് । തസ്മാ॒ദശ്വഃ॑ । യഥ്സ॒ദ്യോ മേധോ-ഽഭ॑വത് ॥ 79 ॥
തസ്മാ॑ദശ്വമേ॒ധഃ ॥ വേദു॒കോ-ഽശ്വ॑മാ॒ശു-മ്ഭ॑വതി । യ ഏ॒വം-വേഁദ॑ ॥ യദ്വൈ തത്പ്ര॒ജാപ॑തി॒-രാല॒ബ്ധോ-ഽശ്വോ-ഽഭ॑വത് । തസ്മാ॒ദശ്വഃ॑ പ്ര॒ജാപ॑തേഃ പശൂ॒നാ-മനു॑രൂപതമഃ ॥
ആ-ഽസ്യ॑ പു॒ത്രഃ പ്രതി॑രൂപോ ജായതേ । യ ഏ॒വം-വേഁദ॑ ॥ സർവാ॑ണി ഭൂ॒താനി॑ സ॒ഭൃന്ത്യാല॑ഭതേ ।
സമേ॑ന-ന്ദേ॒വാ-സ്തേജ॑സേ ബ്രഹ്മവര്ച॒സായ॑ ഭരന്തി ।
യോ᳚-ഽശ്വമേ॒ധേന॒ യജ॑തേ ॥ 80 ॥
യ ഉ॑ ചൈനമേ॒വം-വേഁദ॑ ॥ ഏ॒തദ്വൈ തദ്ദേ॒വാ ഏ॒താ-ന്ദേ॒വതാ᳚മ് । പ॒ശു-മ്ഭൂ॒ത-മ്മേധാ॒യാല॑ഭന്ത । യ॒ജ്ഞമ॒വ । യ॒ജ്ഞേന॑ യ॒ജ്ഞമ॑യജന്ത ദേ॒വാഃ । കാ॒മ॒പ്രം-യഁ॒ജ്ഞമ॑ കുർവത । തേ॑-ഽമൃത॒ത്വമ॑കാമയന്ത ।
ത॑-ഽമൃത॒ത്വ-മ॑ഗച്ഛന്ന് ॥ യോ᳚-ഽശ്വമേ॒ധേന॒ യജ॑തേ । ദേ॒വാനാ॑മേ॒വാ-യ॑നേനൈതി ॥ 81 ॥
പ്രാ॒ജാ॒പ॒ത്യേനൈ॒വ യ॒ജ്ഞേന॑ യജതേ കാമ॒പ്രേണ॑ । അപു॑നര്മാരമേ॒വ ഗ॑ച്ഛതി ॥ ഏ॒തസ്യ॒ വൈ രൂ॒പേണ॑ പു॒രസ്താ᳚-ത്പ്രാജാപ॒ത്യ-മൃ॑ഷ॒ഭ-ന്തൂ॑പ॒രം
ബ॑ഹുരൂ॒പ-മാല॑ഭതേ । സർവേ᳚ഭ്യഃ॒ കാമേ᳚ഭ്യഃ । സർവ॒സ്യാപ്ത്യൈ᳚ । സർവ॑സ്യ॒ ജിത്യൈ᳚ ॥ സർവ॑മേ॒വ തേനാ᳚പ്നോതി । സർവ॑-ഞ്ജയതി ।
യോ᳚-ഽശ്വമേ॒ധേന॒ യജ॑തേ । യ ഉ॑ ചൈനമേ॒വം-വേഁദ॑ ॥ 82 ॥
(മേധോ-ഽഭ॑വ॒--ദ്യജ॑ത - ഏതി॒ - വേദ॑) (അ. 22)
അനുവാകം 23 - അശ്വാവയവേഷൂപാസനമ്
യോ വാ അശ്വ॑സ്യ॒ മേദ്ധ്യ॑സ്യ॒ ലോമ॑നീ॒ വേദ॑ ।
അശ്വ॑സ്യൈ॒വ മേദ്ധ്യ॑സ്യ॒ ലോമം॑-ലോഁമഞ്ജുഹോതി ।
അ॒ഹോ॒രാ॒ത്രേ വാ അശ്വ॑സ്യ॒ മേദ്ധ്യ॑സ്യ॒ ലോമ॑നീ । യഥ്സാ॒യ-മ്പ്രാ॑തര്ജു॒ഹോതി॑ । അശ്വ॑സ്യൈ॒വ മേദ്ധ്യ॑സ്യ॒ ലോമം॑-ലോഁമഞ്ജുഹോതി ।
ഏ॒തദ॑നുകൃതി ഹസ്മ॒ വൈ പു॒രാ । അശ്വ॑സ്യ॒ മേദ്ധ്യ॑സ്യ॒ ലോമം॑-ലോഁമഞ്ജുഹ്വതി ॥
യോ വാ അശ്വ॑സ്യ॒ മേദ്ധ്യ॑സ്യ പ॒ദേ വേദ॑ ।
അശ്വ॑സ്യൈ॒വ മേദ്ധ്യ॑സ്യ പ॒ദേ പ॑ദേ ജുഹോതി ।
ദ॒ര്॒ശ॒പൂ॒ര്ണ॒മാ॒സൌ വാ അശ്വ॑സ്യ॒ മേദ്ധ്യ॑സ്യ പ॒ദേ ॥ 83 ॥
യദ്ദ॑ര്ശപൂര്ണമാ॒സൌ യജ॑തേ ।
അശ്വ॑സ്യൈ॒വ മേദ്ധ്യ॑സ്യ പ॒ദേ പ॑ദേ ജുഹോതി ।
ഏ॒തദ॑നുകൃതി ഹ സ്മ॒ വൈ പു॒രാ ।
അശ്വ॑സ്യ॒ മേദ്ധ്യ॑സ്യ പ॒ദേ പ॑ദേ ജുഹ്വതി ॥
യോ വാ അശ്വ॑സ്യ॒ മേദ്ധ്യ॑സ്യ വി॒വര്ത॑നം॒-വേഁദ॑ । അശ്വ॑സ്യൈ॒വ മേദ്ധ്യ॑സ്യ വി॒വര്ത॑നേ വിവര്തനേ ജുഹോതി । അ॒സൌ വാ ആ॑ദി॒ത്യോ-ഽശ്വഃ॑ । സ ആ॑ഹവ॒നീയ॒-മാഗ॑ച്ഛതി । തദ്വിവ॑ര്തതേ ।
യദ॑ഗ്നിഹോ॒ത്ര-ഞ്ജു॒ഹോതി॑ ।
അശ്വ॑സ്യൈ॒വ മേദ്ധ്യ॑സ്യ വി॒വര്ത॑നേ വിവര്തനേ ജുഹോതി । ഏ॒തദ॑നുകൃതി ഹ സ്മ॒ വൈ പു॒രാ ।
അശ്വ॑സ്യ॒ മേദ്ധ്യ॑സ്യ വി॒വര്ത॑നേ വിവര്തനേ ജുഹ്വതി ॥ 84 ॥
(പ॒ദേ - അ॑ഗ്നിഹോ॒ത്ര-ഞ്ജു॒ഹോതി॒ ത്രീണി॑ ച) (അ. 23)
(പ്ര॒ജാപ॑തി॒സ്തമ॑ഷ്ടാദ॒ശിഭിഃ॑ - പ്ര॒ജാപ॑തിരകാമയതോ॒ഭാ - വ॒സ്മൈ - യു॒ഞ്ജന്തി॒-തേജ॒സാ - ഽപ॑ പ്രാ॒ണാ - അപ॒ ശ്രീരൂ॒ദ്ര്ധ്വമ് - പ്ര॒ജാപ॑തിഃ പ്രേ॒ണാ-ഽനു॑ - പ്രഥ॒മേന॑ - പ്ര॒ജാപ॑തിരകാമയത മ॒ഹാന്. - വൈ᳚ശ്വദേ॒വോ വാ അശ്വോ - ഽശ്വ॑സ്യ - പ്ര॒ജാപ॑തി॒സ്തം-യഁ ॑ജ്ഞക്ര॒തുഭി॒ - രപ॒ ശ്രീര്ബ്രാ᳚ഹ്മ॒ണൌ - സർവേ॑ഷു- വാരു॒ണോ - യദ്യശ്വ॒മ് - തദാ॑ഹു- രേ॒ഷ വൈ വി॒ഭൂ - സ്താ॒ര്പ്യേണാ॑- ദി॒ത്യാഃ - പ്ര॒ജാപ॑തി-മ്പി॒തരം॒ - ഁയോ വാ അശ്വ॑സ്യ॒ മേദ്ധ്യ॑സ്യ॒ ലോമ॑നീ॒ ത്രയോ॑വിഗ്മ്ശതിഃ)
(പ്ര॒ജാപ॑തിര॒ - സ്മിന് ഁലോ॒കേ - ഉ॑ത്തര॒തഃ - ശ്രിയ॑മേ॒വ - പ്ര॒ജാപ॑തിരകാമയത മ॒ഹാന്.-യ-ത്പ്രാ॒ത - പ്ര വാ ഏ॒ഷ ഏ॒ഭ്യോ
ലോ॒കേഭ്യഃ॒- സർവഗ്മ്॑ ഹ॒ വൈ തത്ര॒ പയ॑സ്വ॒ദ്യ -ഉ॑ ചൈനമേ॒വം-വേഁദ॑ ച॒ത്വാര്യശീ॑തിഃ)
(പ്ര॒ജാപ॑തിരശ്വമേ॒ധം - ജു॑ഹ്വതി)
॥ ഹരിഃ ഓമ് ॥
॥ കൃഷ്ണ യജുർവേദീയ തൈത്തിരീയ ബ്രാഹ്മണേ തൃതീയാഷ്ടകേ നവമഃ പ്രപാഠക-സ്സമാപ്തഃ ॥
++++++++++++++++++++
