श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकांडम् ।
अथ सप्तषष्टितमस्सर्गः ।
तेनिवृत्तामहाकायाश्श्रुत्वांगदवचस्तदा ।
नैष्ठिकींबुद्धिमास्थायसर्वेसंग्रामकांक्षिणः ॥ 1 ॥
समुदीरितवीर्यास्तेसमारोपितविक्रमाः ।
पर्यवस्थापितावाक्यैरंगदेनवलीमुखाः ॥ 2 ॥
प्रयाताश्चगताहर्षंमरणेकृतश्चयाः ।
चक्रुस्सुतुमुलंयुद्धंवानरास्त्यक्तजीविताः ॥ 3 ॥
अथवृक्षान्महाकायास्सानूनिसुमहांति च ।
वानरास्तूर्णमुद्यम्यकुंभकर्णमभिद्रुताः ॥ 4 ॥
कुंभकर्णस्संकृद्धोगदामुद्यम्यवीर्यवान् ।
अर्थयन्समहाकायस्समंताद् व्यक्षिपद्रिपून् ॥ 5 ॥
शतानिसप्तचाष्टौ च सहस्राणि च वानराः ।
प्रकीर्णाःशेरतेभूमौकुंभकर्णेनपोधिताः ॥ 6 ॥
षोडशाष्टौ च दश च विंशत्रतिंशस्तथैव च ।
परिक्षिप्य च बाहुभ्यांखादन्विपरिधावति ॥ 7 ॥
भक्ष्यन् भृशसंक्रुद्धोगरुडःपन्नगानिव ।
कृच्छ्रेणचसमाश्वस्ताःसंगम्यचततस्ततः ॥ 8 ॥
वृक्षाद्रिहस्ताहरयस्तस्थुस्संग्राममूर्थनि ।
ततःपर्वतमुत्पाट्यद्विविदःप्लवगर्षभः ॥ 9 ॥
तमप्राप्य महाकायं तस्य सैन्येऽपतत्ततः ।
ममर्दाश्वान् गजांश्चापि रथांश्चापि नगोत्तमः ॥ 10 ॥
तमप्राप्यमहाकायंतस्यसैन्येऽपतत्तधा ।
ममर्दाश्वान्गजांश्चापिरथांश्चापिनगोत्तमः ॥ 11 ॥
तानिचान्यानिरक्षांसिएवंचान्यगदिरेःशिरः ।
तच्चैलवेगाभिहतंहताश्वंहतसारथि ॥ 12 ॥
रक्षसांरुधिरक्लिन्नंबभूवायोधनंमहत् ।
रथिनोवानरेंद्राणांशरैःकालांतकोपमैः ॥ 13 ॥
शिरांसिनर्दतांजह्रुस्सहसाभीमनिस्स्वना ।
वानराश्चमहात्मानस्समुत्पाट्यमहाद्रुमान् ॥ 14 ॥
रथावश्वान्गजानुष्ट्रान्राक्षसानभ्यसूदयन् ।
हनुमान् शैलशृंगाणिशिलाश्चविविधान् द्रुमान् ॥ 15 ॥
ववर्षकुंभकर्णस्यशिरस्यंबरमास्थितः ।
तानिपर्वतशृंगाणिशूलेन स बिभेद ह ॥ 16 ॥
बभंजवृक्षवर्षं च कुंभकर्णोमहाबलः ।
ततोहरीणांतदनीकमुग्रंदुद्रावशूलंनिशितंप्रगृह्य ।
तस्थौ स तस्यापततःपुरस्तान्महीधराग्रंहनुमान् प्रगृह्य ॥ 17 ॥
स कुंभकर्णंकुपितोजघानवेगेनशैलोत्तमभीमकायम् ।
स चक्षुभेतेनतदाभिभूतोमेदार्द्रगात्रोरुधिरावसिक्तः ॥ 18 ॥
स शूलमासाद्यतटित्प्रकाशंगिरिर्यथाप्रज्वलिताग्रशृंगम् ।
बाह्वंतरेमारुतिमाजघानगुहोऽचलंक्रौंचमिवोग्रशक्त्या ॥ 19 ॥
शूलनिर्भिन्नमहाभुजांतरःप्रविह्वलःशोणितमुद्वमन् मुखात् ।
ननादभीमंहनुमान् महाहवेयुगांतमेघसंतितस्वनोपमम् ॥ 20 ॥
ततोविनेदुःसहसाप्रहृष्टारक्षोगणास्तंव्यथितंसमीक्ष्य ।
प्लवंगमास्तुव्यथिताभयर्ताःप्रदुद्रुवुःसंयतिकुंभकर्णात् ॥ 21 ॥
ततस्तुनीलोबलवान् पर्यवस्थापयन्बलम् ।
प्रविचिक्षेपशैलाग्रंकुंभकर्णायधीमते ॥ 22 ॥
तदापतंतंसंप्रेक्ष्यमुष्टिनाभिजघान ह ।
मुष्टिप्रहाराभिहतंतच्छैलाग्रंव्यशीर्यत ॥ 23 ॥
सविस्फुलिंगंसज्वालनिपपातमहेतले ।
ऋषभश्शरभोनीलोगवाक्षोगंधमादनः ॥ 24 ॥
पंचवानरशार्दूलाःकुंबुकर्णमुपाद्रवन् ।
शैलैर्ववृक्षैस्तलैःपादैर्मुष्टिभिश्चमहाबलाः ॥ 25 ॥
कुंभकर्णंमहाकायंसर्वतोऽभिप्रदुद्रुवुः ।
स्पर्शानिवप्रहारांस्तान्वेद्वयानो न विव्यथे ॥ 26 ॥
ऋषभंतुमहावेगंबाहुभ्यांपरिषस्वजे ।
कुंभकर्णभुजाभ्यांतुपीडितोवानरर्षभः ॥ 27 ॥
निपपातर्षभोभीमःप्रमुखाद्वांतशोणितः ।
मुष्टिनाशरभंहत्वाजानुनानीलमाहवे ॥ 28 ॥
आजघानगवाक्षंतुलेनेंद्ररिपुस्तदा ।
पादेनाभ्यहनत्कृद्धस्तरसागंधमादनम् ॥ 29 ॥
दत्तप्रहारव्यथितामुमुहुश्शोणितोक्षिताः ।
निपेतुस्तेतुमेदिन्यांनिकृत्ताइवकिंशुकाः ॥ 30 ॥
तेषुवानरमुख्येषुपातितेषुमहात्मसु ।
वानराणांसहस्राणिकुंबकर्णंप्रदद्रुवुः ॥ 31 ॥
तंशैलमिवशैलाभाःसर्वेतुप्लवगर्षभाः ।
समारुह्यसमुत्पत्यददंशुश्चमहाबलाः ॥ 32 ॥
तंनखैर्धशनैश्चापिमुष्टिभिर्बाहुभिस्तथा ।
कुंभकर्णंमहाबाहहुंतेजघ्नुःप्लवगर्षभाः ॥ 33 ॥
स वानरसहस्त्रैरजितः पर्वतोपमैः ।
रराजराक्षसव्याघ्रोगिरिरात्मरुहैरिव ॥ 34 ॥
बाहुभ्यांवानरान्सर्वान्प्रगृह्य स महाबलः ।
भक्ष्यामाससंक्रुद्धोगरुडःपन्नगानिव ॥ 35 ॥
प्रक्षिप्ताःकुंबकर्णेनवक्त्रेपातालसन्निभे ।
नासापुटाभ्यांनिर्जग्मुःकर्णाभ्यांचैववानराः ॥ 36 ॥
भक्ष्यन्भृशसंक्रुद्धो हरीन् पर्वतसन्निभः ।
बभंजवानरान् सर्वान् संक्रुद्धोराक्षसोत्तमः ॥ 37 ॥
मांसशोणितसंक्लेदाकुर्वन् भूमिं स राक्षसः ।
चचारहरिनैन्येषुकालानगिरिवमूर्छितः ॥ 38 ॥
यथा शुष्काण्यरण्यानि ग्रीष्मे दहति पावकः ।
तथा वानरसैन्यानि कुंभकर्णो ददाह सः ॥ 39 ॥
यथाशुष्काण्यरण्यानिग्रीष्मेदहतिपावकः ।
तथावानरसैन्यानिकुंबकर्णोविनिर्दहत् ॥ 40 ॥
ततस्तेवध्यमानास्तुहतयूथाविनायकाः ।
वानराभयसंविग्नाविनेदुर्विस्वरंभृशैः ॥ 41 ॥
अनेकशोवध्यमानाःकुंभकर्णेनवानराः ।
राघवंशरणंजग्मुर्व्यथिताःभिन्नचेतसः ॥ 42 ॥
प्रभग्नान् वानरान् दृष्टवावज्रहस्तात्मजात्मजः ।
अभ्यधावतवेगेनकुंभकर्णंमहाहवे ॥ 43 ॥
शैलशृंगंमहद्गृह्यविनदंश्चमुहुर्मुहुः ।
त्रासयन्राक्षसान्सर्वान् कुंभकर्णपदानुगान् ॥ 44 ॥
चिक्षेपशैलशिखरंकुंभकर्णस्यमूर्धनि ।
स तेनाभिहतोमूर्ध्निशैलेनेंद्ररिपुस्तदा ॥ 45 ॥
कुंभकर्णःप्रजज्वालक्रोधेनमहतातदा ।
सोऽभ्यधावतवेगेनवालिपुत्रममर्षणम् ॥ 46 ॥
कुंभकर्णोमहानादस्त्रासयन् सर्ववानरान् ।
शूलंससर्जवैरोषादंगदेतुमहाबलः ॥ 47 ॥
त मापतंतंबुद्ध्वातुयुद्धमार्गविशारदः ।
लाघवान्मोचयामाबलवान् वानरर्षभः ॥ 48 ॥
उत्पत्यचैनंतरसातलेनोरस्यताडयत् ।
स तेनाभिहतःकोपात्प्रमुमोहाचलोपमः ॥ 49 ॥
स लब्दसंज्ञोबलवान्मुष्टिमावर्त्यराक्षसः ।
अपहास्तेनचिक्षेपविसंज्ञः स पपात ह ॥ 50 ॥
तस्मिन् प्लवगशार्दूलेविसंज्ञेपतितेभुवि ।
तच्छूलंसमुपादायसुग्रीवमभिदुद्रुवे ॥ 51 ॥
तमापतंतंसंप्रेक्ष्यकुंभकर्णंमहाबलम् ।
उत्पपाततदावीरस्सुग्रीवोवानराधिपः ॥ 52 ॥
स पर्वताग्रमुत्क्षिप्यसमाविध्यमहाबलः ।
अभिदुद्राववेगेनकुंभकर्णंमहाबलम् ॥ 53 ॥
तमापतंतंसंप्रेक्ष्यकुंभकर्णःप्लवंगमम् ।
तस्थौविवृतसर्वांगोवानरेंद्रस्यसम्मुखः ॥ 54 ॥
कपिशोणितदिग्धांगंभक्ष्यंतंप्लवंगमान् ।
कुंभकर्णंस्थितंदृष्टवासुग्रीवोवाक्यमब्रवीत् ॥ 55 ॥
त्वजतद्वानरानीकंप्राकृतैःकिंकरिष्यसि ।
सहस्वैकंनिपातंमेपर्वतस्यास्यराक्षस ॥ 56 ॥
तद्वाक्यंहरिराजस्यसत्त्वधैर्यसमन्वितम् ।
श्रुत्वाराक्षसशार्दूलःकुंभकर्णोऽब्रवीद्वचः ॥ 57 ॥
प्रजापतेस्तुपौत्रस्त्वंतथैवरक्षरजस्सुतः ।
श्रुतपौरुषसंपन्नःकस्माद्गर्जसिवानर ॥ 58 ॥
स कुंभकर्णस्यवचोनिशम्यव्याविध्यशैलंसहसामुमोच ।
तेनाजघानोरसिकुंभकर्णंशैलेनवज्राशनिसन्निभेन ॥ 59 ॥
तच्छैलशृंगंसहसाविकीर्णंभुजांतरेतस्यतदाविशाले ।
ततोनिषेदुःसहसाप्लवंगारक्षोगणाश्चापिमुदाविनेदुः ॥ 60 ॥
स शैलशृंगाभिहतश्चुकोपननादरोषाच्चविवृत्यवक्त्रम् ।
व्याविध्यशूलं च तटित्प्रकाशंचिक्षेपहर्यृक्षिपतेर्वधाय ॥ 61 ॥
तत्कुंभकर्णस्यभुजप्रविद्धंशूलंशितंकांचनदामजुष्टम् ।
क्षिप्रंसमुत्पत्यनिगृह्यदोर्भ्यांबभंजवेगेनसुतोऽनिलस्य ॥ 62 ॥
कृतंभारसहस्रस्यशूलंकालायसंमहत् ।
बभंजजानुमारोप्यतदाहृष्टःप्लवंगमः ॥ 63 ॥
शूलंभग्नंहनुमतादृष्टवावानरवाहिनी ।
हृष्टाननादबहुशस्सर्वतश्चापिदुद्रुवे ॥ 64 ॥
बभूवथपरित्रस्तोराक्षसोविमुखोऽभवत् ।
सिंहनादं च तेचक्रुःप्रहृष्टावनगोचराः ॥ 65 ॥
मारुतिंपूजयांचक्रुर्दृष्टवाशूलंतथागतम् ।
स तत्तथाभग्नमवेक्ष्यशूलंचुकोपरक्षोधिपतिर्महात्मा ।
उत्पाट्यलंकामलयात्सशृंगंजघानसुग्रीवमुपेत्यतेन ॥ 66 ॥
स शैलशृंगाभिहतोविसंज्ञःपपातभूमौयुधिवानरेंद्रः ।
तंप्रेक्ष्यभूमौपतितंविसंज्ञनेदुःप्रहृष्टास्त्वथयातुधानाः ॥ 67 ॥
मभ्युपेत्याद्भुतघोरवीर्यं स कुंभकर्णोयुधिवानरेंद्रम् ।
जहारसुग्रीवमभिप्रगृह्ययथानिलोमेघमतिप्रचंडः ॥ 68 ॥
स तंमहामेघनिकाशरूपमुत्पाट्यगच्छन्युधिकुंभकर्णः ।
रराजमेरुप्रतिमानरूपोमेरुर्यथाभ्युछ्रचितघोरशृंगः ॥ 69 ॥
ततस्तमादायजगामवीरस्संस्तूयमानोयुधिराक्षसेंद्रैः ।
शृण्वन्निनादंत्रिदिवालयानांप्लवंगराजग्रहविस्मितानाम् ॥ 70 ॥
ततस्तमादायतदा स मेनेहरींद्रमिंद्रोपममिंद्रवीर्यः ।
अस्मिन् हतेसर्वमिदंहतंस्यात्सराघवंसैन्यमितींद्रशत्रुः ॥ 71 ॥
विद्रुतांवाहिनींदृष्टवावानराणामितस्ततः ।
कुंभकर्णेनसुग्रीवंगृहीतंचापिवानरम् ॥ 72 ॥
हनुमांश्चिंतयामासमतिमान् मारुतात्मजः ।
एवंगृहीतेसुग्रीवेकिंकर्तव्यंमयाभवेत् ॥ 73 ॥
यद्वैन्यायंमयाकर्तुंतत्करिष्यामिसर्वधा ।
भूत्वापर्वतसंकाशोनाशयिष्यामिराक्षसम् ॥ 74 ॥
मयाहतेसंयतिकुंभकर्णेमहाबलेमुष्टिविशीर्णदेहे ।
विमोचितेवानरपार्थिवे च भवंतुहृष्टाःप्लवगास्समस्ताः ॥ 75 ॥
अथवास्वयमप्येषमोक्षंप्राप्स्यतिपार्थिव ।
गृहीतोऽयंयदिभवेत्रिदशैस्सासुरोरगैः ॥ 76 ॥
मन्ये न तावदात्मानंबुध्यतेवानराधिपः ।
शैलप्रहाराभिहतःकुंभकर्णेनसंयुगे ॥ 77 ॥
अयंमुहूर्तात्सुग्रीवोलब्दसंज्ञोमहाहवे ।
आत्मनोवानराणां च यत्पथ्यंतत्करिष्यति ॥ 78 ॥
मयातुमोक्षितस्यास्यसुग्रीवस्यमहात्मनः ।
अप्रीतिश्चभवेत्कष्टाकीर्तिनाशश्चशाश्वतः ॥ 79 ॥
तस्मान्मुहूर्तंकांक्षिष्येविक्रमंपार्थिवस्यतु ।
भिन्नं च वानरानीकंतावदाश्वासयाम्यहम् ॥ 80 ॥
इत्येवंचिंतयित्वातुहनुमान्मारुतात्मजः ।
भूयःसंस्तंभयामासवानराणांमहाचमूम् ॥ 81 ॥
स कुंभकर्णोऽथविवेशलंकांस्पुरंतमादायमहाकपिंतम् ।
विमानचर्यागृहगोपुरस्थैःपुष्पाग्य्रवर्षैरवकीर्यमाणः ॥ 82 ॥
लाजगंधोदवर्षैस्तुसिच्यमानश्सनैश्शनैः ।
राजवीथ्यास्तुशीतत्वात्संज्ञांप्रापमहाबलः ॥ 83 ॥
ततस्ससंज्ञामुपलभ्यकृच्छ्राद्बलीयसस्तस्यभुजांतरस्थः ।
अवेक्षमाणःपुरसाजमार्गंविचिंतयामासमुहुर्महात्मा ॥ 84 ॥
एवंगृहीतेनकथंनुनामशक्यंमयासंप्रतिकर्तुमद्य ।
तथाकरिष्यामियथाहरीणांभविष्यतीष्टं च हितं च कार्यम् ॥ 85 ॥
ततःकराग्रैःसहसासमेत्यराजाहरीणाममरेंद्रशत्रुम् ।
खरैश्चकर्णौदशनैश्चनासांददंशपार्श्वेषु च कुंभकर्णम् ॥ 86 ॥
स कुंभकर्णोहृतकर्णनासोविदारितस्तेनरदैर्नखैश्च ।
रोषाभिभूतःक्षतजार्द्रगात्रःसुग्रीवमाविध्यपिपेषभूमौ ॥ 87 ॥
स भूतलेभीमबलाभिपिष्टस्सुरारिभिस्स्सैरभिहन्यमानः ।
जगामखंवेगवदभ्युपेत्यपुनश्चरामेणसमाजगाम ॥ 88 ॥
कर्णनासाविहीनस्तुकुंभकर्णोमहाबलः ।
रराजशोणितैःसिक्तोगिरिःप्रस्रवणैरिव ॥ 89 ॥
शोणितार्द्रोमहाकायोराक्षसोभीमविक्रमः ।
युद्धायाभिमुखोभीमोमनश्चक्रेनिशाचरः ॥ 90 ॥
नीलांजनचयप्रख्याः ससंध्य इव तोयदः ।
युद्धायाभिमुखो भीमो मनश्चक्रे निशाचरः ॥ 91 ॥
गतेतुतस्मिन् सुरराजशत्रुःक्रोधात्प्रदुद्रावरणायभूयः ।
अनायुधोऽस्मीतिविचिंत्यरौद्रोघोरंतदामुद्गरमाससाद ॥ 92 ॥
ततस्सपुर्यास्ससहसामहात्मानिष्क्रम्यतद्वानरसैन्यमुग्रम् ।
बभक्षरक्षोयुधिकुंभकर्णःप्रजायुगांतानगिरिवप्रवृद्धः ॥ 93 ॥
बुभुक्षितः शोणितमांसगृध्नुः ।
प्रविश्य तद्वानरसैन्यमुग्रम् ।
चखाद रक्षांसि हरीन्पिशाचान् ।
ऋक्षांश्च मोहाद्युधि कुंभकर्णः ।
यथैव मृत्युर्हरते युगांते ।
स भक्षयामास हरींश्च मुख्यान् ॥ 94 ॥
एकंद्वौत्रीन् बहून् क्रुद्धोवानरान्सहराक्षसैः ।
समादायैकहस्तेनप्रचिक्षेपत्वरन्मुखे ॥ 95 ॥
संप्रस्रवंस्तदामेदश्शोणिते च महाबलः ।
वध्यमानोनगेंद्राग्रैर्भक्ष्यामासवानरान् ॥ 96 ॥
तेभक्ष्यमाणाहरयोरामंजुग्मुस्तदागतिम् ।
कुंभकर्णोभृशंक्रुद्धःकपीन् खादन् प्रधावति ॥ 97 ॥
शतानिसप्तचाष्टौ च विंशत्रतिंशत्तथैव च ।
संपरिष्वज्यबाहुभ्यांखादवनिपरिधावति ॥ 98 ॥
मेदोवसाशोणितदिग्धगात्रः ।
कर्णावसक्तग्रथितांत्रमालः ।
ववर्षशूलानि सुतीक्षणदंष्ट्रः ।
कालो युगांतस्थ इव प्रवृद्धः ॥ 99 ॥
तस्मिन् कालेसुमित्रायाःपुत्रःपरबलार्दनः ।
चकारलक्ष्मणःक्रुद्धोयुद्धंपरपुरंजयः ॥ 100 ॥
स कुंभकर्णस्यशरान् शरीरेसप्तवीर्यवान् ।
निचखादाददेचान्यावनिससर्ज च लक्ष्मणः ॥ 101 ॥
पीड्यमानस्तदस्त्रंतुविशेषंतत्सराक्षसः ।
ततश्चुकोपबलवान्सुमित्रानंदवर्दनः ॥ 102 ॥
अथास्यकवचंशुभ्रंजांभूनदमयंशुभम् ।
प्रच्छादयामासशरैस्संध्याभ्रमिवमारुतः ॥ 103 ॥
नीलांजनचयप्रख्याः शैरैः कांचनभूषणैः ।
आपीड्यमानः शुशुभे मेघैः सूर्य इवांशुमान् ॥ 104 ॥
ततस्सराक्षसोभीमस्सुमित्रानंदवर्धनम् ।
सावज्ञमेवप्रोवाचवाक्यंमेघौघनिस्स्वनः ॥ 105 ॥
अंतकस्याप्यकष्टेन युधि जेतारमाहवे ।
युध्यतामामभीतेनख्यापितावीरतात्वया ॥ 106 ॥
प्रगृहीतायुधस्येहमृत्योरिवमहामृधे ।
तिष्ठन्नप्रग्रतःपूज्यःकिमुयुद्धप्रदायकः ॥ 107 ॥
ऐरावतंबलेनसमारूढोवृतःसर्वामरैःप्रभुः ।
नैवशक्रोऽपिसमरेस्थितपूर्वःकदाचन ॥ 108 ॥
अद्यत्वयाहम्सौमित्रेबालेनापि , नापिपराक्रमैः ।
तोषितोगंतुमिच्छामित्यामनुज्ञाप्यराघवम् ॥ 109 ॥
यत्तुवीर्यबलोत्साहैस्तोषितोऽहंरणेत्वया ।
राममेवैकमिच्छामिहंतुंयस्मिन् हतेहतम् ॥ 110 ॥
रामेमयात्रनिहतेयेऽन्येस्थास्यंतिसंयुगे ।
तानहंयोधयिष्यामिस्वबलेनप्रमाथिना ॥ 111 ॥
इत्युक्तवाक्यंतद्रक्षःप्रोवाचस्तुतिसंहितम् ।
मृधेघोरतरंवाक्यंसौमित्रिःप्रहसन्निव ॥ 112 ॥
यस्त्वंशक्रादिभिर्वरैरसह्यःप्राप्यपौरुषम् ।
तत्सत्यंनान्यथावीरदृष्टस्तेऽद्यपराक्रमः ॥ 113 ॥
एषदाशरथीरामस्तिष्ठत्यद्रिरिवाचलः ।
इतिश्रुत्वाह्यनादृत्यलक्ष्मणं स निशाचरः ॥ 114 ॥
अतिक्रम्य च सौमित्रिंकुंभकर्णोमहाबलः ।
राममेवाभिदुद्रावकंपयन्निवमेदिनीम् ॥ 115 ॥
अथदाशरथींरामोरौद्रमस्त्रंप्रयोजयन् ।
कुंभकर्णस्यहृदयेससर्जनिशितान् शरान् ॥ 116 ॥
तस्यरामेणविद्धस्यसहसाभिप्रधावतः ।
अंगालमिश्राःक्रुद्धस्यमुखान्निश्चेरुरर्चिषः ॥ 117 ॥
रामास्त्रविद्धोघोरंवैनदन्राक्षसपुंगवः ।
अभ्यधावतसंकृद्धोहरीन् निद्रावयन् रणे ॥ 118 ॥
तस्योरसिनिमग्नास्तेशराबर्हिणवाससः ।
हस्ताच्छास्यपरिभ्रष्टागदाचोर्व्यांपपात ह ॥ 119 ॥
आयुधानि च सर्वाणिविप्राकीर्यंतभूतले ।
स निरायुधमात्मानंयदामेनेमहाबलः ॥ 120 ॥
मुष्टिभ्यां च चरणाभ्यां च चकारकदनंमहत् ।
स बाणैरतिविद्धांगःक्षतजेनसमुक्षितः ॥ 121 ॥
रुधिरंपरिसुस्रावगिरिःप्रस्रवणंयथा ।
स तीव्रेण च कोपेनरुधिरेण च मूर्छितः ॥ 122 ॥
वानरान्राक्षसानृक्षान्खादन्विपरिधावति ।
अथशृंगंसमाविध्यभीमंभीमपराक्रमः ।
चिक्षेपराममुद्धिश्यबलवानंतकोपमः ॥ 123 ॥
अप्राप्तमंतरारामःसप्तभिस्तमजिह्मगैः ।
चिच्छेदगिरिशृंगंतंपुनःसंधायकार्मुकम् ॥ 124 ॥
ततस्तुरामोधर्मात्मातस्यशृंगंमहत्तदा ॥ 125 ॥
शरैःकांचनचित्रांगैश्चिच्छेदपुरुषर्षभः ।
तन्मेरुशिखराकारंद्योतमानमिवश्रिया ॥ 126 ॥
द्वेशतेवानराणां च पतमानमपातयत् ।
तस्मिन् काले स धर्मात्मालक्ष्मणोराममब्रवीत् ॥ 127 ॥
कुंभकर्णवधेयुक्तोयोगान् परिमृशन्बहून् ।
नैवायंवानरान्राजन्नविजानातिराक्षसान् ॥ 128 ॥
मत्तश्शोणितगंधे न स्वान् परांश्चैवखादति ।
साध्वेनमधिरोहस्तुसर्वतोवानरर्षभाः ॥ 129 ॥
यूथपाश्चयथामुख्यास्तिष्ठंत्वस ।
अप्ययंदुर्मतिःकालेगुरुभारप्रपीडितः ॥ 130 ॥
प्रपतन्राक्षसोभूमौनान्यान्हन्यात्ल्पवंगमान् ।
तस्यतद्वचनंश्रुत्वाराजपुत्रस्यधीमतः ॥ 131 ॥
तेसमारुरुहुर्हृष्टाःकुंभकर्णंप्लवंगमाः ।
कुंभकर्णस्तुसंकृद्धस्समारूढःप्लवंगमैः ॥ 132 ॥
व्यधूनयत्तान्वेगेनदुष्टहस्तीवहस्तिपान् ।
तान् ंदृष्टवानिर्धुतान्रामोदुष्टोऽयमितिराक्षसः ॥ 133 ॥
समुत्पपातवेगेनधनुरुत्तममाददे ।
क्रोधरक्तेक्षणोवीरोनिर्दहन्निवचक्षुषा ॥ 134 ॥
राघवोराक्षसंरोषाभिदुद्राववेगितः ।
यूथपान्हर्षयन्सर्वान्कुंभकर्णभयार्दितान् ॥ 135 ॥
स चापमादायभुजंगकल्पंधृढज्यमुग्रंतपनीयचित्रम् ।
हरीन् समाश्वास्यसमुत्पपातरामोनिबद्धोत्तमतूणबाणः ॥ 136 ॥
स वानरगणैस्तैस्तुवृतःपरमदुर्जयः ।
लक्ष्मणानुचरोरामस्संप्रतस्थेमहाबलः ॥ 137 ॥
स ददर्शमहात्मानंकिरीटिनमरिंदमम् ।
शोणितावृतरक्ताक्षंकुंभकर्णंमहाबलम् ॥ 138 ॥
सर्वान् समभिधावंतंयथारुष्टंदिशागजम् ।
मार्गमाणंहरीन्कक्रुद्धंराक्षसैःपरिवारितम् ॥ 139 ॥
व्निध्यमंदरसंकाशंकांचनांगदभूषणम् ।
स्रवंतंरुधिरंवक्त्राद्वर्षामेघमिवोथतितम् ॥ 140 ॥
जिह्वयापरिलिह्यंतंसृक्किणीशोणितेक्षणम् ।
मृद्नंतंवानरानीकंकालांतकयमोपमम् ॥ 141 ॥
तंदृष्टवाराक्षसश्रेष्ठंप्रदीप्तानलवर्चसम् ।
विस्फारयामासतदाकार्मुकंपुरुषर्षभः ॥ 142 ॥
स तस्यचापनिर्घोषात्कुपितोराक्षसर्षभः ।
अमृष्यमाणस्तंघोषमभिदुद्रावराघवम् ॥ 143 ॥
ततस्तुवातोद्धतमेघकल्पंभुजंगराजोत्तमभोगबाहुम् ।
तमापतंतंधरणीराभमुवाचरामोकुंभकर्णम् ॥ 144 ॥
आगच्छरक्षोधिपमाविषादमवस्थितोऽहंप्रगृहीतचापः ।
अवेहिमांराक्षसवंशनाशनंयस्त्वंमुहूर्ताद्भविता ॥ 145 ॥
रामोऽयमितिविज्ञायजहासविकृतस्वनम् ।
अभ्यधावतसंककृद्धोहरीवनिद्रावयन्रणे ॥ 146 ॥
पातयन्निवसर्वेषांहृदयनिवनौकसाम् ।
प्रहस्यविकृतंभीमंसमेघसंतितोपमम् ॥ 147 ॥
कुंभकर्णोमहातेजाराघवंवाक्यमब्रवीत् ।
नाहंविराधोविज्ञेयो न कबंदःखरो न च ।
न वाली न च मारीचःकुंभकर्णःसमागतः ॥ 148 ॥
पश्यमेमुद्गरंभीमंसर्वकालायसंमहत् ।
अनेननिर्जितादेवादानवाश्चपुरामया ॥ 149 ॥
विकर्णनास इति मां नावज्ञातुं त्वमर्हसि ।
स्वल्पापि हि न मे पीडा कर्णनासाविनाशनात् ॥ 150 ॥
दर्शयेक्ष्वाकुशार्दूलवीर्यंगात्रेषुमेलघु ।
ततस्त्वांभक्षयिष्यामिदृष्टपौरुषविक्रमम् ॥ 151 ॥
स कुंभकर्णस्यवचोनिशम्यरामस्सुपुंखान् विससर्जन् ।
तैराहतोवज्रसमवेगैर्नचुक्षुभे न व्यथतेसुरारिः ॥ 152 ॥
यैस्सायकैस्सालवरानिकृत्तावालीहतोवानरपुंगवश्च ।
तेकुंभकर्णस्यतदाशरीरंवज्रोपमं न व्यधयांप्रचक्रुः ॥ 153 ॥
स वारिधाराइवसायकास्तान् पिबन् शरीरेणमहेंद्रशत्रुः ।
जघानरामस्यशरप्रवेगंव्याविध्यतंमुग्रवेगम् ॥ 154 ॥
ततस्तुरक्षःक्षतजावलिप्तंवित्रासनंदेवमहचमूनाम् ।
व्याविध्यतंमुद्गरमुग्रवेगंनिद्रावयामासचमूंम् ॥ 155 ॥
वायव्यमादायततोमहास्त्रंरामःप्रचिक्षेपनिशाचराय ।
समुद्गरंतेनजघानबाहुं स कृत्तबाहुस्तुमुलंनाद ॥ 156 ॥
तेवानराभग्नहतावशेषाःपर्यंतमाश्रित्यतदाविषण्णाः ।
प्रपीडितांगाददृशुस्सुघोरंनरेंद्ररक्षोधिपन्निपातम् ॥ 157 ॥
ते वानरा भग्नहतावशेषाः ।
पर्यंतमाश्रित्य तदा विषण्णाः ।
प्रपिडितांगा ददृशुः सुघोरम् ।
नरेंद्ररक्षोऽधिपसंनिपातम् ॥ 158 ॥
स तस्यबाहुंसहतालवृक्षंसमुद्यतंपन्नगभोगकल्पम् ।
इंद्रास्त्रयुक्तेनजघानरामोबाणेनजांभूनदचित्रितेन ॥ 159 ॥
स कुंभकर्णस्यभुजोनिकृत्तःपपातभूमौगिरिसन्निकाशः ।
विवेष्टमानोनिजाघनवृक्षान् शैलान्शिलावानरराक्षसांश्च ॥ 160 ॥
तंछिन्नबाहुंसमवेक्ष्यरामःसमापतंतंसहसानदंतम् ।
द्वावर्धचंद्रौनिशितौप्रगृह्यचिच्छेदपादौयुधिराक्षसस्य ॥ 161 ॥
तौतस्यपादौप्रदिशोदिशश्चगिरेर्गुहाश्चैवमहार्णवं च ।
लंकां च सेनांकपिराक्षसानांविनादयंतौविनिपेततुश्च ॥ 162 ॥
निकृत्तबाहुद्विनिकृत्तपादोविदार्यवक्त्रंबडबामुखाभम् ।
दुद्रावरामंसहसाभिगर्जन् राहुर्यथाचंद्रमिवांतऽरिक्षे ॥ 163 ॥
अपूरयत्तस्यमुखंशिताग्रैरामश्शरैर्हेमपिनद्धपुंखैः ।
स पूर्णवक्त्रो न शशाकवक्तुंचुकूजकृच्छ्रेणमुमूर्छचापि ॥ 164 ॥
अथाददेसूर्यमरीचिकल्पं स ब्रह्मदंडांतककाकलकल्पम् ।
अरिष्टमैंद्रंनिशितंसुपुंखंरामश्शरंमारुततुल्यवेगम् ॥ 165 ॥
तंवज्रजांभूनदचारुपुंखंप्रदीप्तसूर्यज्वलनप्रकाशम् ।
महेंद्रवज्राशनितुल्यवेगंरामःप्रचिक्षेपनिशाचराय ॥ 166 ॥
स सायकोराघवबाहुचोदितोदिशस्स्वभासादशसंप्रकाशयन् ।
विधूमवैश्वानरभीमदर्शनोजगामशक्राशनिवीर्यविक्रमः ॥ 167 ॥
स तन्महापर्वतकूटसन्निभंविवृत्तदंष्ट्रंचलचारुकुंडलम् ।
चकर्तरक्षोधिपतेश्शिरस्तदायथैववृत्रस्यपुरापुरंदरः ॥ 168 ॥
स तन्महापर्वतकूटसंनिभम् ।
सुवृत्तदंष्ट्रं चलचारुकुंडलम् ।
चकर्त रक्षोऽधिपतेः शिरस्तदा ।
यथैव वृत्रस्य पुरा पुरंदरः ॥ 169 ॥
तद्रामबाणाभिहतंपपातरक्षःशिरःपर्वतसन्निकाशम् ।
बभंजचर्यागृहगोपुराणिप्राकारमुच्चंतमपातयच्च ॥ 170 ॥
तच्चातिकायंहिमहत्प्रकाशंरक्षस्तदातोयनिधौपपात ।
ग्राहान्परान् मीनवरान्भुजंगान् ममर्दभूमिच तदाविवेश ॥ 171 ॥
तस्मिन्हतेब्राह्मणदेवशत्रौमहाबलेसंयतिकुंभकर्णे ।
चचालभूर्भूमिधराश्चसर्वेहर्षाच्चदेवास्तुमुलंविनेदुः ॥ 172 ॥
ततस्तुदेवर्षिमहर्षिपन्नगाःसुराश्चभूतानिसुपर्णगुह्यकाः ।
सयक्षगंधर्वगणानभोगताःप्रहर्षितारामपराक्रमेण ॥ 173 ॥
ततस्तुतेतस्यवधेनभूरिणामनस्विनोनैरृतराजबांधवाः ।
विनेदुरुच्चैर्व्यथितारघूत्तमंहरिंसमीक्ष्यैवयथासुरार्धिताः ॥ 174 ॥
स देवलोकस्यतमोनिहत्यसूर्योयथाराहुमुखाद्विमुक्तः ।
तथाव्यभासीद्धरिसैन्यमध्येनिहत्यरामोयुधिकुंभकर्णम् ॥ 175 ॥
प्रहर्षमीयुर्भवश्चवानराःप्रबुद्धपद्मप्रतिमैरिवाननैः ।
अपूजयन् राघवमिष्टभागिनंहतेरिसौभीमबलेदुरासदम् ॥ 176 ॥
स कुंभकर्णंसुरसैन्यमर्धनं महत्सुयुद्धेषुकदाचनाजितम् ।
नंदहत्वाभरताग्रजोरणेमहासुरंवृत्रमिवामराधिपः ॥ 177 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकांडे सप्तषष्टितमस्सर्गः ॥
