श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकांडम् ।
अथ त्रिषष्टितमस्सर्गः ।
प्रतिबुद्धो मुहूर्तेन शोकोपहतचेतनः ।
अथ राजा दशरथस्सचिंतामभ्यपद्यत ॥ 1 ॥
रामलक्ष्मणयोश्चैव विवासा द्वासवोपमम् ।
आविवेशोपसर्गस्तं तम स्सूर्यमिवासुरम् ॥ 2 ॥
सभार्ये निर्गते रामे कौसल्यां कोशलेश्वरः ।
विवक्षुरसितापांगां स्मृत्वा दुष्कृतमात्मनः ॥ 3 ॥
स राजा रजनीं षष्ठीं रामे प्रव्राजिते वनम् ।
अर्धरात्रे दशरथ स्संस्मरन् दुष्कृतं कृतम् ॥ 4 ॥
स राजा पुत्रशोकार्तः स्मृत्वा दुष्कृतमात्मनः ।
कौसल्यां पुत्रशोकार्तामिदं वचनमब्रवीत् ॥ 5 ॥
यदाचरति कल्याणि शुभं वा यदि वाऽशुभम् ।
तदेव लभते भद्रे कर्ता कर्मजमात्मनः ॥ 6 ॥
गुरुलाघवमर्थानामारंभे कर्मणां फलम् ।
दोषं वा यो न जानाति न बाल इति होच्यते ॥ 7 ॥
कश्चिदाम्रवणं छित्त्वा पलाशां श्च निषिंचति ।
पुष्पं दृष्ट्वा फले गृध्नु स्स शोचति फलागमे ॥ 8 ॥
अविज्ञाय फलं यो हि कर्म त्वेवानुधावति ।
स शोचेत्फलवेलायां यथा किंशुकसेचकः ॥ 9 ॥
सोऽहमाम्रवणं छित्वा पलाशांश्च न्यषेचयम् ।
रामं फलागमे त्यक्त्वा पश्चाच्छोचामि दुर्मतिः ॥ 10 ॥
लब्धशब्देन कौसल्ये कुमारेण धनुष्मता ।
कुमारश्शब्दवेधीति मया पापमिदं कृतम् ॥ 11 ॥
तदिदं मेऽनुसंंप्राप्तं देवि दुःखं स्वयं कृतम् ।
सम्मोहादिह बालेन यथा स्याद्भक्षितं विषम् ॥ 12 ॥
यथान्यः पुरुषः कश्चित्पलाशैर्मोहितो भवेत् ।
एवं ममाऽप्यविज्ञातं शब्दवेध्यमयं फलम् ॥ 13 ॥
देव्यनूढा त्वमभवो युवराजो भवाम्यहम् ।
ततः प्रावृडनुप्राप्ता मदकामविवर्धिनी ॥ 14 ॥
उपास्य च रसान्भौमां स्तप्त्वा च जगदंशुभिः ।
परेताचरितां भीमां रविराविशते दिशम् ॥ 15 ॥
उष्णमंतर्दधे सद्य स्स्निग्धा ददृशिरे घनाः ।
ततो जहृषिरे सर्वे भेकसारंगबर्हिणः ॥ 16 ॥
क्लिन्न पक्षोत्तरास्स्नाताः कृच्छ्रादिव पतत्रिणः ।
वृष्टिवातावधूताग्रान्पादपानभिपेदिरे ॥ 17 ॥
पतितेनांभसाच्छन्नः पतमानेन चासकृत् ।
आबभौ मत्तसारंगस्तोयराशिरिवाचलः ॥ 18 ॥
पांडुरारुणवर्णानि स्रोतांसि विमलान्यपि ।
सुस्रुवुर्गिरिधातुभ्यस्सभस्मानि भुजंगवत् ॥ 19 ॥
आकुलारुण तोयानि स्रोतांसि विमलान्यपि ।
उन्मार्गजलवाहिनी बभूवुर्जलदागमे ॥ 20 ॥
तस्मिन्नतिसुखे काले धनुष्मानिषुमान्रथी ।
व्यायामकृतसंकल्पस्सरयूमन्वगां नदीम् ॥ 21 ॥
निपाने महिषं रात्रौ गजं वाऽभ्यागतं नदीम् ।
अन्यं वा श्वापदं कंचिज्जिघांसु रजितेंद्रियः ।
तस्मिं स्तत्राहमेकांते रात्रौ विवृतकार्मुकः ॥ 22 ॥
तत्राहं संवृतं वन्यं हतवांस्तीरमागतम् ।
अन्यं चापि मृगं हिंस्रं शब्दं श्रुत्वाऽभ्युपागतम् ॥ 23 ॥
अथांधकारे त्वश्रौषं जले कुंभस्य पूर्यतः ।
अचक्षुर्विषये घोषं वारणस्येव नर्दतः ॥ 24 ॥
ततोऽहं शरमुधृत्य दीप्तमाशीविषोपमम् ।
शब्दं प्रति गजप्रेप्सुरभिलक्ष्य त्वपातयम् ॥ 25 ॥
अमुंचं निशितं बाणमहमाशीविषोपमम् ।
तत्र वागुषसि व्यक्ता प्रादुरासीद्वनौकसः ॥ 26 ॥
हाहेति पततस्तोये बाणाभिहतमर्मणः ॥ 27 ॥
तस्मिन्निपतिते बाणे वागभूत्तत्र मानुषी ।
कथमस्मद्विधे शस्त्रं निपतेत्तु तपस्विनि ॥ 28 ॥
प्रविविक्तां नदीं रात्रावुदाहाऽरोहमागतः ।
इषुणाऽभिहतः केन कस्य वा किं कृतं मया ॥ 29 ॥
ऋषेर्हिन्यस्तदंडस्य वने वन्येन जीवतः ।
कथं नु शस्रेण वधो मद्विधस्य विधीयते ॥ 30 ॥
जटाभारधरस्यैव वल्कलाजिनवाससः ।
को वधेन ममर्थी स्यात्किंवाऽस्यापकृतं मया ॥ 31 ॥
एवं निष्फलमारब्धं केवलानर्थसंहितम् ।
न कश्चित्साधु मन्येत यथैव गुरुतल्पगम् ॥ 32 ॥
नाहं तथाऽनु शोचामि जीवितक्षयमात्मनः ।
मातरं पितरं चोभावनुशोचामि मद्वधे ॥ 33 ॥
तदेतन्मिथुनं वृद्धं चिरकालभृतं मया ।
मयि पंचत्वमापन्ने कां वृत्तिं वर्तयिष्यति ॥ 34 ॥
वृद्धै च मतापितरावहं चैकेषुणा हता ।
केन स्मनिहता स्सर्वे सुबालेनाकृतात्मना ॥ 35 ॥
तां गिरं करुणां श्रुत्वा मम धर्मानुकांक्षिणः ।
कराभ्यां सशरं चापं व्यथितस्यापतद्भुवि ॥ 36 ॥
तस्याहं करुणं श्रुत्वा निशि लालवतो बहु ।
संभ्रांत श्शोकवेगेन भृशमासं विचेतनः ॥ 37 ॥
तं देशमहमागम्य दीनसत्त्वस्सुदुर्मनाः ।
अपश्यमिषुणा तीरे सरय्वास्तापसं हतम् ॥ 38 ॥
अवकीर्ण जटाभारं प्रविद्धकलशोदकम् ।
पांसुशोणितदिग्धांगं शयानं शल्यपीडितम् ॥ 39 ॥
स मामुद्वीक्ष्य नेत्राभ्यां त्रस्तमस्वस्थचेतसम् ।
इत्युवाच ततः क्रूरं दिधक्षन्निव तेजसा ॥ 40 ॥
किं तवापकृतं राजन्वने निवसता मया ।
जिहीर्षुरंभो गुर्वुर्थं यदहं ताडितस्त्वया ॥ 41 ॥
एकेन खलु बाणेन मर्मण्यभिहते मयि ।
द्वावंधौ निहतौ वृद्धौ माता जनयिता च मे ॥ 42 ॥
तौ कथं दुर्बलावंधौ मत्प्रतीक्षौ पिपासितौ ।
चिरमाशाकृतां तृष्णां कष्टां संधारयिष्यतः ॥ 43 ॥
न नूनं तपसो वास्ति फलयोगश्श्रुतस्य वा ।
पिता यन्मां न जानाति शयानं पतितं भुवि ॥ 44 ॥
जानन्नपि च किं कुर्यादशक्तिरपरिक्रमः ।
भिद्यमानमिवाशक्त स्त्रतुमन्यो नगो नगम् ॥ 45 ॥
पितुस्त्वमेव मे गत्वा शीघ्रमाचक्ष्य राघव ।
न त्वामनुदहेत्क्रुद्धो वनं वह्निरिवैधितः ॥ 46 ॥
इयमेकपदी राजन्यतो मे पितुराश्रमः ।
तं प्रसादय गत्वा त्वं न त्वां स कुपितश्शपेत् ॥ 47 ॥
विशल्यं कुरु मां राजन्मर्म मे निशितश्शरः ।
रुणद्धि मृदुसोत्सेधं तीरमंबुरयो यथा ॥ 48 ॥
सशल्यः क्लिश्यते प्राणैर्विशल्यो विनशिष्यति ।
इति मामविशच्चिंता तस्य शल्यापकर्षणे ॥ 49 ॥
दुःखितस्य च दीनस्य मम शोकातुरस्य च ।
लक्षयामास हृदये चिंतां मुनिसुतस्तदा ॥ 50 ॥
ताम्यमानस्स मां कृच्छ्रादुवाच परमार्तवत् ।
सीदमानो विवृत्तांगो वेष्टमानो गतः क्षयम् ॥ 51 ॥
संस्तभ्य शोकं धैर्येण स्थिरचित्तो भवाम्यहम् ।
ब्रह्महत्याकृतं पापं हृदयादपनीयताम् ॥ 52 ॥
न द्विजातिरहं राजन्मा भूत्ते मनसो व्यथा ।
शूद्रायामस्मि वैश्येन जातो जनपदाधिप ॥ 53 ॥
इतीव वदतः कृच्छ्राद्बाणाभिहतमर्मणः विघूर्णतो विचेष्टस्य वेपमानस्य भूतले ।
तस्यत्वानम्यमानस्य तं बाणमहमुद्धरं स मामुद्वीक्ष्य संत्रस्तो जहौ प्राणांस्तपोधनः ॥ 54 ॥
जलार्द्रगात्रंतु विलप्य कृच्छ्रान्मर्मव्रणं संततमुच्छवसंतम् ।
तत स्सरय्वां तमहं शयानं समीक्ष्य भद्रेऽस्मि भृशं विषण्णः ॥ 55 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकांडे त्रिषष्टितमस्सर्गः ॥
