കൃഷ്ണ യജുർവേദീയ തൈത്തിരീയ ബ്രാഹ്മണേ ദ്വിതീയാഷ്ടകേ പ്രഥമഃ പ്രപാഠകഃ - അഗ്നിഹോത്രബ്രാഹ്മണമ്

ഓ-ന്നമഃ പരമാത്മനേ, ശ്രീ മഹാഗണപതയേ നമഃ,
ശ്രീ ഗുരുഭ്യോ നമഃ । ഹ॒രിഃ॒ ഓമ് ॥

അനുവാകം 1 - അഗ്നിഹോത്രസ്യോപോദ്ധാതഃ
അങ്ഗി॑രസോ॒ വൈ സ॒ത്രമാ॑സത । തേഷാ॒-മ്പൃശ്നി॑-ര്ഘര്മ॒ധുഗാ॑സീത് । സര്ജീ॒ഷേണാ॑ജീവത് । തേ᳚-ഽബ്രുവന്ന് । കസ്മൈ॒ നു സ॒ത്രമാ᳚സ്മഹേ । യേ᳚-ഽസ്യാ ഓഷ॑ധീ॒ര്ന ജ॒നയാ॑മ॒ ഇതി॑ । തേ ദി॒വോ വൃഷ്ടി॑-മസൃജന്ത । യാവ॑ന്ത-സ്സ്തോ॒കാ അ॒വാപ॑ദ്യന്ത । താവ॑തീ॒രോഷ॑ധയോ ഽജായന്ത ॥ താ ജാ॒താഃ പി॒തരോ॑ വി॒ഷേണാ॑ലിമ്പന്ന് ॥ 1 ॥

താസാ᳚-ഞ്ജ॒ഗ്ധ്വാ രുപ്യ॒ന്ത്യൈത് । തേ᳚-ഽബ്രുവന്ന് । ക ഇ॒ദമി॒ത്ഥ-മ॑ക॒രിതി॑ । വ॒യ-മ്ഭാ॑ഗ॒ധേയ॑-മി॒ച്ഛമാ॑നാ॒ ഇതി॑ പി॒തരോ᳚-ഽബ്രുവന്ന് । കിം-വോഁ ॑ ഭാഗ॒ധേയ॒മിതി॑ । അ॒ഗ്നി॒ഹോ॒ത്ര ഏ॒വ നോ-ഽപ്യ॒സ്ത്വിത്യ॑-ബ്രുവന്ന് । തേഭ്യ॑ ഏ॒ത-ദ്ഭാ॑ഗ॒ധേയ॒-മ്പ്രായ॑ച്ഛന്ന് । യദ്ധു॒ത്വാ നി॒മാര്​ഷ്ടി॑ । തതോ॒ വൈ ത ഓഷ॑ധീര-സ്വദയന്ന് ॥ യ ഏ॒വം-വേഁദ॑ ॥ 2 ॥

സ്വദ॑ന്തേ-ഽസ്മാ॒ ഓഷ॑ധയഃ । തേ വ॒ഥ്സമു॒-പാവാ॑സൃജന്ന് । ഇ॒ദ-ന്നോ॑ ഹ॒വ്യ-മ്പ്രദാ॑പ॒യേതി॑ । സോ᳚-ഽബ്രവീ॒ദ്വരം॑-വൃഁണൈ । ദശ॑ മാ॒ രാത്രീ᳚ര്ജാ॒ത-ന്ന ദോ॑ഹന്ന് । ആ॒സ॒ങ്ഗ॒വ-മ്മാ॒ത്രാ സ॒ഹ ച॑രാ॒ണീതി॑ । തസ്മാ᳚-ദ്വ॒ഥ്സ-ഞ്ജാ॒ത-ന്ദശ॒ രാത്രീ॒ര്ന ദു॑ഹന്തി । ആ॒സ॒ങ്ഗ॒വ-മ്മാ॒ത്രാ സ॒ഹ ചര॑തി । വാരേ॑വൃത॒ഗ്ഗ്॒ഹ്യ॑സ്യ । തസ്മാ᳚-ദ്വ॒ഥ്സഗ്​മ് സഗ്​മ്॑സൃഷ്ടധ॒യഗ്​മ് രു॒ദ്രോ ഘാതു॑കഃ । അതി॒ ഹി സ॒ന്ധാ-ന്ധയ॑തി ॥ 3 ॥
(അ॒ലി॒മ്പ॒ന് - വേദ॒ - ഘാതു॑ക॒ ഏക॑-ഞ്ച) (അ. 1)

അനുവാകം 2 - അഗ്നിഹോത്രനിരൂപണമ്
പ്ര॒ജാപ॑തി-ര॒ഗ്നി-മ॑സൃജത । ത-മ്പ്ര॒ജാ അന്വ॑സൃജ്യന്ത । തമ॑ഭാ॒ഗ ഉപാ᳚സ്ത । സോ᳚-ഽസ്യ പ്ര॒ജാഭി॒-രപാ᳚ക്രാമത് । തമ॑വ॒രുരു॑-ഥ്സമാ॒നോ-ഽന്വൈ᳚ത് । തമ॑വ॒രുധ॒-ന്നാശ॑ക്നോത് । സ തപോ॑ ഽതപ്യത । സോ᳚-ഽഗ്നി-രുപാ॑രമ॒താതാ॑പി॒ വൈ സ്യ പ്ര॒ജാപ॑തി॒രിതി॑ । സ ര॒രാടാ॒ദുദ॑മൃഷ്ട ॥ 4 ॥

ത-ദ്ഘൃ॒തമ॑ഭവത് । തസ്മാ॒ദ്യസ്യ॑ ദക്ഷിണ॒തഃ കേശാ॒ ഉന്മൃ॑ഷ്ടാഃ । താ-ഞ്ജ്യേ᳚ഷ്ഠല॒ക്ഷ്മീ പ്രാ॑ജാപ॒ത്യേത്യാ॑ഹുഃ । യ-ദ്ര॒രാടാ॑ദു॒ദമൃ॑ഷ്ട । തസ്മാ᳚-ദ്ര॒രാടേ॒ കേശാ॒ ന സ॑ന്തി । തദ॒ഗ്നൌ പ്രാഗൃ॑ഹ്ണാത് । തദ്വ്യ॑ചികി॒ഥ്സത് । ജു॒ഹവാ॒നീ(3) മാ ഹൌ॒ഷാ(3)മിതി॑ । ത-ദ്വി॑ചികി॒ഥ്സായൈ॒ ജന്മ॑ ॥ യ ഏ॒വം-വിഁ॒ദ്വാന്. വി॑ചി॒കിഥ്സ॑തി ॥ 5 ॥

വസീ॑യ ഏ॒വ ചേ॑തയതേ ॥ തം-വാഁഗ॒ഭ്യ॑വദ-ജ്ജു॒ഹുധീതി॑ । സോ᳚-ഽബ്രവീത് । കസ്ത്വമ॒സീതി॑ । സ്വൈവ തേ॒ വാഗിത്യ॑ബ്രവീത് । സോ॑-ഽജുഹോ॒-ഥ്സ്വാഹേതി॑ । തഥ്സ്വാ॑ഹാകാ॒രസ്യ॒ ജന്മ॑ ॥ യ ഏ॒വഗ്ഗ്​ സ്വാ॑ഹാകാ॒രസ്യ॒ ജന്മ॒ വേദ॑ । ക॒രോതി॑ സ്വാഹാകാ॒രേണ॑ വീ॒ര്യ᳚മ് ॥ യസ്യൈ॒വം-വിഁ॒ദുഷ॑-സ്സ്വാഹാകാ॒രേണ॒ ജുഹ്വ॑തി ॥ 6 ॥

ഭോഗാ॑യൈ॒വാസ്യ॑ ഹു॒ത-മ്ഭ॑വതി ॥ തസ്യാ॒ ആഹു॑ത്യൈ॒ പുരു॑ഷ-മസൃജത । ദ്വി॒തീയ॑-മജുഹോത് । സോ-ഽശ്വ॑-മസൃജത । തൃ॒തീയ॑-മജുഹോത് । സ ഗാ॑മസൃജത । ച॒തു॒ര്ഥ-മ॑ജുഹോത് । സോ-ഽവി॑മസൃജത । പ॒ഞ്ച॒മ-മ॑ജുഹോത് । സോ॑-ഽജാമ॑സൃജത ॥ 7 ॥

സോ᳚-ഽഗ്നി-ര॑ബിഭേത് । ആഹു॑തീഭി॒ർവൈ മാ᳚-ഽഽപ്നോ॒തീതി॑ । സ പ്ര॒ജാപ॑തി॒-മ്പുനഃ॒ പ്രാവി॑ശത് । ത-മ്പ്ര॒ജാപ॑തി-രബ്രവീത് । ജായ॒സ്വേതി॑ । സോ᳚-ഽബ്രവീത് । കി-മ്ഭാ॑ഗ॒ധേയ॑മ॒ഭി ജ॑നിഷ്യ॒ ഇതി॑ । തുഭ്യ॑മേ॒വേദഗ്​മ് ഹൂ॑യാതാ॒ ഇത്യ॑ബ്രവീത് । സ ഏ॒ത-ദ്ഭാ॑ഗ॒ധേയ॑മ॒ഭ്യ॑ജായത । യദ॑ഗ്നിഹോ॒ത്രമ് ॥ 8 ॥

തസ്മാ॑ദഗ്നിഹോ॒ത്ര-മു॑ച്യതേ ॥ തദ്ധൂ॒യമാ॑ന-മാദി॒ത്യോ᳚-ഽബ്രവീത് । മാ ഹൌ॑ഷീഃ । ഉ॒ഭയോ॒ർവൈ-നാ॑വേ॒തദിതി॑ । സോ᳚-ഽഗ്നി-ര॑ബ്രവീത് । ക॒ഥ-ന്നൌ॑ ഹോഷ്യ॒ന്തീതി॑ । സാ॒യമേ॒വ തുഭ്യ॑-ഞ്ജു॒ഹവന്ന്॑ । പ്രാ॒തര്മഹ്യ॒-മിത്യ॑ബ്രവീത് । തസ്മാ॑ദ॒ഗ്നയേ॑ സാ॒യഗ്​മ് ഹൂ॑യതേ । സൂര്യാ॑യ പ്രാ॒തഃ ॥ 9 ॥

ആ॒ഗ്നേ॒യീ വൈ രാത്രിഃ॑ । ഐ॒ന്ദ്രമഹഃ॑ । യദനു॑ദിതേ॒ സൂര്യേ᳚ പ്രാ॒തര്ജു॑ഹു॒യാത് । ഉ॒ഭയ॑മേ॒വാഗ്നേ॒യഗ്ഗ്​ സ്യാ᳚ത് । ഉദി॑തേ॒ സൂര്യേ᳚ പ്രാ॒തര്ജു॑ഹോതി । തഥാ॒-ഽഗ്നയേ॑ സാ॒യഗ്​മ് ഹൂ॑യതേ । സൂര്യാ॑യ പ്രാ॒തഃ ॥ രാത്രിം॒-വാഁ അനു॑ പ്ര॒ജാഃ പ്ര ജാ॑യന്തേ । അഹ്നാ॒ പ്രതി॑ തിഷ്ഠന്തി । യഥ്സാ॒യ-ഞ്ജു॒ഹോതി॑ ॥ 10 ॥

പ്രൈവ തേന॑ ജായതേ । ഉദി॑തേ॒ സൂര്യേ᳚ പ്രാ॒ത-ര്ജു॑ഹോതി । പ്രത്യേ॒വ തേന॑ തിഷ്ഠതി ॥ പ്ര॒ജാപ॑തിര-കാമയത॒ പ്രജാ॑യേ॒യേതി॑ । സ ഏ॒തദ॑ഗ്നിഹോ॒ത്ര-മ്മി॑ഥു॒ന-മ॑പശ്യത് । തദുദി॑തേ॒ സൂര്യേ॑-ഽജുഹോത് । യജു॑ഷാ॒ ഽന്യത് । തൂ॒ഷ്ണീമ॒ന്യത് । തതോ॒ വൈ സ പ്രാജാ॑യത । യസ്യൈ॒വം-വിഁ॒ദുഷ॒ ഉദി॑തേ॒ സൂര്യേ᳚-ഽഗ്നിഹോ॒ത്ര-ഞ്ജുഹ്വ॑തി ॥ 11 ॥

പ്രൈവ ജാ॑യതേ । അഥോ॒ യഥാ॒ ദിവാ᳚ പ്രജാ॒നന്നേതി॑ । താ॒ദൃഗേ॒വ തത് ॥ അഥോ॒ ഖല്വാ॑ഹുഃ । യസ്യ॒ വൈ ദ്വൌ പുണ്യൌ॑ ഗൃ॒ഹേ വസ॑തഃ । യസ്തയോ॑ര॒ന്യഗ്​മ് രാ॒ധയ॑ത്യ॒ന്യ-ന്ന । ഉ॒ഭൌ വാവ സ താവൃ॑ച്ഛ॒തീതി॑ । അ॒ഗ്നിം-വാഁവാദി॒ത്യ-സ്സാ॒യ-മ്പ്രവി॑ശതി । തസ്മാ॑ദ॒ഗ്നിര്ദൂ॒രാന്നക്ത॑-ന്ദദൃശേ ।
ഉ॒ഭേ ഹി തേജ॑സീ സ॒പന്ദ്യേ॑തേ ॥ 12 ॥

ഉ॒ദ്യന്തം॒-വാഁവാദി॒ത്യ-മ॒ഗ്നിരനു॑ സ॒മാരോ॑ഹതി । തസ്മാ᳚ദ്ധൂ॒മ ഏ॒വാഗ്നേര്ദിവാ॑ ദദൃശേ । യദ॒ഗ്നയേ॑ സാ॒യ-ഞ്ജു॑ഹു॒യാത് । ആ സൂര്യാ॑യ വൃശ്ച്യേത । യഥ്സൂര്യാ॑യ പ്രാ॒ത-ര്ജു॑ഹു॒യാത് । ആ-ഽഗ്നയേ॑ വൃശ്ച്യേത । ദേ॒വതാ᳚ഭ്യ-സ്സ॒മദ॑-ന്ദദ്ധ്യാത് । അ॒ഗ്നിര്ജ്യോതി॒-ര്ജ്യോതി॒-സ്സൂര്യ॒-സ്സ്വാഹേത്യേ॒വ സാ॒യഗ്​മ് ഹോ॑ത॒വ്യ᳚മ് । സൂര്യോ॒ ജ്യോതി॒-ര്ജ്യോതി॑ര॒ഗ്നി-സ്സ്വാഹേതി॑ പ്രാ॒തഃ । തഥോ॒ഭാഭ്യാഗ്​മ്॑ സാ॒യഗ്​മ് ഹൂ॑യതേ ॥ 13 ॥

ഉ॒ഭാഭ്യാ᳚-മ്പ്രാ॒തഃ । ന ദേ॒വതാ᳚ഭ്യ-സ്സ॒മദ॑-ന്ദധാതി ॥ അ॒ഗ്നിര്ജ്യോതി॒രിത്യാ॑ഹ । അ॒ഗ്നിർവൈ രേ॑തോ॒ധാഃ ॥ പ്ര॒ജാ ജ്യോതി॒രിത്യാ॑ഹ । പ്ര॒ജാ ഏ॒വാസ്മൈ॒ പ്ര ജ॑നയതി ॥ സൂര്യോ॒ ജ്യോതി॒രിത്യാ॑ഹ । പ്ര॒ജാസ്വേ॒വ പ്രജാ॑താസു॒ രേതോ॑ ദധാതി ॥ ജ്യോതി॑ര॒ഗ്നി-സ്സ്വാഹേത്യാ॑ഹ । പ്ര॒ജാ ഏ॒വ പ്രജാ॑താ അ॒സ്യാ-മ്പ്രതി॑ഷ്ഠാപയതി ॥ 14 ॥

തൂ॒ഷ്ണീമുത്ത॑രാ॒-മാഹു॑തി-ഞ്ജുഹോതി । മി॒ഥു॒ന॒ത്വായ॒ പ്രജാ᳚ത്യൈ ॥ യദുദി॑തേ॒ സൂര്യേ᳚ പ്രാ॒ത-ര്ജു॑ഹു॒യാത് । യഥാ-ഽതി॑ഥയേ॒ പ്രദ്രു॑തായ ശൂ॒ന്യായാ॑വസ॒ഥാ-യാ॑ഹാ॒ര്യഗ്​മ്॑ ഹര॑ന്തി । താ॒ദൃഗേ॒വ തത് ।
ക്വാഹ॒ തത॒സ്ത-ദ്ഭവ॒തീത്യാ॑ഹുഃ । യഥ്സ ന വേദ॑ । യസ്മൈ॒ തദ്ധര॒ന്തീതി॑ । തസ്മാ॒-ദ്യദൌ॑ഷ॒സ-ഞ്ജു॒ഹോതി॑ । തദേ॒വ സ॑പ്ര॒ന്തി । അഥോ॒ യഥാ॒ പ്രാര്ഥ॑മൌഷ॒സ-മ്പ॑രി॒ വേവേ᳚ഷ്ടി । താ॒ദൃഗേ॒വ തത് ॥ 15 ॥
(അ॒മൃ॒ഷ്ട॒ - വി॒ചി॒കിഥ്സ॑തി॒ - ജുഹ്വ॑ - ത്യ॒ജാമ॑സൃജ - താഗ്നിഹോ॒ത്രഗ്​മ് - സൂര്യാ॑യ പ്രാ॒ത--ര് ജു॒ഹോതി॒ - ജുഹ്വ॑തി - സ॒മ്പദ്യേ॑തേ - ഹൂയതേ - സ്ഥാപയതി - സമ്പ്ര॒തി ദ്വേ ച॑) (അ. 2)

അനുവാകം 3 - ഉപയോക്ഷ്യമാണസ്യ ഹവിഷ-സ്സംസ്കാരഃ
രു॒ദ്രോ വാ ഏ॒ഷഃ । യദ॒ഗ്നിഃ । പത്നീ᳚ സ്ഥാ॒ലീ । യന്മദ്ധ്യേ॒-ഽഗ്നേ-ര॑ധി॒ശ്രയേ᳚ത് । രു॒ദ്രായ॒ പത്നീ॒മപി॑ ദദ്ധ്യാത് । പ്ര॒മായു॑കാ സ്യാത് । ഉദീ॒ചോ-ഽങ്ഗാ॑രാന്നി॒രൂഹ്യാധി॑ ശ്രയതി । പത്നി॑യൈ ഗോപീ॒ഥായ॑ ॥ വ്യ॑ന്താന് കരോതി । തഥാ॒ പത്ന്യ-പ്ര॑മായുകാ ഭവതി ॥ 16 ॥

ഘ॒ര്മോ വാ ഏ॒ഷോ-ഽശാ᳚ന്തഃ । അഹ॑രഹഃ॒ പ്രവൃ॑ജ്യതേ । യദ॑ഗ്നിഹോ॒ത്രമ് । പ്രതി॑ഷിഞ്ചേ-ത്പ॒ശുകാ॑മസ്യ । ശാ॒ന്തമി॑വ॒ ഹി പ॑ശ॒വ്യ᳚മ് ॥ ന പ്രതി॑ഷിഞ്ചേ-ദ്ബ്രഹ്മവര്ച॒സകാ॑മസ്യ । സമി॑ദ്ധമിവ॒ ഹി ബ്ര॑ഹ്മവര്ച॒സമ് ॥ അഥോ॒ ഖലു॑ । പ്ര॒തി॒ഷിച്യ॑മേ॒വ । യത്-പ്ര॑തിഷി॒ഞ്ചതി॑ ॥ 17 ॥

തത്-പ॑ശ॒വ്യ᳚മ് । യജ്ജു॒ഹോതി॑ । തദ്ബ്ര॑ഹ്മവര്ച॒സി । ഉ॒ഭയ॑മേ॒വാകഃ॑ ॥ പ്രച്യു॑തം॒-വാഁ ഏ॒തദ॒സ്മാ-ല്ലോ॒കാത് । അഗ॑ത-ന്ദേവലോ॒കമ് । യച്ഛൃ॒തഗ്​മ് ഹ॒വിരന॑ഭിഘാരിതമ് । അ॒ഭിദ്യോ॑തയതി । അ॒ഭ്യേ॑വൈന॑ദ്ഘാരയതി । അഥോ॑ ദേവ॒ത്രൈവൈന॑-ദ്ഗമയതി ॥ 18 ॥

പര്യ॑ഗ്നി കരോതി । രക്ഷ॑സാ॒-മപ॑ഹത്യൈ ॥ ത്രിഃ പര്യ॑ഗ്നി കരോതി । ത്ര്യാ॑വൃ॒ദ്ധി യ॒ജ്ഞഃ । അഥോ॑ മേദ്ധ്യ॒ത്വായ॑ ॥ യത്-പ്രാ॒ചീന॑-മുദ്വാ॒സയേ᳚ത് । യജ॑മാനഗ്​മ് ശു॒ചാ ഽര്പ॑യേത് । യ-ദ്ദ॑ക്ഷി॒ണാ । പി॒തൃ॒ദേ॒വ॒ത്യഗ്ഗ്॑ സ്യാത് । യത്-പ്ര॒ത്യക് ॥ 19 ॥

പത്നീഗ്​മ്॑ ശു॒ചാ ഽര്പ॑യേത് । ഉ॒ദീ॒ചീന॒-മുദ്വാ॑സയതി । ഏ॒ഷാ വൈ ദേ॑വമനു॒ഷ്യാണാഗ്​മ്॑ ശാ॒ന്താ ദിക് । താമേ॒വൈന॒ദനൂ-ദ്വാ॑സയതി॒ ശാന്ത്യൈ᳚ ॥ വര്ത്മ॑ കരോതി । യ॒ജ്ഞസ്യ॒ സന്ത॑ത്യൈ ॥ നിഷ്ട॑പതി । ഉപൈ॒വ തഥ്സ്തൃ॑ണാതി ॥ ച॒തുരുന്ന॑യതി । ചതു॑ഷ്പാദഃ പ॒ശവഃ॑ ॥ 20 ॥

പ॒ശൂനേ॒വാ-വ॑രുന്ധേ ॥ സർവാ᳚ന്-പൂ॒ര്ണാനുന്ന॑യതി । സർവേ॒ ഹി പുണ്യാ॑ രാ॒ദ്ധാഃ ॥ അ॒നൂച॒ ഉന്ന॑യതി । പ്ര॒ജായാ॑ അനൂചീന॒ത്വായ॑ । അ॒നൂച്യേ॒വാസ്യ॑ പ്ര॒ജാ ഽര്ധു॑കാ ഭവതി ॥ സ-മ്മൃ॑ശതി॒ വ്യാവൃ॑ത്ത്യൈ ॥ നാഹോ᳚ഷ്യ॒ന്നുപ॑ സാദയേത് । യദഹോ᳚ഷ്യന്നുപ സാ॒ദയേ᳚ത് । യഥാ॒ ഽന്യസ്മാ॑ ഉപനി॒ധായ॑ ॥ 21 ॥

അ॒ന്യസ്മൈ᳚ പ്ര॒യച്ഛ॑തി । താ॒ദൃഗേ॒വ തത് । ആ-ഽസ്മൈ॑ വൃശ്ച്യേത । യദേ॒വ ഗാര്​ഹ॑പത്യേ-ഽധി॒ശ്രയ॑തി । തേന॒ ഗാര്​ഹ॑പത്യ-മ്പ്രീണാതി ॥ അ॒ഗ്നിര॑ബിഭേത് । ആഹു॑തയോ॒ മാ-ഽത്യേ᳚ഷ്യ॒ന്തീതി॑ । സ ഏ॒താഗ്​മ് സ॒മിധ॑-മപശ്യത് । താമാ-ഽധ॑ത്ത । തതോ॒ വാ അ॒ഗ്നാവാഹു॑തയോ-ഽദ്ധ്രിയന്ത ॥ 22 ॥

യദേ॑നഗ്​മ് സ॒മയ॑ച്ഛത് । തഥ്സ॒മിധ॑-സ്സമി॒ത്ത്വമ് । സ॒മിധ॒മാദ॑ധാതി । സമേ॒വൈനം॑-യഁച്ഛതി । ആഹു॑തീനാ॒-ന്ധൃത്യൈ᳚ । അഥോ॑ അഗ്നിഹോ॒ത്രമേ॒വേദ്ധ്മവ॑ത്-കരോതി । ആഹു॑തീനാ॒-മ്പ്രതി॑ഷ്ഠിത്യൈ ॥ ബ്ര॒ഹ്മ॒വാ॒ദിനോ॑ വദന്തി । യദേകാഗ്​മ്॑ സ॒മിധ॑മാ॒ധായ॒ ദ്വേ ആഹു॑തീ ജു॒ഹോതി॑ । അഥ॒ കസ്യാഗ്​മ്॑ സ॒മിധി॑ ദ്വി॒തീയാ॒-മാഹു॑തി-ഞ്ജുഹോ॒തീതി॑ ॥ 23 ॥

യ-ദ്ദ്വേ സ॒മിധാ॑വാദ॒ദ്ധ്യാത് । ഭ്രാതൃ॑വ്യമസ്മൈ ജനയേത് । ഏകാഗ്​മ്॑ സ॒മിധ॑മാ॒ധായ॑ । യജു॑ഷാ॒ ഽന്യാമാഹു॑തി-ഞ്ജുഹോതി । ഉ॒ഭേ ഏ॒വ സ॒മിദ്വ॑തീ॒ ആഹു॑തീ ജുഹോതി । നാസ്മൈ॒ ഭ്രാതൃ॑വ്യ-ഞ്ജനയതി ॥ ആദീ᳚പ്തായാ-ഞ്ജുഹോതി । സമി॑ദ്ധമിവ॒ ഹി ബ്ര॑ഹ്മവര്ച॒സമ് । അഥോ॒ യഥാ-ഽതി॑ഥി॒-ഞ്ജ്യോതി॑ഷ്കൃ॒ത്വാ പ॑രി॒വേവേ᳚ഷ്ടി । താ॒ദൃഗേ॒വ തത് ॥ ച॒തുരുന്ന॑യതി । ദ്വിര്ജു॑ഹോതി । തസ്മാ᳚-ദ്ദ്വി॒പാ-ച്ചതു॑ഷ്പാദമത്തി । അഥോ᳚ ദ്വി॒പദ്യേ॒വ ചതു॑ഷ്പദഃ॒ പ്രതി॑ഷ്ഠാപയതി ॥ 24 ॥
(ഭ॒വ॒തി॒ - പ്ര॒തി॒ഷി॒ഞ്ചതി॑ - ഗമയതി - പ്ര॒ത്യക് - പ॒ശവ॑ - ഉപനി॒ധാ - യാ᳚ദ്ഘ്രിയ॒ന് - തേതി॒ - തച്ച॒ത്വാരി॑ ച) (അ. 3)

അനുവാകം 4 - ഉപയുക്തസ്യ ഹവിഷ-സ്സംസ്കാരഃ
ഉ॒ത്ത॒രാവ॑തീം॒-വൈഁ ദേ॒വാ ആഹു॑തി॒മജു॑ഹവുഃ । അവാ॑ചീ॒മസു॑രാഃ । തതോ॑ ദേ॒വാ അഭ॑വന്ന് । പരാ-ഽസു॑രാഃ । യ-ങ്കാ॒മയേ॑ത॒ വസീ॑യാന്-ഥ്സ്യാ॒ദിതി॑ । കനീ॑യ॒സ്തസ്യ॒ പൂർവഗ്​മ്॑ ഹു॒ത്വാ । ഉത്ത॑ര॒-മ്ഭൂയോ॑ ജുഹുയാത് । ഏ॒ഷാ വാ ഉ॑ത്ത॒രാവ॒ത്യാഹു॑തിഃ । താ-ന്ദേ॒വാ അ॑ജുഹവുഃ । തത॒സ്തേ॑-ഽഭവന്ന് ॥ 25 ॥

യസ്യൈ॒വ-ഞ്ജുഹ്വ॑തി । ഭവ॑ത്യേ॒വ ॥ യ-ങ്കാ॒മയേ॑ത॒ പാപീ॑യാന്-ഥ്സ്യാ॒ദിതി॑ । ഭൂയ॒സ്തസ്യ॒ പൂർവഗ്​മ്॑ ഹു॒ത്വാ । ഉത്ത॑ര॒-ങ്കനീ॑യോ ജുഹുയാത് । ഏ॒ഷാ വാ അവാ॒ച്യാഹു॑തിഃ । താമസു॑രാ അജുഹവുഃ । തത॒സ്തേ പരാ॑-ഽഭവന്ന് । യസ്യൈ॒വ-ഞ്ജുഹ്വ॑തി । പരൈ॒വ ഭ॑വതി ॥ 26 ॥

ഹു॒ത്വോപ॑ സാദയ॒ത്യജാ॑മിത്വായ । അഥോ॒ വ്യാവൃ॑ത്ത്യൈ ॥ ഗാര്​ഹ॑പത്യ॒-മ്പ്രതീ᳚ക്ഷതേ । അന॑നുദ്ധ്യായിന-മേ॒വൈന॑-ങ്കരോതി ॥ അ॒ഗ്നി॒ഹോ॒ത്രസ്യ॒ വൈ സ്ഥാ॒ണുര॑സ്തി । തം-യഁ ഋ॒ച്ഛേത് । യ॒ജ്ഞ॒സ്ഥാ॒ണുമൃ॑ച്ഛേത് । ഏ॒ഷ വാ അ॑ഗ്നിഹോ॒ത്രസ്യ॑ സ്ഥാ॒ണുഃ । യത്-പൂർവാ-ഽഽഹു॑തിഃ । താം-യഁദുത്ത॑രയാ॒-ഽഭി ജു॑ഹു॒യാത് ॥ 27 ॥

യ॒ജ്ഞ॒സ്ഥാ॒ണു-മൃ॑ച്ഛേത് । അ॒തി॒ഹായ॒ പൂർവാ॒മാഹു॑തി-ഞ്ജുഹോതി । യ॒ജ്ഞ॒സ്ഥാ॒ണുമേ॒വ പരി॑ വൃണക്തി । അഥോ॒ ഭ്രാതൃ॑വ്യമേ॒വാപ്ത്വാ ഽതി॑ക്രാമതി ॥ അ॒വാ॒ചീനഗ്​മ്॑ സാ॒യമുപ॑ മാര്​ഷ്ടി । രേത॑ ഏ॒വ ത-ദ്ദ॑ധാതി । ഊ॒ര്ധ്വ-മ്പ്രാ॒തഃ । പ്ര ജ॑നയത്യേ॒വ തത് ॥ ബ്ര॒ഹ്മ॒വാ॒ദിനോ॑ വദന്തി । ച॒തുരുന്ന॑യതി ॥ 28 ॥

ദ്വിര്ജു॑ഹോതി । അഥ॒ ക്വ॑ ദ്വേ ആഹു॑തീ ഭവത॒ ഇതി॑ । അ॒ഗ്നൌ വൈ᳚ശ്വാന॒ര ഇതി॑ ബ്രൂയാത് । ഏ॒ഷ വാ അ॒ഗ്നിർവൈ᳚ശ്വാന॒രഃ । യദ്ബ്രാ᳚ഹ്മ॒ണഃ । ഹു॒ത്വാ ദ്വിഃ പ്രാശ്ഞാ॑തി । അ॒ഗ്നാവേ॒വ വൈ᳚ശ്വാന॒രേ ദ്വേ ആഹു॑തീ ജുഹോതി ॥ ദ്വിര്ജു॒ഹോതി॑ । ദ്വിര്നിമാ᳚ര്​ഷ്ടി । ദ്വിഃ പ്രാശ്ഞാ॑തി ॥ 29 ॥

ഷട്-ഥ്സമ്പ॑ദ്യന്തേ । ഷഡ്വാ ഋ॒തവഃ॑ । ഋ॒തൂനേ॒വ പ്രീ॑ണാതി । ബ്ര॒ഹ്മ॒വാ॒ദിനോ॑ വദന്തി । കി॒-ന്ദേ॒വ॒ത്യ॑-മഗ്നിഹോ॒ത്രമിതി॑ । വൈ॒ശ്വ॒ദേ॒വമിതി॑ ബ്രൂയാത് । യ-ദ്യജു॑ഷാ ജു॒ഹോതി॑ । തദൈ᳚ന്ദ്രാ॒ഗ്നമ് । യത്-തൂ॒ഷ്ണീമ് । തത്-പ്രാ॑ജാപ॒ത്യമ് ॥ 30 ॥

യന്നി॒മാര്​ഷ്ടി॑ । തദോഷ॑ധീനാമ് । യദ്ദ്വി॒തീയ᳚മ് । തത്-പി॑തൃ॒ണാമ് । യത്-പ്രാശ്ഞാ॑തി । ത-ദ്ഗര്ഭാ॑ണാമ് । തസ്മാ॒-ദ്ഗര്ഭാ॒ അന॑ശ്നന്തോ വര്ധന്തേ । യദാ॒ചാമ॑തി । തന്മ॑നു॒ഷ്യാ॑ണാമ് ॥ ഉദ॑മ്പര്യാ॒വൃത്യാചാ॑മതി ॥ 31 ॥

ആ॒ത്മനോ॑ ഗോപീ॒ഥായ॑ ॥ നിര്ണേ॑നേക്തി॒ ശുദ്ധ്യൈ᳚ ॥ നിഷ്ട॑പതി സ്വ॒ഗാകൃ॑ത്യൈ । ഉ-ദ്ദി॑ശതി । സ॒പ്ത॒ര്॒ഷീനേ॒വ പ്രീ॑ണാതി ॥ ദ॒ക്ഷി॒ണാ പ॒ര്യാവ॑ര്തതേ । സ്വമേ॒വ വീ॒ര്യ॑മനു॑ പ॒ര്യാവ॑ര്തതേ । തസ്മാ॒-ദ്ദക്ഷി॒ണോ-ഽര്ധ॑ ആ॒ത്മനോ॑ വീ॒ര്യാ॑വത്തരഃ । അഥോ॑ ആദി॒ത്യസ്യൈ॒വാവൃത॒മനു॑ പ॒ര്യാവ॑ര്തതേ ॥ ഹു॒ത്വോപ॒ സമി॑ന്ധേ ॥ 32 ॥

ബ്ര॒ഹ്മ॒വ॒ര്ച॒സസ്യ॒ സമി॑ദ്ധ്യൈ ॥ ന ബ॒ര॒ഃഇരനു॒ പ്ര ഹ॑രേത് । അസഗ്ഗ്॑സ്ഥിതോ॒ വാ ഏ॒ഷ യ॒ജ്ഞഃ । യദ॑ഗ്നിഹോ॒ത്രമ് । യദ॑നു പ്ര॒ഹരേ᳚ത് । യ॒ജ്ഞം-വിഁച്ഛി॑ന്ദ്യാത് । തസ്മാ॒ന്നാനു॑ പ്ര॒ഹൃത്യ᳚മ് । യ॒ജ്ഞസ്യ॒ സന്ത॑ത്യൈ ॥ അ॒പോ നി ന॑യതി । അ॒വ॒ഭൃ॒ഥസ്യൈ॒വ രൂ॒പമ॑കഃ ॥ 33 ॥
(അ॒ഭ॒വ॒ന് - ഭ॒വ॒തി॒ - ജു॒ഹു॒യാന് - ന॑യതി - മാര്​ഷ്ടി॒ ദ്വിഃ പ്രാശ്ഞാ॑തി - പ്രാജാപ॒ത്യ - മാചാ॑മതീ - ന്ധേ - ഽകഃ) (അ. 4)

അനുവാകം 5 - കാമ്യാനി ഹോമദ്രവ്യാണി
ബ്ര॒ഹ്മ॒വാ॒ദിനോ॑ വദന്തി । അ॒ഗ്നി॒ഹോ॒ത്രപ്രാ॑യണാ യ॒ജ്ഞാഃ । കി-മ്പ്രാ॑യണ-മഗ്നിഹോ॒ത്രമിതി॑ । വ॒ഥ്സോ വാ അ॑ഗ്നിഹോ॒ത്രസ്യ॒ പ്രായ॑ണമ് । അ॒ഗ്നി॒ഹോ॒ത്രം-യഁജ്ഞാനാ᳚മ് ॥ തസ്യ॑ പൃഥി॒വീ സദഃ॑ । അ॒ന്തരി॑ക്ഷ॒-മാഗ്നീ᳚ദ്ധ്രമ് । ദ്യൌര്-ഹ॑വി॒ര്ധാന᳚മ് । ദി॒വ്യാ ആപഃ॒ പ്രോക്ഷ॑ണയഃ । ഓഷ॑ധയോ ബ॒ര॒ഃഇഃ ॥ 34 ॥
വന॒സ്പത॑യ ഇ॒ദ്ധ്മഃ । ദിശഃ॑ പരി॒ധയഃ॑ । ആ॒ദി॒ത്യോ യൂപഃ॑ । യജ॑മാനഃ പ॒ശുഃ । സ॒മു॒ദ്രോ॑-ഽവഭൃ॒ഥഃ । സം॒​വഁ॒ഥ്സ॒ര-സ്സ്വ॑ഗാകാ॒രഃ । തസ്മാ॒ദാഹി॑താഗ്നേ॒-സ്സർവ॑മേ॒വ ബ॑ര്​ഹി॒ഷ്യ॑-ന്ദ॒ത്ത-മ്ഭ॑വതി । യ-ഥ്സാ॒യ-ഞ്ജു॒ഹോതി॑ । രാത്രി॑മേ॒വ തേന॑ ദക്ഷി॒ണ്യാ᳚-ങ്കുരുതേ । യത്-പ്രാ॒തഃ ॥ 35 ॥

അഹ॑രേ॒വ തേന॑ ദക്ഷി॒ണ്യ॑-ങ്കുരുതേ । യത്-തതോ॒ ദദാ॑തി । സാ ദക്ഷി॑ണാ ॥ യാവ॑ന്തോ॒ വൈ ദേ॒വാ അഹു॑ത॒മാദന്ന്॑ । തേ പരാ॑-ഽഭവന്ന് । ത ഏ॒തദ॑ഗ്നിഹോ॒ത്രഗ്​മ് സർവ॑സ്യൈ॒വ സ॑മവ॒ദായാ॑ജുഹവുഃ । തസ്മാ॑ദാഹുഃ । അ॒ഗ്നി॒ഹോ॒ത്രം-വൈഁ ദേ॒വാ ഗൃ॒ഹാണാ॒-ന്നിഷ്കൃ॑തി-മപശ്യ॒ന്നിതി॑ । യ-ഥ്സാ॒യ-ഞ്ജു॒ഹോതി॑ । രാത്രി॑യാ ഏ॒വ തദ്ധു॒താദ്യാ॑യ ॥ 36 ॥

യജ॑മാന॒സ്യാ-പ॑രാഭാവായ । യത്-പ്രാ॒തഃ । അഹ്ന॑ ഏ॒വ തദ്ധു॒താദ്യാ॑യ । യജ॑മാന॒സ്യാ-പ॑രാഭാവായ । യത്-തതോ॒-ഽശ്നാതി॑ । ഹു॒തമേ॒വ തത് ॥ ദ്വയോഃ॒ പയ॑സാ ജുഹുയാത്-പ॒ശുകാ॑മസ്യ । ഏ॒തദ്വാ അ॑ഗ്നിഹോ॒ത്ര-മ്മി॑ഥു॒നമ് । യ ഏ॒വം-വേഁദ॑ । പ്ര പ്ര॒ജയാ॑ പ॒ശുഭി॑-ര്മിഥു॒നൈ-ര്ജാ॑യതേ ॥ 37 ॥

ഇ॒മാമേ॒വ പൂർവ॑യാ ദു॒ഹേ । അ॒മൂമുത്ത॑രയാ । അ॒ധി॒ശ്രിത്യോത്ത॑ര॒മാ ന॑യതി । യോനാ॑വേ॒വ ത-ദ്രേത॑-സ്സിഞ്ചതി പ്ര॒ജന॑നേ ॥ ആജ്യേ॑ന ജുഹുയാ॒ത്-തേജ॑സ്കാമസ്യ । തേജോ॒ വാ ആജ്യ᳚മ് । തേ॒ജ॒സ്വ്യേ॑വ ഭ॑വതി । പയ॑സാ പ॒ശുകാ॑മസ്യ । ഏ॒തദ്വൈ പ॑ശൂ॒നാഗ്​മ് രൂ॒പമ് । രൂ॒പേണൈ॒വാസ്മൈ॑ പ॒ശൂനവ॑ രുന്ധേ ॥ 38 ॥

പ॒ശു॒മാനേ॒വ ഭ॑വതി । ദ॒ദ്ധ്നേന്ദ്രി॒യ കാ॑മസ്യ । ഇ॒ന്ദ്രി॒യം-വൈഁ ദധി॑ । ഇ॒ന്ദ്രി॒യാ॒വ്യേ॑വ ഭ॑വതി । യ॒വാ॒ഗ്വാ᳚ ഗ്രാമ॑കാമസ്യൌഷ॒ധാ വൈ മ॑നു॒ഷ്യാഃ᳚ । ഭാ॒ഗ॒ധേയേ॑നൈ॒വാസ്മൈ॑ സജാ॒താനവ॑-രുന്ധേ । ഗ്രാ॒മ്യേ॑വ ഭ॑വതി ॥
അയ॑ജ്ഞോ॒ വാ ഏ॒ഷഃ । യോ॑സാ॒മാ ॥ 39 ॥

ച॒തുരുന്ന॑യതി । ചതു॑രക്ഷരഗ്​മ് രഥന്ത॒രമ് । ര॒ഥ॒ന്ത॒രസ്യൈ॒ഷ വര്ണഃ॑ । ഉ॒പരീ॑വ ഹരതി । അ॒ന്തരി॑ക്ഷം-വാഁമദേ॒വ്യമ് । വാ॒മ॒ദേ॒വ്യസ്യൈ॒ഷ വര്ണഃ॑ । ദ്വിര്ജു॑ഹോതി । ദ്വ്യ॑ക്ഷര-മ്ബൃ॒ഹത് । ബൃ॒ഹ॒ത ഏ॒ഷ വര്ണഃ॑ । അ॒ഗ്നി॒ഹോ॒ത്രമേ॒വ ത-ഥ്സാമ॑ന്വത്-കരോതി ॥ 40 ॥

യോ വാ അ॑ഗ്നിഹോ॒ത്രസ്യോ॑പ॒സദോ॒ വേദ॑ । ഉപൈ॑നമുപ॒സദോ॑ നമന്തി । വി॒ന്ദത॑ ഉപസ॒ത്താര᳚മ് । ഉ॒ന്നീയോപ॑ സാദയതി । പൃ॒ഥി॒വീമേ॒വ പ്രീ॑ണാതി । ഹോ॒ഷ്യന്നുപ॑ സാദയതി । അ॒ന്തരി॑ക്ഷമേ॒വ പ്രീ॑ണാതി । ഹു॒ത്വോപ॑ സാദയതി । ദിവ॑മേ॒വ പ്രീ॑ണാതി । ഏ॒താ വാ അ॑ഗ്നിഹോ॒ത്രസ്യോ॑പ॒സദഃ॑ ॥ 41 ॥

യ ഏ॒വം-വേഁദ॑ । ഉപൈ॑ന-മുപ॒സദോ॑ നമന്തി । വി॒ന്ദത॑ ഉപസ॒ത്താര᳚മ് ॥ യോ വാ അ॑ഗ്നിഹോ॒ത്രസ്യാശ്രാ॑വിത-മ്പ്ര॒ത്യാശ്രാ॑വിത॒ഗ്​മ്॒ ഹോതാ॑ര-മ്ബ്ര॒ഹ്മാണം॑-വഁഷട്കാ॒രം-വേഁദ॑ । തസ്യ॒ ത്വേ॑വ ഹു॒തമ് । പ്രാ॒ണോ വാ അ॑ഗ്നിഹോ॒ത്രസ്യാശ്രാ॑വിതമ് । അ॒പാ॒നഃ പ്ര॒ത്യാശ്രാ॑വിതമ് । മനോ॒ ഹോതാ᳚ । ചക്ഷു॑-ര്ബ്ര॒ഹ്മാ । നി॒മേ॒ഷോ വ॑ഷട്കാ॒രഃ ॥ 42 ॥

യ ഏ॒വം-വേഁദ॑ । തസ്യ॒ ത്വേ॑വ ഹു॒തമ് ॥ സാ॒യം॒-യാഁവാ॑നശ്ച॒ വൈ ദേ॒വാഃ പ്രാ॑ത॒ര്യാവാ॑ണശ്ചാ-ഗ്നിഹോ॒ത്രിണോ॑ ഗൃ॒ഹമാഗ॑ച്ഛന്തി । താന്. യന്ന ത॒ര്പയേ᳚ത് । പ്ര॒ജയാ᳚-ഽസ്യ പ॒ശുഭി॒ർവി തി॑ഷ്ഠേരന്ന് । യത്ത॒ര്പയേ᳚ത് । തൃ॒പ്താ ഏ॑ന-മ്പ്ര॒ജയാ॑ പ॒ശുഭി॑സ്തര്പയേയുഃ ॥ സ॒ജൂര്ദേ॒വൈ-സ്സാ॒യം-യാഁവ॑ഭി॒രിതി॑ സാ॒യഗ്​മ് സ-മ്മൃ॑ശതി । സ॒ജൂര്ദേ॒വൈഃ പ്രാ॒തര്യാവ॑ഭി॒രിതി॑ പ്രാ॒തഃ । യേ ചൈ॒വ ദേ॒വാ-സ്സാ॑യം॒-യാഁവാ॑നോ॒ യേ ച॑ പ്രാത॒ര്യാവാ॑ണഃ ॥ 43 ॥

താനേ॒വോഭയാഗ്॑ സ്തര്പയതി । ത ഏ॑ന-ന്തൃ॒പ്താഃ പ്ര॒ജയാ॑ പ॒ശുഭി॑ സ്തര്പയന്തി ॥ അ॒രു॒ണോ ഹ॑ സ്മാ॒ഹൌപ॑വേശിഃ । അ॒ഗ്നി॒ഹോ॒ത്ര ഏ॒വാഹഗ്​മ് സാ॒യ-മ്പ്രാ॑ത॒ർവജ്ര॒-മ്ഭ്രാതൃ॑വ്യേഭ്യഃ॒ പ്ര ഹ॑രാമി । തസ്മാ॒-ന്മത്പാപീ॑യാഗ്​മ്സോ॒ ഭ്രാതൃ॑വ്യാ॒ ഇതി॑ । ച॒തുരുന്ന॑യതി । ദ്വിര്ജു॑ഹോതി । സ॒മി-ഥ്സ॑പ്ത॒മീ । സ॒പ്തപ॑ദാ॒ ശക്വ॑രീ । ശാ॒ക്വ॒രോ വജ്രഃ॑ । അ॒ഗ്നി॒ഹോ॒ത്ര ഏ॒വ തഥ്സാ॒യ-മ്പ്രാ॑ത॒ർവജ്രം॒-യഁജ॑മാനോ॒ ഭ്രാതൃ॑വ്യായ॒ പ്ര ഹ॑രതി । ഭവ॑ത്യാ॒ത്മനാ᳚ । പരാ᳚-ഽസ്യ॒ ഭ്രാതൃ॑വ്യോ ഭവതി ॥ 44 ॥
(ബ॒ര്॒ഹിഃ - പ്രാ॒ത--ര് ഹു॒താദ്യാ॑യ - ജായതേ - രുന്ധേ - ഽസാ॒മാ - ക॑രോ - ത്യേ॒താ വാ അ॑ഗ്നിഹോ॒ത്രസ്യോ॑ പ॒സദോ॑ - വഷട്കാ॒ര - ശ്ച॑ പ്രാത॒ര്യാവാ॑ണോ॒ - വജ്ര॒സ്ത്രീണി॑ ച) (അ. 5)

അനുവാകം 6 - അഭ്യുദ്ദ്രവണമ്, ഹോമാഭാവപ്രതീകാരശ്ച
പ്ര॒ജാപ॑തി-രകാമയ-താത്മ॒ന് വന്മേ॑ ജായേ॒തേതി॑ । സോ॑-ഽജുഹോത് । തസ്യാ᳚ത്മ॒ന് വദ॑ജായത । അ॒ഗ്നി-ർവാ॒യുരാ॑-ദി॒ത്യഃ । തേ᳚-ഽബ്രുവന്ന് । പ്ര॒ജാപ॑തി-രഹൌഷീ-ദാത്മ॒ന്-വന്മേ॑ ജായേ॒തേതി॑ । തസ്യ॑ വ॒യമ॑ജനിഷ്മഹി । ജായ॑താ-ന്ന ആത്മ॒ന്-വദിതി॒ തേ॑-ഽജുഹവുഃ । പ്രാ॒ണാനാ॑മ॒ഗ്നിഃ । ത॒നുവൈ॑ വാ॒യുഃ ॥ 45 ॥

ചക്ഷു॑ഷ ആദി॒ത്യഃ । തേഷാഗ്​മ്॑ ഹു॒താദ॑ജായത॒ ഗൌരേ॒വ ॥ തസ്യൈ॒ പയ॑സി॒ വ്യായ॑ച്ഛന്ത । മമ॑ ഹു॒താദ॑ജനി॒ മമേതി॑ । തേ പ്ര॒ജാപ॑തി-മ്പ്ര॒ശ്നമാ॑യന്ന് । സ ആ॑ദി॒ത്യോ᳚-ഽഗ്നി-മ॑ബ്രവീത് । യ॒ത॒രോ നൌ॒ ജയാ᳚ത് । തന്നൌ॑ സ॒ഹാസ॒ദിതി॑ । കസ്യൈ കോ-ഽഹൌ॑ഷീ॒ദിതി॑ പ്ര॒ജാപ॑തി-രബ്രവീ॒ത്-കസ്യൈ ക॒ ഇതി॑ । പ്രാ॒ണാനാ॑മ॒ഹമിത്യ॒ഗ്നിഃ ॥ 46 ॥

ത॒നുവാ॑ അ॒ഹമിതി॑ വാ॒യുഃ । ചക്ഷു॑ഷോ॒-ഽഹമിത്യാ॑ദി॒ത്യഃ । യ ഏ॒വ പ്രാ॒ണാനാ॒മഹൌ॑ഷീത് । തസ്യ॑ ഹു॒താദ॑ജ॒നീതി॑ । അ॒ഗ്നേര്-ഹു॒താദ॑ജ॒നീതി॑ । തദ॑ഗ്നിഹോ॒ത്രസ്യാ᳚-ഗ്നിഹോത്ര॒ത്വമ് । ഗൌർവാ അ॑ഗ്നിഹോ॒ത്രമ് । യ ഏ॒വം-വേഁദ॒ ഗൌര॑ഗ്നിഹോ॒ത്രമിതി॑ । പ്രാ॒ണാ॒പാ॒നാഭ്യാ॑-മേ॒വാഗ്നിഗ്​മ് സമ॑ര്ധയതി । അവ്യ॑ര്ധുകഃ പ്രാണാപാ॒നാഭ്യാ᳚-മ്ഭവതി ॥ 47 ॥

യ ഏ॒വം-വേഁദ॑ ॥ തൌ വാ॒യുര॑ബ്രവീത് । അനു॒ മാ ഭ॑ജത॒മിതി॑ । യദേ॒വ ഗാര്​ഹ॑പത്യേ-ഽധി॒ശ്രിത്യാ॑-ഹവ॒നീയ॑-മ॒ഭ്യു॑ദ്ദ്രവാന്॑ । തേന॒ ത്വാ-മ്പ്രീ॑ണാ॒നിത്യ॑-ബ്രൂതാമ് । തസ്മാ॒-ദ്യ-ദ്ഗാര്​ഹ॑പത്യേ-ഽധി॒-ശ്രിത്യാ॑ഹവ॒നീയ॑-മ॒ഭ്യു॑ദ്ദ്രവ॑തി । വാ॒യുമേ॒വ തേന॑ പ്രീണാതി ॥ പ്ര॒ജാപ॑തി-ര്ദേ॒വതാ᳚-സ്സൃ॒ജമാ॑നഃ । അ॒ഗ്നിമേ॒വ ദേ॒വതാ॑നാ-മ്പ്രഥ॒മ-മ॑സൃജത । സോ᳚-ഽന്യദാ॑ല॒മ്-ഭ്യ॑മവി॑ത്ത്വാ ॥ 48 ॥

പ്ര॒ജാപ॑തിമ॒ഭി പ॒ര്യാവ॑ര്തത । സ മൃ॒ത്യോ-ര॑ബിഭേത് । സോ॑-ഽമുമാ॑ദി॒ത്യ-മാ॒ത്മനോ॒ നിര॑മിമീത । തഗ്​മ്ഹു॒ത്വാ പരാ᳚മ്പ॒ര്യാവ॑ര്തത । തതോ॒ വൈ സ മൃ॒ത്യുമപാ॑ജയത് । അപ॑ മൃ॒ത്യു-ഞ്ജ॑യതി । യ ഏ॒വം-വേഁദ॑ ॥ തസ്മാ॒-ദ്യസ്യൈ॒വം-വിഁ॒ദുഷഃ॑ । ഉ॒തൈകാ॒ഹമു॒ത ദ്വ്യ॒ഹ-ന്ന ജുഹ്വ॑തി । ഹു॒തമേ॒വാസ്യ॑ ഭവതി । അ॒സൌ ഹ്യാ॑ദി॒ത്യോ᳚-ഽഗ്നിഹോ॒ത്രമ് ॥ 49 ॥
(ത॒നുവൈ॑ വാ॒യു - ര॒ഗ്നി--ര് ഭ॑വ॒ - ത്യവി॑ത്ത്വാ - ഭവ॒ത്യേക॑-ഞ്ച) (അ. 6)

അനുവാകം 7 - ഹവിഷ-സ്സർവദേവതാസമ്ബന്ധേന പ്രശംസാ
രൌ॒ദ്ര-ങ്ഗവി॑ । വാ॒യ॒വ്യ॑-മുപ॑സൃഷ്ടമ് । ആ॒ശ്വി॒ന-ന്ദു॒ഹ്യമാ॑നമ് । സൌ॒മ്യ-ന്ദു॒ഗ്ധമ് । വാ॒രു॒ണമധി॑ശ്രിതമ് । വൈ॒ശ്വ॒ദേ॒വാ ഭി॒ന്ദവഃ॑ । പൌ॒ഷ്ണമുദ॑ന്തമ് । സാ॒ര॒സ്വ॒തം-വിഁ॒ഷ്യന്ദ॑മാനമ് । മൈ॒ത്രഗ്​മ് ശരഃ॑ । ധാ॒തുരുദ്വാ॑സിതമ് । ബൃഹ॒സ്പതേ॒രുന്നീ॑തമ് । സ॒വി॒തുഃ പ്രക്രാ᳚ന്തമ് । ദ്യാ॒വാ॒പൃ॒ഥി॒വ്യഗ്ഗ്॑ ഹ്രി॒യമാ॑ണമ് । ഐ॒ന്ദ്രാ॒ഗ്ന-മുപ॑സന്നമ് । അ॒ഗ്നേഃ പൂർവാ ഽഽഹു॑തിഃ । പ്ര॒ജാപ॑തേ॒-രുത്ത॑രാ । ഐ॒ന്ദ്രഗ്​മ് ഹു॒തമ് ॥ 50 ॥
(ഉദ്വാ॑സിതഗ്​മ് സ॒പ്ത ച॑) (അ. 7)

അനുവാകം 8 - ദോഹനപ്രകാരോ-ഽഗ്നിഹോത്രഹോത്രശ്ച
ദ॒ക്ഷി॒ണ॒ത ഉപ॑ സൃജതി । പി॒തൃ॒ലോ॒കമേ॒വ തേന॑ ജയതി ॥ പ്രാചീ॒മാവ॑ര്തയതി । ദേ॒വ॒ലോ॒കമേ॒വ തേന॑ ജയതി । ഉദീ॑ചീമാ॒വൃത്യ॑ ദോഗ്ധി । മ॒നു॒ഷ്യ॒ലോ॒കമേ॒വ തേന॑ ജയതി ॥ പൂർവൌ॑ ദുഹ്യാജ്ജ്യേ॒ഷ്ഠസ്യ॑ ജ്യൈഷ്ഠിനേ॒യസ്യ॑ । യോ വാ॑ ഗ॒തശ്രീ॒-സ്സ്യാത് । അപ॑രൌ ദുഹ്യാത്-കനി॒ഷ്ഠസ്യ॑ കാനിഷ്ഠിനേ॒യസ്യ॑ । യോ വാ॒ ബുഭൂ॑ഷേത് ॥ 51 ॥

ന സ-മ്മൃ॑ശതി । പാ॒പ॒വ॒സ്യ॒സസ്യ॒ വ്യാവൃ॑ത്ത്യൈ ॥ വാ॒യ॒വ്യം॑-വാഁ ഏ॒തദുപ॑സൃഷ്ടമ് । ആ॒ശ്വി॒ന-ന്ദു॒ഹ്യമാ॑നമ് । മൈ॒ത്ര-ന്ദു॒ഗ്ധമ് । അ॒ര്യ॒മ്ണ ഉ॑ദ്വാ॒സ്യമാ॑നമ് । ത്വാ॒ഷ്ട്ര-മു॑ന്നീ॒യമാ॑നമ് । ബൃഹ॒സ്പതേ॒-രുന്നീ॑തമ് । സ॒വി॒തുഃ പ്രക്രാ᳚ന്തമ് । ദ്യാ॒വാ॒പൃ॒ഥി॒വ്യഗ്ഗ്॑ ഹ്രി॒യമാ॑ണമ് ॥ 52 ॥

ഐ॒ന്ദ്രാ॒ഗ്നമുപ॑ സാദിതമ് । സർവാ᳚ഭ്യോ॒ വാ ഏ॒ഷ ദേ॒വതാ᳚ഭ്യോ ജുഹോതി । യോ᳚-ഽഗ്നിഹോ॒ത്ര-ഞ്ജു॒ഹോതി॑ ॥ യഥാ॒ ഖലു॒ വൈ ധേ॒നു-ന്തീ॒ര്ഥേ ത॒ര്പയ॑തി । ഏ॒വമ॑ഗ്നിഹോ॒ത്രീ യജ॑മാന-ന്തര്പയതി । തൃപ്യ॑തി പ്ര॒ജയാ॑ പ॒ശുഭിഃ॑ । പ്രസു॑വ॒ര്ഗം-ലോഁ॒ക-ഞ്ജാ॑നാതി । പശ്യ॑തി പു॒ത്രമ് । പശ്യ॑തി॒ പൌത്ര᳚മ് । പ്ര പ്ര॒ജയാ॑ പ॒ശുഭി॑-ര്മിഥു॒നൈ-ര്ജാ॑യതേ । യസ്യൈ॒വം-വിഁ॒ദുഷോ᳚-ഽഗ്നിഹോ॒ത്ര-ഞ്ജുഹ്വ॑തി । യ ഉ॑ ചൈന ദേ॒വം-വേഁദ॑ ॥ 53 ॥
(ബഭൂ॑ഷേ- ദ്ധ്രി॒യമാ॑ണം - ജായതേ॒ ദ്വേ ച॑) (അ. 8)

അനുവാകം 9 - അഗ്നിഹോത്രസ്യാസംസൃഷ്ടഹോമമന്ത്രൌ
ത്രയോ॒ വൈ പ്രൈ॑യമേ॒ധാ ആ॑സന്ന് । തേഷാ॒-ന്ത്രിരേകോ᳚-ഽഗ്നിഹോ॒ത്ര-മ॑ജുഹോത് । ദ്വിരേകഃ॑ । സ॒കൃദേകഃ॑ । തേഷാം॒-യഁസ്ത്രിരജു॑ഹോത് । സ ഋ॒ചാ-ഽജു॑ഹോത് । യോ ദ്വിഃ । സ യജു॑ഷാ । യ-സ്സ॒കൃത് । സ തൂ॒ഷ്ണീമ് ॥ 54 ॥

യശ്ച॒ യജു॒ഷാ ഽജു॑ഹോ॒ദ്യശ്ച॑ തൂ॒ഷ്ണീമ് । താവു॒ഭാവാ᳚ര്ധ്നുതാമ് । തസ്മാ॒-ദ്യജു॒ഷാ ഽഽഹു॑തിഃ॒ പൂർവാ॑ ഹോത॒വ്യാ᳚ । തൂ॒ഷ്ണീമുത്ത॑രാ । ഉ॒ഭേ ഏ॒വര്ധീ അവ॑രുന്ധേ । അ॒ഗ്നി-ര്ജ്യോതി॒-ര്ജ്യോതി॑ര॒ഗ്നി-സ്സ്വാഹേതി॑ സാ॒യ-ഞ്ജു॑ഹോതി । രേത॑ ഏ॒വ ത-ദ്ദ॑ധാതി । സൂര്യോ॒ ജ്യോതി॒-ര്ജ്യോതി॒-സ്സൂര്യ॒-സ്സ്വാഹേതി॑ പ്രാ॒തഃ । രേത॑ ഏ॒വ ഹി॒ത-മ്പ്ര ജ॑നയതി ॥ രേതോ॒ വാ ഏ॒തസ്യ॑ ഹി॒ത-ന്ന പ്ര ജാ॑യതേ ॥ 55 ॥

യസ്യാ᳚ഗ്നിഹോ॒ത്രമഹു॑ത॒ഗ്​മ്॒ സൂര്യോ॒-ഽഭ്യു॑ദേതി॑ । യ-ദ്യന്തേ॒ സ്യാത് । ഉ॒ന്നീയ॒ പ്രാംഉ॒ദാദ്ര॑വേത് । സ ഉ॑പ॒സാദ്യാതമി॑തോ-രാസീത । സ യ॒ദാ താമ്യേ᳚ത് । അഥ॒ ഭൂ-സ്സ്വാഹേതി॑ ജുഹുയാത് । പ്ര॒ജാപ॑തി॒ർവൈ ഭൂ॒തഃ । തമേ॒വോ-പാ॑സരത് । സ ഏ॒വൈന॒-ന്തത॒ ഉന്ന॑യതി । നാര്തി॒മാര്ച്ഛ॑തി॒ യജ॑മാനഃ ॥ 56 ॥
(തൂ॒ഷ്ണീം - ജാ॑യതേ॒ - യജ॑മാനഃ) (അ. 9)

അനുവാകം 10 - വഹ്നേരവസ്ഥാവിശേഷാനുസാരേണ ഹോമഃ
യദ॒ഗ്നി-മു॒ദ്ധര॑തി । വസ॑വ॒സ്തര്​ഹ്യ॒ഗ്നിഃ । തസ്മി॒ന്॒. യസ്യ॒ തഥാ॑വിധേ॒ ജുഹ്വ॑തി । വസു॑ഷ്വേ॒വാസ്യാ᳚ഗ്നിഹോ॒ത്രഗ്​മ് ഹു॒ത-മ്ഭ॑വതി ॥ നിഹി॑തോ ധൂപാ॒യഞ്ഛേ॑തേ । രു॒ദ്രാസ്തഹ്യ॒ര്ഗ്നിഃ । തസ്മി॒ന്.॒ യസ്യ॒ തഥാ॑വിധേ॒ ജുഹ്വ॑തി । രു॒ദ്രേഷ്വേ॒വാസ്യാ᳚ഗ്നിഹോ॒ത്രഗ്​മ് ഹു॒ത-മ്ഭ॑വതി ॥ പ്ര॒ഥ॒മമി॒ദ്ധ്മമ॒ര്ചിരാ ല॑ഭതേ । ആ॒ദി॒ത്യാസ്തര്​ഹ്യ॒ഗ്നിഃ ॥ 57 ॥

തസ്മി॒ന്॒. യസ്യ॒ തഥാ॑വിധേ॒ ജുഹ്വ॑തി । ആ॒ദി॒ത്യേഷ്വേ॒വാസ്യാ᳚ഗ്നിഹോ॒ത്രഗ്​മ് ഹു॒ത-മ്ഭ॑വതി ॥ സർവ॑ ഏ॒വ സ॑ർവ॒ശ ഇ॒ദ്ധ്മ ആദീ᳚പ്തോ ഭവതി । വിശ്വേ॑ ദേ॒വാസ്തഹ്യ॒ര്ഗ്നിഃ । തസ്മി॒ന്॒. യസ്യ॒ തഥാ॑വിധേ॒ ജുഹ്വ॑തി । വിശ്വേ᳚ഷ്വേ॒വാസ്യ॑ ദേ॒വേഷ്വ॑ഗ്നിഹോ॒ത്രഗ്​മ് ഹു॒ത-മ്ഭ॑വതി ॥ നി॒ത॒രാമ॒ര്ചിരു॒പാവൈ॑തി ലോഹി॒നീകേ॑വ ഭവതി । ഇന്ദ്ര॒സ്തര്​ഹ്യ॒ഗ്നിഃ । തസ്മി॒ന്॒. യസ്യ॒ തഥാ॑വിധേ॒ ജുഹ്വ॑തി । ഇന്ദ്ര॑ ഏ॒വാസ്യാ᳚ഗ്നിഹോ॒ത്രഗ്​മ് ഹു॒ത-മ്ഭ॑വതി ॥ 58 ॥

അങ്ഗാ॑രാ ഭവന്തി । തേഭ്യോ-ഽങ്ഗാ॑രേഭ്യോ॒-ഽര്ചിരുദേ॑തി । പ്ര॒ജാപ॑തി॒സ്തര്​ഹ്യ॒ഗ്നിഃ । തസ്മി॒ന്॒. യസ്യ॒ തഥാ॑വിധേ॒ ജുഹ്വ॑തി । പ്ര॒ജാപ॑താവേ॒വാസ്യാ᳚ഗ്നിഹോ॒ത്രഗ്​മ് ഹു॒ത-മ്ഭ॑വതി ॥ ശരോ-ഽങ്ഗാ॑രാ॒ അദ്ധ്യൂ॑ഹന്തേ । ബ്രഹ്മ॒-തര്​ഹ്യ॒ഗ്നിഃ । തസ്മി॒ന്.॒ യസ്യ॒ തഥാ॑വിധേ॒ ജുഹ്വ॑തി । ബ്രഹ്മ॑ന്നേ॒വാസ്യാ᳚ഗ്നിഹോ॒ത്രഗ്​മ് ഹു॒ത-മ്ഭ॑വതി ॥ വസു॑ഷു രു॒ദ്രേഷ്വാ॑ദി॒ത്യേഷു॒ വിശ്വേ॑ഷു ദേ॒വേഷു॑ । ഇന്ദ്രേ᳚ പ്ര॒ജാപ॑തൌ॒ ബ്രഹ്മന്ന്॑ । അപ॑രിവര്ഗമേ॒വാസ്യൈ॒താസു॑ ദേ॒വതാ॑സു ഹു॒ത-മ്ഭ॑വതി । യസ്യൈ॒വം-വിഁ॒ദുഷോ᳚-ഽഗ്നിഹോ॒ത്ര-ഞ്ജുഹ്വ॑തി । യ ഉ॑ ചൈന ദേ॒വം-വേഁദ॑ ॥ 59 ॥
(ആ॒ദി॒ത്യാസ്തര്​ഹ്യ॒ഗ്നി--ര് ഇന്ദ്ര॑ ഏ॒വാസ്യാ᳚ഗ്നിഹോ॒ത്രഗ്​മ് ഹു॒ത-മ്ഭ॑വതി - ദേ॒വേഷു॑ ച॒ത്വാരി॑ ച) (അ. 10)

(യദ॒ഗ്നി-ന്നിഹി॑തഃ പ്രഥ॒മഗ്​മ് സർവ॑ ഏ॒വ നി॑ത॒രാമങ്ഗാ॑രാ॒-ശ്ശരോ-ഽങ്ഗാ॑രാ॒
ബ്രഹ്മ॒വസു॑ഷ്വ॒ഷ്ടൌ)

അനുവാകം 11 - കാലഭേദേന സമന്ത്രക-മ്പരിഷേചനമ്
ഋ॒ത-ന്ത്വാ॑ സ॒ത്യേന॒ പരി॑ഷിഞ്ചാ॒മീതി॑ സാ॒യ-മ്പരി॑ഷിഞ്ചതി । സ॒ത്യ-ന്ത്വ॒ര്തേന॒ പരി॑ഷിഞ്ചാ॒മീതി॑ പ്രാ॒തഃ । അ॒ഗ്നിർവാ ഋ॒തമ് । അ॒സാവാ॑ദി॒ത്യ-സ്സ॒ത്യമ് । അ॒ഗ്നിമേ॒വ തദാ॑ദി॒ത്യേന॑ സാ॒യ-മ്പരി॑ഷിഞ്ചതി । അ॒ഗ്നിനാ॑ ഽഽദി॒ത്യ-മ്പ്രാ॒തസ്സഃ । യാവ॑ദഹോരാ॒ത്രേ ഭവ॑തഃ । താവ॑ദസ്യ ലോ॒കസ്യ॑ । നാര്തി॒ര്ന രിഷ്ടിഃ॑ । നാന്തോ॒ ന പ॑ര്യ॒ന്തോ᳚-ഽസ്തി । യസ്യൈ॒വം-വിഁ॒ദുഷോ᳚-ഽഗ്നിഹോ॒ത്ര-ഞ്ജുഹ്വ॑തി । യ ഉ॑ ചൈന ദേ॒വം-വേഁദ॑ ॥ 60 ॥
(അ॒സ്തി॒ ദ്വേ ച॑) (അ. 11)

(അങ്ഗി॑രസഃ - പ്ര॒ജാപ॑തിര॒ഗ്നിഗ്​മ് - രു॒ദ്ര - ഉ॑ത്ത॒രാവ॑തീം - ബ്രഹ്മവാ॒ദിനോ᳚ ഽഗ്നിഹോ॒ത്രപ്രാ॑യണാ യ॒ജ്ഞാഃ - പ്ര॒ജാപ॑തിരകാമയതാത്മ॒ന്വ-ദ്- രൌ॒ദ്ര-ങ്ഗവി॑ -ദക്ഷിണ॒ത - സ്ത്രയോ॒ വൈ - യദ॒ഗ്നി - മൃ॒ത-ന്ത്വാ॑ സ॒ത്യേനൈകാ॑ദശ)

(അങ്ഗി॑രസഃ॒ - പ്രൈവ തേന॑ - പ॒ശൂനേ॒വ - യന്നി॒മാര്​ഷ്ടി॒ - യോ വാ അ॑ഗ്നിഹോ॒ത്രസ്യോ॑പ॒സദോ॑ - ദക്ഷിണ॒ത-ഷ്ഷ॑ഷ്ടിഃ )

(അങ്ഗി॑രസോ॒ - യ ഉ॑ ചൈന ദേ॒വം-വേഁദ॑)

॥ ഹരിഃ॑ ഓമ് ॥

॥ കൃഷ്ണ യജുർവേദീയ തൈത്തിരീയ ബ്രാഹ്മണേ ദ്വിതീയാഷ്ടകേ പ്രഥമഃ പ്രപാഠക-സ്സമാപ്തഃ ॥