श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकांडम् ।
अथ एकोनसप्ततितमस्सर्गः ।
एवंविलपमानस्यरावणस्यदुरात्मनः ।
श्रुत्वाशोकाभितप्तस्यत्रिशिरावाक्यमब्रवीत् ॥ 1 ॥
एवमेवमहावीर्योहतोनस्तातमध्यमः ।
न तुसत्पुरुषाराजन्विलपंतियथाभवान् ॥ 2 ॥
नूनं त्रिभुवनस्य अपि पर्याप्तस् त्वं असि प्रभो ।
स कस्मात् प्राकृत;इव शोकस्य आत्मानं ईदृशम् ॥ 3 ॥
ब्रह्मदत्ताऽस्तितेशक्तिःकवचस्सायकोधनुः ।
सहस्रखरसंयुक्तोरथोमेघस्वनोमहान् ॥ 4 ॥
त्वयाऽसकृद्विशस्त्रेणविशस्तादेवदानवाः ।
स सर्वायुधसंपन्नोराघवंशास्तुमर्हसि ॥ 5 ॥
कामंतिष्ठमहाराजनिर्गमिष्याम्यहंरणम् ।
उद्धरिष्यामितेशत्रूंन्गरुडःपन्नगानिव ॥ 6 ॥
शंबरोदेवराजेननरकोविष्णुवायथा ।
तथाऽद्यशयितारामोमयायुधिनिपातितः ॥ 7 ॥
श्रुत्वात्रिशिरसोवाक्यंरावणोराक्षसाधिपः ।
पुनर्जातमिवात्मानंमन्यतेकालचोदितः ॥ 8 ॥
श्रुत्वात्रिशिरसोवाक्यंदेवांतकनरांतकौ ।
अतिकायश्चतेजस्वीबभूवुर्युद्धहर्षिताः ॥ 9 ॥
ततोऽहमहमित्येवगर्जंतोनैरृतर्षभाः ।
रावणस्यसुतावीराश्शक्रतुल्यपराक्रमाः ॥ 10 ॥
अंतरिक्षगतास्सर्वेसर्वेमायाविशारदाः ।
सर्वेत्रिदशदर्पघ्नास्सर्वे च रणदुर्जयाः ॥ 11 ॥
सर्वेसुबलसंपन्नास्सर्वेविस्तीर्णकीर्तयः ।
सर्वेसमरमासाद्य न श्रूयंतेस्मपराजिताः ॥ 12 ॥
देवैरपिसगंधर्वैस्सकिन्नरमहोरगैः ।
सर्वेस्त्रविदुषोवीरास्सर्वेयुद्धविशारदाः ॥ 13 ॥
सर्वेप्रसवरविज्ञानास्सर्वेलब्धवरास्तथा ।
सतैस्तथाभास्करतुल्यवर्चसैःपुस्त्रैर्वृतश्शत्रुबलप्रमार्दनैः ।
रराजराजामघवान्यथामरै ।
र्वृतोमहादानवदर्पनाशनैः ॥ 14 ॥
स पुत्रान् संपरिष्वज्यभूषयित्वा च भूषणैः ।
आशीर्भिश्चप्रशस्ताभिःप्रेषयामाससम्युगे ॥ 15 ॥
युद्धोन्मत्तं च मत्तं च भ्रातरौचापिरावणः ।
रक्षणार्थंकुमाराणांप्रेषयामाससंयुगे ॥ 16 ॥
तेऽभिवाद्यमहात्मानंरावणंरिपुरावणम् ।
कृत्वाप्रदक्षिणंचैवमहाकायाःप्रतस्थिरे ॥ 17 ॥
सर्वौषधीभिर्गंधैश्चसमालभ्यमहाबलाः ।
निर्जग्मुर्नैरृतश्रेष्ठाषडेतेयुद्धकांक्षिणः ॥ 18 ॥
त्रिशिराश्चातिकायश्चदेवांतकनरांतकौ ।
महोदरमहापार्श्वौनिर्जग्मुःकालचोदिताः ॥ 19 ॥
ततस्सुदर्शनंनागंनीलजीमूतसन्निभम् ।
ऐरावतकुलेजातमारुरोहमहोदरः ॥ 20 ॥
सर्वायुधसमायुक्तंतूणीभिश्चस्वलंकृतम् ।
रराजगजमास्थायसवितेवास्तमूर्धनि ॥ 21 ॥
हयोत्तमसमायुक्तंसर्वायुधसमाकुलम् ।
आरुरोहरथश्रेष्ठंत्रिशिरारावणात्मजः ॥ 22 ॥
त्रिभिः किरीटैस् त्रिशिराः शुशुभे स रथ उत्तमे ।
हिमवान् इव शैल इंद्रस् त्रिभिः कान्चन पर्वतैः ॥ 23 ॥
त्रिभिःकिरीटैश्शुशुभेत्रिशिरास्सरथोत्तमे ।
हिमवानिशैलेंद्रस्त्रिभिःकांचनपर्वतैः ॥ 24 ॥
अतिकायोऽपितितेजस्वीराक्षसेंद्रसुतस्तदा ।
आरुरोहरथश्रेष्ठंश्रेष्ठस्सर्वधनुष्मताम् ॥ 25 ॥
सुचक्राक्षंसुसंयुक्तंस्वनुकर्षंसुकूबरम् ।
तूणीबाणासनैर्दीप्तंप्रासासिपरिघाकुलम् ॥ 26 ॥
सकांचनविचित्रेणमकुटेनविराजता ।
भूषणैश्चबभौमेरुःप्रभाभिरिवभासयन् ॥ 27 ॥
स रराजरथेतस्मिन् राजसूनुर्महाबलः ।
वृतोनैरृतशार्दूलैर्वज्रपाणिरिवामरैः ॥ 28 ॥
हयमुच्चैश्श्रवःप्रख्यंश्वेतंकनकभूषणम् ।
मनोजवंमहाकायमारुरोहनरांतकः ॥ 29 ॥
गृहीत्वाप्रासमुल्काभंविरराजनरांतकः ।
शक्तिमादायतेजस्वीगुहशशिखिगतोयथा ॥ 30 ॥
देवान्ककस्समादायपरिघंवज्रभूषणम् ।
परिगृह्यगिरिंदोर्भ्यांवपुर्विष्णोर्विडंबयन् ॥ 31 ॥
ते प्रतस्थुर् महात्मानो बलैर् अप्रतिमैर् वृताः ।
तान् गजैसः च तुरम्गैसः च रथैसः च अंबुद निस्वनैः ॥ 32 ॥
तेप्रतस्थुर्महात्मानोऽमरावत्यास्सुराइव ।
तान् गजैश्चतुरंगैश्चरथैश्चांबुंदिस्स्वनैः ॥ 33 ॥
अनूत्पेतुर्महात्मानोराक्षसाःप्रवरायुधाः ।
तेविरेजुर्महात्मानःकुमारास्सूर्यवर्चसः ॥ 34 ॥
शारद अभ्र प्रतीकाशां हंस आवलिर् इव अंबरे ।
मरणं वा अपि निश्चित्य शत्रूणां वा पराजयम् ॥ 35 ॥
इति कृत्वा मतिं वीरा निर्जग्मुः सम्युग अर्थिनः ।
जगर्जुसः च प्रणेदुसः च चिक्षिपुसः च अपि सायकान् ॥ 36 ॥
इतिकृत्वामतिंवीरानिर्जग्मुस्संयुगार्थिनः ।
जगर्जुश्चप्रणेदुश्चचिक्षिपुश्चापिसायकान् ॥ 37 ॥
रक्षसां सिम्ह नादैसः च पुस्फोट इव तदा अंबरम् ।
ते अभिनिष्क्रम्य मुदिता राक्षस इंद्रा महा बलाः ॥ 38 ॥
रक्षसांसिंहनादैश्चसंस्फोटेवतदांबरम् ।
अभिनिष्क्रम्यमुदिताराक्षसेंद्रामहाबलाः ॥ 39 ॥
ददृशुर्वानरानीकंसमुद्यतशिलानगम् ।
हरयोपिमहात्मानोददृशुर्नेरृतम् ॥ 40 ॥
हस्त्यश्वरथसंबाधंकिंकिणीशतनादितम् ।
नीलजीमूतसंकाशंसमुद्यतमहायुधम् ॥ 41 ॥
दीप्तानलरविप्रख्यैस्सर्वतोनैरृतैर्वृतम् ।
तद्दृष्टवाबलमायांतंलब्धलक्षाःप्लवंगमाः ॥ 42 ॥
समुद्यतमहाशैलास्संप्रणेदुर्महाबला ।
अमृष्यमाणारक्षांसिप्रतिनर्दंतवानराः ॥ 43 ॥
ततस्समुद्घुष्टरवंनिशम्य ।
रक्षोगणावानरयूथपानाम् ।
अमृष्यमाणाःपरहर्षमुग्रम् ।
महाबलाःभीमतरंविनेदुः ॥ 44 ॥
तेराक्षसबलंघोरंप्रविश्यहरियूथपाः ।
विचेरुरुद्यतैश्शैलैर्नगाश्शिखरिणोयथा ॥ 45 ॥
केचिदाकाशमाविश्यकेचिदुर्व्यांप्लवंगमाः ।
रक्षस्सैन्येषुसंकृद्धाःश्चेरुर्द्रुमशिलायुधाः ॥ 46 ॥
द्रुमांश्चविपुलस्कंथान् गृह्यवानरपुंगवाः ।
तद्युद्धमभवद्घोरंरक्षोवानरसंकुलम् ॥ 47 ॥
तेपादपशिलाश्शैलैश्चक्रुर्वृष्टिमनूपमाम् ।
बाणौघैर्वार्यमाणाश्चहरयोभीमविक्रमाः ॥ 48 ॥
सिंहनादान्विनेदुश्चरणेराक्षसवानराः ।
शिलाभिश्चूर्णयामासुर्यातुधानान् प्लवंगमाः ॥ 49 ॥
नर्जघ्नुस्संयुगेक्रुद्धाःकवचाभरणावृतान् ।
केचिद्रथगतावनीरान्गजवाजिगतानपि ॥ 50 ॥
निर्जघ्नुस्सहसाऽप्लुत्ययातुधानान् प्लवंगमाः ।
शैलशृंगाचितांगाश्चमुष्टिभिर्वांतलोचनाः ॥ 51 ॥
चेरुःपेतुश्चनेदुश्चतत्रराक्षसपुंगवाः ।
राक्षसाश्चशरैस्तीक्ष्णैर्बिदुःकपिकुंजरान् ॥ 52 ॥
शूलमुद्गरखडगैश्चजघ्नुःप्रासैश्चशक्तिभिः ।
अन्योन्यंपातयामासुःपरस्परजयैषिणः ॥ 53 ॥
रिपुशोणितदिग्धांगास्तत्रवानरराक्षसाः ततश्शैलैश्चखडगैश्चविसृष्टैर्हरिराक्षसैः ॥ 54 ॥
मुहूर्तेनावृताभूमिरभवच्छोणिताप्लुता ।
विकीर्णैःपर्वताकारैरक्षोभिररिमर्दनैः ॥ 55 ॥
आसीद्वसुमतीपूर्णातदायुद्धमदान्वितैः ।
आक्षिप्ताःक्षिप्यमाणाश्चभग्नशूलाश्चवानरैः ॥ 56 ॥
पुनरंगैस्तदाचक्रुरासन्नायुद्धमद्भुतम् ।
वानरान्वानरैरेवजघ्नुस्तेनैरृतर्षभाः ॥ 57 ॥
राक्षसान्राक्षसैरेवजघ्नुस्तेवानराअपि ।
आक्षिप्य च शिलास्तेषांनिजघ्नाराक्षसाहरीन् ॥ 58 ॥
तेषांचाछचिद्यशस्त्राणिजघ्नूरक्षांसिवानराः ।
निजघ्नुश्शैलशूलार्स्सैर्भिभिदुश्चपरस्परम् ॥ 59 ॥
सिंहनादान्विनेदुश्चरणेराक्षसावानराः ।
छिन्नवर्णतनुत्राणाराक्षसावानरैर्हताः ॥ 60 ॥
रुधिरंप्रसृतास्तत्ररससारमिवद्रुमाः ।
रथेन च रथंचापिवारणेनैववारणम् ॥ 61 ॥
हयेन च हयंकेचिन्निजघ्नुर्वानरारणे ।
क्षुरप्रैरर्धचंद्रैश्चभल्लैश्चनिशितैश्शरैः ॥ 62 ॥
राक्षसावानरेंद्राणांबिभिदुःपादपान् शिलाः ।
विकीर्णैपर्वताग्रैश्चद्रुमैछशिनैश्चसंयुगे ॥ 63 ॥
हतैश्चकपिरक्षोभिर्दुर्गमावसुधाऽभवत् ।
तेवानरागर्वितहृष्टचेष्टास्संग्राममासाद्यभयंविम ।
युद्धंस्मसर्वेसहराक्षसैस्सैयुधाश्चक्रुरदीनसत्त्वाः ॥ 64 ॥
तस्मिन्प्रवृत्तेतुमुलेविमर्देप्रहृष्यमाणेषुवलीमुखेषु ।
निपात्यमानेषु च राक्षसेषुमहर्षयोदेवगणाश्चनेदुः ॥ 65 ॥
स वानरान् सप्त शतानि वीरः ।
प्रासेन दीप्तेन विनिर्बिभेद ।
एकः क्षणेन इंद्र रिपुर् महात्मा ।
जघान सैन्यं हरि पुम्गवानाम् ॥ 66 ॥
ददृशुसः च महात्मानं हय पृष्ठे प्रतिष्ठितम् ।
चरंतं हरि सैन्येषु विद्या धर महर्षयः ॥ 67 ॥
ददृशुश्चमहात्मानंहयपृष्ठेप्रतिष्ठितम् ।
चरंतंहरिसैन्येषुविद्याधरमहर्षयः ॥ 68 ॥
स तस्यददृशेमार्गोमांसशोणितकर्दमः ।
पतितैःपर्वताकारैर्वानरैरभिसंवृतः ॥ 69 ॥
यावद्विक्रमितुंबुधदिंचक्रुःप्लवगपुंगवाः ।
तावदेतानतिक्रम्यनिर्बिभेदनरांतकः ॥ 70 ॥
ददाहहरिसैन्यानिवनानीवविभावसुः ।
यावदुत्पाटयामासुर्वृक्षान्शैलान्वनौकसः ॥ 71 ॥
तावत्प्रासहताःपेतुर्वज्रकृत्ताइवाचलाः ।
ज्वलंतंप्रासमुद्यम्यसंग्रामांतेनरांतकः ॥ 72 ॥
दिक्षुसर्वासुबलवान् विचचारनरांतकः ।
प्रमृद्नन्सर्वतोयुद्धेप्रावृटकालेयथानिलः ॥ 73 ॥
न शेकुर्भाषितुंवीरा न स्थातुंस्पंदितुंभयात् ।
उत्पतंतंस्थितंयांतंसर्वान्विव्याधवीर्यवान् ॥ 74 ॥
एकेनानंतकल्पेनप्रासेनादित्यतेजसा ।
भग्नानिहरिसैन्यानिनिपेतुर्धरणीतले ॥ 75 ॥
वज्रनिष्पेषदृशंप्रासस्याभिनिपातनम् ।
न शेकुर्वानरास्सोढुंतेविनेदुर्महास्वनम् ॥ 76 ॥
पततांहरिवीराणांरूपाणिप्रचकाशिरे ।
वज्रभिन्नाग्रकूटानांशैलानांपततामिव ॥ 77 ॥
येतुपूर्वंमहात्मानःकुंभकर्णेनपातिताः ।
तेस्वस्थावानरश्रेष्ठास्सुग्रीवमुपतस्थिरे ॥ 78 ॥
विप्रेक्षमाणस्सुग्रीवोददर्शहरिवाहिनीम् ।
नरांतकभयत्रस्तांविद्रवंतीमितस्ततः ॥ 79 ॥
विद्रुतांवाहिनींदृष्टवा स ददर्शनरांतकम् ।
गृहीतप्रासमायांतंहयपृष्ठेप्रतिष्ठितम् ॥ 80 ॥
अथोवाचमहातेजास्सुग्रीवोवानराधिपः ।
कुमारमंगदंवीरंशक्रतुल्यपराक्रमम् ॥ 81 ॥
गच्छत्वंराक्षसंवीरोयोऽसौतुरगमास्थितः ।
क्षोभयंतहरिबलंक्षिप्रंप्राणैर्वियोजय ॥ 82 ॥
स भर्तुर्वचनंश्रुत्वानिष्पपातांगदतः ।
अनीकान्मेघसंकाशादंशुमानिववीर्यवान् ॥ 83 ॥
शैलसंघातसंकाशोहरीणामुत्तमोऽंगदः ।
रराजांगदसन्नद्धस्सधातुरिवपर्वतः ॥ 84 ॥
निरायुधोमहातेजाःकेवलंनखदंष्ट्रवान् ।
नरांतकमभिक्रम्यवालिपुत्रोऽब्रवीद्वचः ॥ 85 ॥
तिष्ठकिंप्राकृतैरेभिर्हरिभिस्त्वंकरिष्यसि ।
अस्मिन्वज्रसमस्पर्शंप्रासंक्षिपममोरसि ॥ 86 ॥
अभिगम्यांगदं क्रुद्धो वालिपुत्रं नरांतकः ।
स प्रासमाविध्य तदांगदाय ।
स प्रासं आविध्य तदा अन्गदाय ।
समुज्ज्वलंतं सहसा उत्ससर्ज ।
स वालि पुत्रोर् असि वज्र कल्पे ।
बभूव भग्नो न्यपतच् च ॥ 87 ॥
अभिगम्यांगदंक्रुद्धोवालिपुत्रंनरांतकः ।
प्रासंसमाविध्यतदांगदायसमुज्ज्वलंतंसहसोत्ससर्ज ।
स वालिपुत्रोरसिवज्रकल्पेबभूवभग्नोन्यपतच्चभूमौ ॥ 88 ॥
तंप्रासमालोक्यतदाविभग्नंसुपर्णकृत्तोरगभोगकल्पम् ।
तलंसमुद्यम्य स वालिपुत्रस्तुरंगमतस्यजघानमूर्ध्नि ॥ 89 ॥
निमग्नतालुस्फ्सुटिताक्षितारोनिष्क्रांतजिह्वोऽचलसन्निकाशः ।
स तस्यवाजीनिपपातभूमौतलप्रहारेणविशीर्णमूर्धा ॥ 90 ॥
नरांतकःक्रोधवशंजगामहतंतुरंगंपतितंनिरीक्ष्य ।
स मुष्टिमुद्यम्यमहाप्रभावोजघानशीर्षेयुधि वालिपुत्रम् ॥ 91 ॥
अथांगदोमुष्टिविशीर्णमूर्धासुस्रावतीव्रंरुधिरंभृशोष्णम् ।
मुहुर्विजज्वालमुमोहचापिसंज्ञांसमासाद्यविसिष्मिये च ॥ 92 ॥
अथांगदोमृत्युसमानवेगंसंवर्त्यमुष्टिंगिरिशृंगकल्पम् ।
निपातयामासतदामहात्मानरांतकस्योरसिवालिपुत्रः ॥ 93 ॥
स मुष्टिनिष्पिष्टविभिन्नवक्षाज्वालावमन्शोणितदिग्धगात्रः ।
नरांतकोभूमितलेपपातयथाऽचलोवज्रनिपातभग्नः ॥ 94 ॥
अथांतरिक्षेत्रिदशोत्तमानांवनौकसांचैवमहाप्रणादः ।
बभूवतस्मिन्निहतेऽग्य्रवीर्येनरांतकेवालिसुतेनसंख्ये ॥ 95 ॥
अथांगदोराममनःप्रहर्षणंसुदुष्करं त त्कृतवाहनिविक्रमम् ।
विसिष्मियेसोऽप्यतिवीर्यविक्रमपुनश्चयुद्धे स बभूवहर्षितः ॥ 96 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकांडे एकोनसप्ततितमस्सर्गः ॥
