श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकांडम् ।
अथ द्विसप्ततितमस्सर्गः ।
अपश्यंस्तु ततस्तत्र पितरं पितुरालये ।
जगाम भरतो द्रष्टुं मातरं मातुरालये ॥ 1 ॥
अनुप्राप्तं तु तं दृष्ट्वा कैकेयी प्रोषितं सुतम् ।
उत्पपात तदा हृष्टा त्यक्त्वा सौवर्णमासनम् ॥ 2 ॥
स प्रविश्यैव धर्मात्मा स्वगृहं श्रीविवर्जितम् ।
भरतः प्रतिजग्राह जनन्याश्चरणौ शुभौ ॥ 3 ॥
सा तं मूर्धन्युपाघ्राय परिष्वज्य यशस्विनम् ।
अंके भरतमारोप्य प्रष्टुं समुपचक्रमे ॥ 4 ॥
अद्य ते कतिचिद्रात्र्य श्च्युतस्याऽर्यकवेश्मनः ।
अपि नाध्वश्रमशशीघ्रं रथेनापततस्तव ॥ 5 ॥
आर्यकस्ते सुकुशली युधाजिन्मातुलस्तव ।
प्रवासाच्च सुखं पुत्र सर्वं मे वक्तुमर्हसि ॥ 6 ॥
एवं पृष्टस्तु कैकेय्या प्रियं पार्थिवनंदनः ।
आचष्ट भरत स्सर्वं मात्रे राजीवलोचनः ॥ 7 ॥
अद्य मे सप्तमी रात्रिश्च्युतस्याऽर्यकवेश्मनः ।
अंबायाः कुशली तात युधाजिन्मातुलश्च मे ॥ 8 ॥
यन्मे धनं च रत्नं च ददौ राजा परंतपः ।
परिश्रांतं पथ्यभवत्ततोऽहं पूर्वमागतः ॥ 9 ॥
राजवाक्यहरैर्दूतैस्त्वर्यमाणोऽहमागतः ।
यदहं प्रष्टुमिच्छामि तदंबा वक्तुमर्हति ॥ 10 ॥
शून्योऽयं शयनीयस्ते पर्यंको हेमभूषितः ।
न चायमिक्ष्वाकुजनः प्रहृष्टः प्रतिभाति मा ॥ 11 ॥
राजा भवति भूयिष्ठमिहांबाया निवेशने ।
तमहं नाद्य पश्यामि द्रष्टुमिच्छन्निहाऽगतः ॥ 12 ॥
पितुर्ग्रहीष्ये चरणौ तं ममाऽख्याहि पृच्छतः ।
आहोस्विदंब ज्येष्ठायाः कौसल्याया निवेशने ॥ 13 ॥
तं प्रत्युवाच कैकेयी प्रियवद्घोरमप्रियम् ।
अजानंतं प्रजानंती राज्यलोभेन मोहिता ॥ 14 ॥
या गतिस्सर्वभूतानां तां गतिं ते पिता गतः ।
राजा महत्मा तेजस्वी यायजूकस्सतां गतिः ॥ 15 ॥
तच्छ्रुत्वा भरतो वाक्यं धर्माभिजनवांचुचिः ।
पपात सहसा भूमौ पितृशोकबलार्दितः ॥ 16 ॥
हा हतोऽस्मीति कृपणां दीनां वाचमुदीरयन् ।
निपपात महाबाहुर्बाहू विक्षिप्य वीर्यवान् ॥ 17 ॥
ततश्शोकेन संवीतः पितुर्मरणदुःखितः ।
विललाप महातेजा भ्रांताकुलितचेतनः ॥ 18 ॥
एतत्सुरुचिरं भाति पितुर्मे शयनं पुरा ।
शशिनेवामलं रात्रौ गगनं तोयदात्यये ॥ 19 ॥
तदिदं न विभात्यद्य विहीनं तेन धीमता ।
व्योमेव शशिना हीनमप्च्छुष्क इव सागरः ॥ 20 ॥
बाष्पमुत्सृज्य् कंठेन स्वात्मना परमपीडितः ।
आच्छाद्य वदनं श्रीमद्वस्त्रेण जयतां वरः ॥ 21 ॥
तमार्तं देवसंकाशं समीक्ष्य पतितं भुवि ।
निकृत्तमिव सालस्य स्कंधं परशुना वने ॥ 22 ॥
मत्तमातंगसंकाशं चंद्रार्कसदृशं भुवः ।
उत्थापयित्वा शोकार्तं वचनं चेदमब्रवीत् ॥ 23 ॥
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ किं शेषे राजपुत्र महायशः ।
त्वद्विधा नहि शोचंति संत स्सदसि सम्मताः ॥ 24 ॥
दानयज्ञाधिकारा हि शीलश्रुतिवचोऽनुगा ।
बुद्धिस्ते बुद्धिसंपन्न प्रभेवार्कस्य मंदिरे ॥ 25 ॥
स रुदित्वा चिरं कालं भूमौ विपरिवृत्य च ।
जननीं प्रत्युवाचेदं शोकैर्बहुभिरावृतः ॥ 26 ॥
अभिषेक्ष्यति रामं नु राजा यज्ञं नु यक्ष्यते ।
इत्यहं कृतसंकल्पो हृष्टो यात्रामयासिषम् ॥ 27 ॥
तदिदं ह्यन्यथा भूतं व्यवदीर्णं मनो मम ।
पितरं यो न पश्यामि नित्यं प्रियहिते रतम् ॥ 28 ॥
अंब केनात्यगाद्राजा व्याघिना मय्यनागते ।
धन्या रामादयस्सर्वे यैः पिता संस्कृत स्स्वयम् ॥ 29 ॥
न नूनं मां महाराजः प्राप्तं जानाति कीर्तिमान् ।
उपजिघ्रेद्धि मूर्ध्नि तात स्सन्नम्य सत्वरम् ॥ 30 ॥
क्व स पाणिस्सुखस्पर्शस्तातस्याक्लिष्टकर्मणः ।
येन मां रजसा ध्वस्तमभीक्ष्णं परिमार्जति ॥ 31 ॥
यो मे भ्राता पिता बंधुर्यस्य दासोऽस्मि धीमतः ।
तस्य मां शीघ्रमाख्याहि रामस्याक्लिष्टकर्मणः ॥ 32 ॥
पिता हि भवति ज्येष्ठो धर्ममार्यस्य जानतः ।
तस्य पादौ ग्रहीष्यामि स हीदानीं गतिर्मम ॥ 33 ॥
धर्मविद्धर्मनित्यश्च सत्यसंधो दृढव्रतः ।
आर्यः किमब्रवीद्राजा पिता मे सत्यविक्रमः ॥ 34 ॥
पश्चिमं साधु संदेशमिच्छामि श्रोतुमात्मनः ।
इति पृष्टा यथातत्त्वं कैकेयी वाक्यमब्रवीत् ॥ 35 ॥
रामेति राजा विलपन् हा सीते लक्ष्मणेति च ।
स महात्मा परं लोकं गतो गतिमतां वरः ॥ 36 ॥
इमां तु पश्चिमां वाचं व्याजहार पिता तव ।
कालधर्मपरिक्षिप्तः पाशैरिव महागजः ॥ 37 ॥
सिद्धार्थास्ते नरा राममागतं सह सीतया ।
लक्ष्मणं च महाबाहुं द्रक्ष्यंति पुनरागतम् ॥ 38 ॥
तच्छ्रुत्वा विषसादैव द्वितीयाप्रियशंसनात् ।
विषण्णवदनो भूत्वा भूयः पप्रच्छ मातरम् ॥ 39 ॥
क्व चेदानीं स धर्मात्मा कौसल्यानंदवर्धनः ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया च समं गतः ॥ 40 ॥
तथा पृष्टा यथातत्त्वमाख्यातुमुपचक्रमे ।
मातास्य सुमहद्वाक्यं विप्रियं प्रियशंकया ॥ 41 ॥
स हि राजसुतः पुत्र चीरवासा महावनम् ।
दंडकान्सह वैदेह्या लक्ष्मणानुचरो गतः ॥ 42 ॥
तच्छ्रुत्वा भरतस्त्रस्तो भ्रातुश्चारित्रशंकया ।
स्वस्य वंशस्य महात्म्यात्प्रष्टुं समुपचक्रमे ॥ 43 ॥
कच्चिन्न ब्राह्मणधनं हृतं रामेण कस्यचित् ।
कच्चिन्नाढ्यो दरिद्रो वा तेनापापो विहिंसितः ॥ 44 ॥
कच्चिन्न परदारान्वा राजपुत्रोऽभिमन्यते ।
कस्मात्स दंडकारण्ये भ्रूणहेव विवासितः ॥ 45 ॥
अथास्य चपला माता तत्स्वकर्म यथातथम् ।
तेनैव स्त्रीस्वभावेन व्याहर्तुमुपचक्रमे ॥ 46 ॥
एवमुक्ता तु कैकेयी भरतेन महात्मना ।
उवाच वचनं हृष्टा मूढा पंडितमानिनी ॥ 47 ॥
न ब्राह्मणधनं किंचिद्धृतं रामेण कस्यचित् कश्चिन्नाढ्यो दरिद्रो तेनापापो विहिंसितः ।
न रामः परदारांश्च चक्षुर्भ्यामपि पश्यति ॥ 48 ॥
मया तु पुत्र श्रुत्वैव रामस्यैवाभिषेचनम् ।
याचितस्ते पिता राज्यं रामस्य च विवासनम् ॥ 49 ॥
स स्ववृत्तिं समास्थाय पिता ते तत्तऽथाकरोत् ।
रामश्च सह सौमित्रिः प्रेषितस्सह सीतया ॥ 50 ॥
तमपश्यन्प्रियंपुत्रं महीपालो महायशाः ।
पुत्रशोकपरिद्यूनः पंचत्वमुपपेदिवान् ॥ 51 ॥
त्वयात्विदानीं धर्मज्ञ राजत्वमवलंब्यताम् ।
त्वत्कृते हि मया सर्वमिदमेवं विधं कृतम् ॥ 52 ॥
मा शोकं मा च संतापं धैर्यमाश्रय पुत्रक ।
त्वदधीना हि नगरी राज्यं चैतदनामयम् ॥ 53 ॥
तत्पुत्र शीघ्रं विधिना विधिज्ञैर्वसिष्ठमुख्यै स्सहितो द्विजेंद्रैः ।
संकाल्य राजानमदीनसत्त्वमात्मानमुर्व्यामभिषेचयस्व ॥ 54 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकांडे द्विसप्ततितमस्सर्गः ॥
