श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकांडम् ।
अथ अष्टपंचाशस्सर्गः ।
ततःप्रहस्तंनिर्यांतंदृष्टवाभीमपराक्रमम् ।
उवाचसस्मितंरामोविभीषणमरिंदमः ॥ 1 ॥
कएषस्सुमहाकायोबलेनमहतावृतः ।
आचक्ष्वमेमहाबाहो वीर्यवंतंनिशाचरम् ॥ 2 ॥
राघवस्यवचश्श्रुत्वाप्रत्युवाचविभीषणः ॥ 3 ॥
एषसेनापतिस्तस्यप्रहस्तोनामराक्षसः ।
लंकायांराक्षसेंद्रस्यत्रिभागबलसम्वृतः ॥ 4 ॥
वीर्यवानस्त्रविच्छूरःसुप्रख्याश्चपराक्रमे ।
ततःप्रहस्तंनिर्यांतंभीमंभीमपराक्रमम् ॥ 5 ॥
गर्जंतंसुमहाकायंराक्षसैरभिसम्वृतम् ।
ददर्शमहतीसेनावानराणांबलीयसाम् ॥ 6 ॥
अभिसंजातरोषाणांप्रहस्तमभिगर्जताम् ।
खडगशक्त्यृष्णिबाणाश्चशूलानिमुसलानिच ॥ 7 ॥
गदाश्चपरिघाःप्रासाविविधाश्चपरिश्वधाः ।
नूंषिचविचित्राणिराक्षसानांजयैषिणाम् ॥ 8 ॥
प्रगृहीतान्यशोभंतवानरानभिधावताम् ।
जगृहुःपादपांश्चापिपुष्पितान्वानरर्षभाः ॥ 9 ॥
शिलाश्चविपुलादीर्घायोद्धुकामाःप्लवंगमाः ।
तेषामन्योन्यमासाद्यसंग्रामःसुमहानभूत् ॥ 10 ॥
बहूनामश्मवृष्टिंचशरवर्षंचवर्षताम् ।
बहवोराक्षसायुद्धेबहून्वानरयूधपान् ॥ 11 ॥
वानराराक्षसांश्चापिनिजघ्नुर्बहवोबहून् ।
शूलैःप्रमथिताःकेचित्केचिच्चपरमायुधैः ॥ 12 ॥
परिघैराहताःकेचित्केचिच्छिन्नाःपरश्वधैः ।
निरुच्छवासाःकृताः केचित्पतिताधरणीतले ॥ 13 ॥
विभिन्नहृदयाःकेचिदिषुसंधानसंदिताः ।
केचिव्दिधाकृताःखडगैःस्फुरंतःपतिताभुवि ॥ 14 ॥
वानराराक्षसैश्शूलैपार्श्वतश्चावदारिताः ।
वानरैश्चापिसंक्रुद्धैराक्षसौघाःसमंततः ॥ 15 ॥
पादपैर्गिरिशृंगैश्चसंपिष्टावसुधातले ।
वज्रस्पर्शतलैर्हस्स्सैर्मुष्टिभिश्चहताभृशम् ॥ 16 ॥
वेमुश्शोणितमास्येभ्योविशीर्णदशनेक्षणाः ।
आर्तस्वनंचस्वनतांसिंहनादंचनर्दताम् ॥ 17 ॥
बभूवतुमुलश्शब्दोहरीणांरक्षसांयुधि ।
वानराराक्षसाःक्रुद्धावीरमार्गमनुव्रताः ॥ 18 ॥
विवृत्तनयनाःक्रूराश्चक्रुःकर्माण्यभीतवत् ।
नरांतकःकुंभहनुर्महानादस्समुन्नतः ॥ 19 ॥
एतेप्रहस्तसचिवास्सर्वेजघ्नुर्वनौकसः ।
तेषामापततांशीघ्रंनिघ्नतांचापिवानरान् ॥ 20 ॥
द्विविदोगिरिशृंगेणजघानैकंनरांतकम् ।
दुर्मुखःपुनरुत्थायकपिस्सविपुलद्रुमम् ॥ 21 ॥
राक्षसंक्षिप्रहस्तस्तुसमुन्नतमपोथयत् ।
जांबवांस्तुसुसंक्रुद्धःप्रगृह्यमहतींशिलाम् ॥ 22 ॥
पातयामासतेजस्वीमहानादस्यवक्षसि ।
अथकुंभहनुस्तत्रतारेणासाद्यवीर्यवान् ॥ 23 ॥
वृक्षेणाभिहतोमूर्ध्निप्राणान्संत्याजयद्रणे ।
अमृष्यमाणस्तत्कर्मप्रहस्तोरथमाश्रितः ॥ 24 ॥
चकार कदनं घोरं धनुष् पाणिर् वन ओकसाम् ।
आवर्त;इव सम्जज्ने;उभयोह् सेनयोस् तदा ॥ 25 ॥
क्षुभितस्याप्रमेयस्यसागरस्येवनिस्स्वनः ।
महताहिशरौघेणप्रहस्तोयुद्धकोविदः ॥ 26 ॥
अर्दयामाससंक्रुद्धोवानरान् परमाहवे ।
वानराणांशरीरैश्चराक्षसानांचमेदिनी ॥ 27 ॥
बभून्विचिताघोराःपतितैरिवपर्वतै ।
सामहीरुधिरौघेणप्रच्छन्नासंप्रकाशते ॥ 28 ॥
संछन्नामाधवेमासिपलाशैरिवपुष्पितैः ।
हतवीरौघवस्रांतुभग्नायुधमहाद्रुमाम् ॥ 29 ॥
शोणित ओघ महा तोयां यम सागर गामिनीम् ।
यकृत् प्लीह महा पन्कां विनिकीर्ण अंत्र शैबलाम् ॥ 30 ॥
भिन्नकायशिरोमीनामंगावयवशाद्वलाम् ।
गृध्रहंसगणाकीर्णांकंकसारससेविताम् ॥ 31 ॥
मेदःफेनसमाकीर्णामार्तसंतितस्वनाम् ।
तांकापुरषुदुस्तारांयुद्धभूमिमयींनदीम् ॥ 32 ॥
नदीमिवघनापायेहंससारससेविताम् ।
राक्षसाःकपिमुख्याश्चतेरुस्तांदुस्तरांनदीम् ॥ 33 ॥
यथा पद्म रजो ध्वस्तां नलिनीं गज यूथपाः ।
ततः सृजंतं बाण ओघान् प्रहस्तं स्यंदने स्थितम् ॥ 34 ॥
ददर्श तरसा नीलो विनिघ्नंतं प्लवं गमान् ।
उद्धूत इव वायुः खे महादभ्रबलं बलात् ॥ 35 ॥
समीक्ष्याभिद्रुतंयुद्धेप्रहस्तोवाहिनीपतिः ।
रथेनादित्यवर्णेननीलमेवाभिदुद्रुवे ॥ 36 ॥
सधनुर्धन्विनांश्रेष्ठोविकृष्यपरमाहवे ॥ 37 ॥
नीलायव्यसृजद्बाणान्प्रहस्तोवाहिनीपतिः ।
तेप्राप्यविशिखानीलंविनिर्भिद्यसमाहिताः ॥ 38 ॥
महींजग्मुर्महावेगारुषिताइवपन्नगाः ।
नीलःशरैरभिहतोनिशितैर्ज्वलनोपमैः ॥ 39 ॥
सतंपरमदुर्धर्षमापतंतंमहाकपिः ।
प्रहस्तंताडयामासवृक्षमुत्पाट्यवीर्यवान् ॥ 40 ॥
सतेनाभिहतःक्रुद्धोनदन्राक्षसपुंगवः ।
ववर्षशरवर्षाणिप्लवंगानांचमूपतौ ॥ 41 ॥
तस्यबाणगणान्घारान्राक्षसस्यमहाबलः ।
अपारयन्वारयितुंप्रत्यगृह्णान्निमीलितः ॥ 42 ॥
यथैवगोवृषोवर्षंशारदंशीघ्रमागतम् ।
एवमेवप्रहस्तस्यशरवर्षंदुरासदम् ॥ 43 ॥
निमीलिताक्षस्सहसानीलस्सेहेदुरासदान् ।
रोषितश्शरवर्षेणसालेनमहतामहान् ।
प्रजघानहयाननीलःप्रहस्तस्यमहाबलः ॥ 44 ॥
ततन्सचापमुद्गृह्यप्रहस्तस्यमहाबलः ।
बभंजतरसानीलोननादचपुनःपुनः ॥ 45 ॥
विधनुस्तुकृतस्तेनप्रहस्तोवाहिनीपतिः ।
प्रगृह्यमुसलंघोरंस्यंदनादवपुप्लुवे ॥ 46 ॥
तावुभौवाहिनीमुख्यौजातवैरौतरस्विनौ ।
स्थितौक्षतजगदिग्धांगौप्रभिन्नाविवकुंजरौ ॥ 47 ॥
उल्लिखंतौसुतीक्ष्णाभिर्दंष्ट्राभिरितरेतरम् ।
सिंहशार्दूलसदृशौसिंहशार्दूलचेष्टितौ ॥ 48 ॥
विक्रांतविजयौवीरौसमरेष्न्विवर्तिनौ ।
कांक्षमाणौयशःप्राप्तुंवृत्रवासवयोस्सह ॥ 49 ॥
आजघानतदानीलंललाटेमुसलेनसः ।
प्रहस्तःपरमायत्तस्ततस्सुस्रावशोणितम् ॥ 50 ॥
ततःशोणितदिग्धांगःप्रगृह्यसुमहातरुम् ।
प्रहस्तस्योरसिक्रुद्धोविससर्जमहाकपिः ॥ 51 ॥
तमचिंत्यप्रहारंसप्रगृह्यमुसलंमहत् ।
अभिदुद्रावबलिनंबलाननीलंप्लवंगमम् ॥ 52 ॥
तमुग्रवेगंसंरब्धमापतंतंमहाकपिः ।
ततस्संप्रेक्ष्यजग्राहमहावेगोमहाशिलाम् ॥ 53 ॥
तस्ययुद्धाभिकामस्यमृथेमुसलयोधिन ।
प्रहस्तस्यशिलांनीलोमूर्ध्नितूर्णमपातयत् ॥ 54 ॥
सातेनकपिमुख्येनविमुक्तामहतीशिला ।
बिभेदबहुधाघोराप्रहस्तस्यशिरस्तदा ॥ 55 ॥
विभिन्न शिरसस् तस्य बहु सुस्राव शोणितम् ।
शरीराद् अपि सुस्राव गिरेह् प्रस्रवणं यथा ॥ 56 ॥
विभिन्नशिरसस्तस्यबहुसुस्रावशोणितम् ।
शरीरादपिसुस्रावगिरेःप्रस्रवणंयथा ॥ 57 ॥
हतेप्रहस्तेनीलेनतदकंप्यंमहाबलम् ।
राक्षसानामहृष्टानांलंकामभिजगामह ॥ 58 ॥
नशेकुस्समवस्थातुंनिहतेवाहिनीपतौ ।
सेतुबंधंसमासाद्यविशीर्णंसलिलंयथा ॥ 59 ॥
हतेतस्मिंश्चमूमुख्येराक्षसास्तेनिरुद्यमाः ।
रक्षःपतिगृहंगत्वाध्यानमूकत्वमास्थिताः ॥ 60 ॥
प्राप्ताश्शोकार्णवंतीव्रंनिस्सज्ञौइवतेऽभवन् ।
ततस्तुनीलोविजयीमहाबलःप्रशस्यमानःसुकृतेनकर्मणा ।
समेत्यरामेणसलक्ष्मणेनप्रहृष्टरूपस्तुबभूवयूथपः ॥ 61 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकांडे अष्टपंचाशस्सर्गः ॥
