श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकांडम् ।
अथ षडधिकशततमस्सर्गः ।
एवमुक्त्वा तु विरते रामे वचनमर्थवत् ।
ततो मंदाकिनीतीरे रामं प्रकृतिवत्सलम् ॥ 1 ॥
उवाच भरत श्चित्रं धार्मिको धार्मिकं वचः ।
को हि स्यादीदृशो लोके यादृश स्त्वमरिंदमः ॥ 2 ॥
न त्वां प्रव्यथयेद्दुःखं प्रीतिर्वा नप्रहर्षयेत् ।
सम्मतश्चासि वृद्धानां तांश्च पृच्छसि संशयान् ॥ 3 ॥
को हि स्यादीदृशो लोके यादृश स्त्वमरिंदम ॥ 4 ॥
न त्वां प्रव्यथयेद्दुःखं प्रीतिर्वा नप्रहर्षयेत् ।
सम्मतश्चासि वृद्धानां तांश्च पृच्छसि संशयान् ॥ 5 ॥
यथा मृत स्तथा जीवन्यथाऽसति तथा सति ।
यस्यैष बुद्धिलाभ स्स्यात्परितप्येत केन सः ॥ 6 ॥
परावरज्ञो यश्च स्याद् यथा त्वं मनुजाधिप ।
स एव व्यसनं प्राप्य न विषीदितुमर्हति ॥ 7 ॥
अमरोपमसत्त्व स्त्वं महात्मा सत्यसंगरः ।
सर्वज्ञ स्सर्वदर्शी च बुद्धिमांश्चासि राघव ॥ 8 ॥
न त्वामेवं गुणैर्युक्तं प्रभवाभवकोविदम् ।
अविषह्यतमं दुःखमासादयितुमर्हति ॥ 9 ॥
प्रोषिते मयि यत्पापं मात्रा मत्कारणात्कृतम् ।
क्षुद्रया तदनिष्टं मे प्रसीदतु भवान्मम ॥ 10 ॥
धर्मबंधेन बद्धोऽस्मि तेनेमां नेह मातरम् ।
हन्मितीव्रेण दंडेन दंडार्हां पापकारिणीम् ॥ 11 ॥
कथं दशरथा ज्जात श्शुद्धाभिजनकर्मणः ।
जानन् धर्ममधर्मिष्ठं कुर्यां कर्म जुगुप्सितम् ॥ 12 ॥
गुरुः क्रियावान्वृद्धश्च राजा प्रेतः पितेतिच ।
तातं न परिगर्हेयं दैवतं चेति संसदि ॥ 13 ॥
को हि धर्मार्थयोर्हीनमीदृशं कर्म किल्बिषम् ।
स्त्रियाः प्रियं चिकीर्षु स्सन्कुर्याद्धर्मज्ञ धर्मवित् ॥ 14 ॥
अंतकाले हि भूतानि मुह्यंतीति पुरा श्रुतिः ।
राज्ञैवं कुर्वता लोके प्रत्यक्षं सा श्रुतिः कृता ॥ 15 ॥
साध्वर्थमभिसंधाय क्रोधान्मोहाच्च साहसात् ।
तातस्य यदतिक्रांतं प्रत्याहरतु तद्भवान् ॥ 16 ॥
पितुर्हि समतिक्रांतं पुत्रो यस्साधु मन्यते ।
तदपत्यं मतं लोके विपरीतमतोऽन्यथा ॥ 17 ॥
तदपत्यं भवानस्तु मा भवान् दुष्कृतं पितुः ।
अभिपत्ता कृतं कर्म लोके धीरविगर्हितम् ॥ 18 ॥
कैकेयीं मां च तातं च सुहृदो बांधवांश्च नः ।
पौरजानपदान्सर्वांस्त्रातु सर्वमिदं भवान् ॥ 19 ॥
क्व चारण्यं क्वच क्षात्रं क्व जटाः क्व च पालनम् ।
ईदृशं व्याहतं कर्म न भवान्कर्तुमर्हति ॥ 20 ॥
एष हि प्रथमो धर्मः क्षत्रियस्याभिषेचनम् ।
येन शक्यं महाप्राज्ञ प्रजानां परिपालनम् ॥ 21 ॥
कश्च प्रत्यक्षमुत्सृज्य संशयस्थ मलक्षणम् ।
आयतिस्थं चरे द्धर्मं क्षत्रबंदुरनिश्चितम् ॥ 22 ॥
अथ क्लेशज मेव त्वं धर्मं चरितु मिच्छसि ।
धर्मेण चतुरो वर्णान्पालयन् क्लेश माप्नुहि ॥ 23 ॥
चतुर्णामाश्रमाणां हि गार्हस्थ्यं श्रेष्ठमुत्तमम् ।
आहुर्धर्मज्ञ धर्मज्ञास्तं कथं त्यक्तु मर्हसि ॥ 24 ॥
श्रुतेन बालः स्थानेन जन्मना भवतो ह्यहम् ।
स कथं पालयिष्यामि भूमिं भवति तिष्ठति ॥ 25 ॥
हीनबुद्धिगुणो बालो हीनः स्थानेन चाप्यहम् ।
भवता च विनाभूतो न वर्तयितुमुत्सुहे ॥ 26 ॥
इदं निखिल मव्यग्रं राज्यं पित्र्यमकंटकम् ।
अनुशाधि स्वधर्मेण धर्मज्ञ सहबांधवैः ॥ 27 ॥
इहैव त्वाऽभिषिंचंतु सर्वाः प्रकृतय स्सह ।
ऋत्विज स्सवसिष्ठाश्च मंत्रविन्मंत्रकोविदाः ॥ 28 ॥
अभिषिक्तस्त्वमस्माभिरयोध्यां पालने व्रज ।
विजित्य तरसा लोकान्मरुद्भिरिव वासवः ॥ 29 ॥
ऋणानि त्रीण्यपाकुर्वंदुर्हृदस्साधु निर्दहन् ।
सुहृदस्तर्पयन्कामैस्त्वमेवात्रानुशाधि माम् ॥ 30 ॥
अद्याऽर्य मुदिता स्संतु सुहृदस्तेऽभिषेचने ।
अद्य भीताः पलायंतां दुर्हृदस्ते दिशो दश ॥ 31 ॥
आक्रोशं मम मातुश्च प्रमृज्य पुरुषर्षभ ।
अद्य तत्र भवंतं च पितरं रक्ष किल्बिषात् ॥ 32 ॥
शिरसा त्वाऽभियाचेऽहं कुरुष्व करुणां मयि ।
बांधवेषु च सर्वेषु भूतेष्विव महेश्वरः ॥ 33 ॥
अथैतत्पृष्ठतः कृत्वा वनमेव भवानितः ।
गमिष्यति गमिष्यामि भवता सार्धमप्यहम् ॥ 34 ॥
तथाहि रामो भरतेन ताम्यता प्रसाद्यमानश्शिरसा महीपतिः ।
नचैव चक्रे गमनाय सत्त्ववान्मतिं पितुस्तद्वचने प्रतिष्ठितः ॥ 35 ॥
तदद्भुतं स्थैर्यमवेक्ष्य राघवे समं जनो हर्षमवाप दुःखितः ।
न यात्ययोध्यामिति दुःखितोऽभवत् स्थिरप्रतिज्ञत्वमवेक्ष्य हर्षितः ॥ 36 ॥
तमृत्विजो नैगमयूथवल्लभास्तदा विसंज्ञाश्रुकलाश्च मातरः ।
तथा ब्रुवाणं भरतं प्रतुष्टुवुः प्रणम्य रामं च ययाचिरे सह ॥ 37 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकांडे षडधिकशततमस्सर्गः ॥
