श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकांडम् ।
अथ त्रिषष्टितमस्सर्गः ।
तस्यराक्षसराजस्यनिशम्यपरिदेवितम् ।
कुंभकर्णोबभाषेदंवचनंप्रजहास च ॥ 1 ॥
दृष्टो दोषो हि योऽस्माभिः पुरा मंत्रविनिर्णये ।
हितेष्वनभियुक्तेन सोऽयमासादितस्त्वया ॥ 2 ॥
शीघ्रंखल्वभ्युपेतंत्वांफलंपापस्यकर्मणः ।
निरयेष्वेवपतनंयथादुष्कृतकर्मणः ॥ 3 ॥
प्रथमंवैमहाराजकृत्यमेतदचिंतितम् ।
केवलंवीर्यदर्पेणनानुबंधोविचिंतितः ॥ 4 ॥
यःपश्चातूर्वकार्याणिकुर्यादैश्वर्यमास्थितः ।
पूर्वंचोत्तरकार्याणि न स वेदनयानया ॥ 5 ॥
देशकालविहीनानिकर्माणिविपरीतवत् ।
क्रियमाणानिदुष्यंतिहवींष्यप्रयतेष्विव ॥ 6 ॥
त्रयाणांपंचधायोगंकर्मणांयःप्रपश्यति ।
सचिवैस्समयंकृत्वा स सभ्येवर्ततेपथि ॥ 7 ॥
यथागमं च योराजासमयंविचिकीर्षति ।
बुध्यतेसचिवान्बध्यासुहृदश्चानुपश्यति ॥ 8 ॥
धर्ममर्थं च कामं च सर्वान्वारक्षसांपते ।
भजतेपुरुषःकालेत्रीणिद्वंद्वानिवापुनः ॥ 9 ॥
त्रिषुचैतेषुयच्छ्रेष्ठंश्रुत्वातन्नावबुध्यते ।
राजावाराजमात्रोवाव्यर्थंतस्यबहुश्रुतम् ॥ 10 ॥
उपप्रदानंसांत्वं च भेदंकाले च विक्रमम् ।
योगं च रक्षसांश्रेष्ठतावुभौ च नयानयौ ॥ 11 ॥
कालेधर्मार्थकामान्यस्सम्मंत्ऱ्यसचिवैःसह ।
निषेवेतात्मवान्लोके न स व्यसनमाप्नुयात् ॥ 12 ॥
हितानुबंधमालोच्यकार्यात्कार्यमिहात्मनः ।
राजासहार्थतत्त्वज्ञैस्सचिवैर्बुस्सहिजीवति ॥ 13 ॥
अनभिज्ञायशास्त्रार्थान् पुरुषाःपशुबुद्धयः ।
प्रागल्भ्याद्वक्तुमिच्छंतिमंत्रेष्वभ्यंतरीकृताः ॥ 14 ॥
अशास्त्रविदुषांतेषां न कार्यमभिहितंवचः ।
अर्थशास्त्रानभिज्ञानांविपुलांश्रियमिच्छताम् ॥ 15 ॥
अहितं च हिताकारंधार्ष्ट्याज्जल्पंतियेनराः ।
अवेक्ष्यमंत्रबाह्यास्तेकर्तव्याःकृत्यदूषणाः ॥ 16 ॥
विनाशयंतोभर्तारंसहिताश्शत्रुभिर्बुधैः ।
विपरीतानिकृत्यानिकारयंतीहमंत्रिणः ॥ 17 ॥
तान्भर्तामित्रसंकाशानमित्रान्मंत्रनिर्णये ।
व्यवहारेणजानीयात्सचिवानुपसम्हितान् ॥ 18 ॥
चपलस्येहकृत्यानिसहसानुप्रधावतः ।
छिद्रमन्येप्रपद्यंतेक्रौंचस्य ख मिवद्विजाः ॥ 19 ॥
योहिशत्रुमवज्ञायनात्मानमभिरक्षति ।
अवाप्नोतिहिसोऽनर्थान् स्थानाच्चव्यवरोप्यते ॥ 20 ॥
यदुक्तमिहतेपूर्वंक्रियतामनुजेन च ।
तदेवनोहितंवाक्यंयदिच्छसि च तत्कुरु ॥ 21 ॥
तत्तुश्रुत्वादशग्रीवःकुंभकर्णस्यभाषितम् ।
भ्रुकुटिंचैवसंचक्रेक्रुद्धश्चैनमभाषत ॥ 22 ॥
मान्योगुरुवारिचार्यःकिमांत्वमनुशाससि ।
किमेवंवाक्छ्रमंकृत्वाकालेयुक्तंविधीयताम् ॥ 23 ॥
विभ्रमाच्चित्तमोहाद्वाबलवीर्याश्रयेणवा ।
नाभिपन्नमिदानींयद्व्यर्थातस्यपुनःकथाः ॥ 24 ॥
अस्मिन्कालेतुयद्युक्तंतदिदानींविधीयताम् ।
गतंतुनानुशोचंतिगतंतुगतमेवहि ॥ 25 ॥
ममापनयजंदोषंविक्रमेणसमीकुरु ।
यदिखल्वस्तिमेस्नेहोविक्रमंवाऽवगच्छसि ॥ 26 ॥
यदिवकार्यंमेतत्तेहृदिकार्यतमंमतम् ।
स सुहृद्योविपन्नार्थंदीनमभ्यवपद्यते ॥ 27 ॥
स बंधुर्योऽपनीतेषुसाहाय्यायोपकल्पते ।
तमथैवंब्रुवाणंतुवचनंधीरदारुणम् ॥ 28 ॥
रुष्टोऽयमितिविज्ञायशनैश्श्लक्षणमुवाच ह ।
अतीवहिसमालक्ष्यभ्रातरंक्षुभितेंद्रियम् ॥ 29 ॥
कुंभकर्णश्शनैर्वाक्यंबभाषेपरिसांत्वयन् ।
शृणुराजन्नवहितोममवाक्यमरिंदम ॥ 30 ॥
अलंराक्षसराजेंद्र संतापमुपपद्यते ।
रोषं च संपरित्यज्यस्वस्थोभवितुमर्हसि ॥ 31 ॥
नैतन्मनसिकर्तव्यंमयिजीवतिपार्थिव ।
तमहंनाशयिष्यामियत्कृतेपरितप्यते ॥ 32 ॥
अवश्यंतुहितंवाच्यंसर्वावस्थांतवमया ।
बंधुभावादभिहितंभ्रातृस्नेहाच्छपार्थिव ॥ 33 ॥
सदृशंयत्तुकालेऽस्मिन् कर्तुंस्निग्धेनबंधुना ।
शत्रूणांकदनंपश्यक्रियमाणंमयारणे ॥ 34 ॥
अद्यपश्यमहाबाहो मयासमरमूर्धनि ।
हतेरामेसहभ्रात्राद्रवंतींहरिवाहिनीम् ॥ 35 ॥
अद्यरामस्यतद्दृष्टवामयानीतंरणाच्छिरः ।
सुखीभवमहाबाहो सीताभवतुदुःखिता ॥ 36 ॥
अद्यरामस्यपश्यंतुनिधनंसुमहत्प्रियम् ।
लंकायांराक्षसाःसर्वेयेतेनिहतबांधवाः ॥ 37 ॥
अद्यशोकपरीतानांस्वबंधुवधकारणात् ।
शत्रोर्युधिविनाशेनकरोम्यस्रप्रमार्जनम् ॥ 38 ॥
अद्यपर्वतसंकाशंससूर्यमिवतोयदम् ।
विकीर्णंपश्यसमरेसुग्रीवंप्लवगोत्तम ॥ 39 ॥
कथं च राक्षसैरेभिर्मया च परिरक्षितः ।
जिघांसुभिर्दाशरथिं वध्यसे त्वमिहानघ ॥ 40 ॥
मांनिहत्यकिलत्वांहिनिहनिष्यतिराघवः ।
नाहमात्मनिसंतापंगच्छेयंराक्षसाधिप ॥ 41 ॥
कामंवतिदानीमपिमांव्यादिशत्वंपरंतप ।
न परःप्रेषणीयस्तेयुद्धायातुलविक्रम ॥ 42 ॥
अहमुत्सादयिष्यामिशत्रूंस्तवमहाबलः ।
यदिशक्रोयदियमोयदिपावकमारुतौ ॥ 43 ॥
तानहंयोधयिष्यामिकुबेरवरुणावपि ।
गिरिमात्रशरीरस्यशितशूलधरस्यमे ॥ 44 ॥
नर्दतस्तीक्षणदंष्ट्रस्यबिभीयाच्चपुरंदरः ।
अथवात्यक्तशस्त्रस्यमृद्नतस्तरसारिपून् ॥ 45 ॥
न मेप्रतिमुखेस्थातुंकश्चित् शक्तोजिजीविषुः ।
नैवशक्त्या न गदयानासिनानिशितैश्शरैः ॥ 46 ॥
हस्ताभ्यामेवसम्रब्दोहनिष्याम्यपिवज्रिणम् ।
यदिमेमुष्टिवेगं स राघवोऽद्यसहिष्यते ॥ 47 ॥
ततःपाश्यंतिबाणौघारुधिरंराघवस्यतु ।
चिंतयाबाध्यसेराजन्किमर्थंमयितिष्ठति ॥ 48 ॥
सोऽहंशत्रुविनाशाय तव निर्यातुमुद्यतः ।
मुंचरामाद्भयंराज न्हनिष्यामीहसम्युगे ॥ 49 ॥
राघवंलक्ष्मणंचैवसुग्रीवं च महाबलम् ।
हनूमंतं च रक्षोघ्नंलंकायेनप्रदीपिता ॥ 50 ॥
हरींश्चापिहनियिष्यामिसंयुगेसमवास्थिवान् ।
असाधारणमिच्छामिनदातुंमहद्यशः ॥ 51 ॥
यदिचेंद्राद्भयं राजन्यदि चापि स्वयंभुवः ।
ततोऽहं नाशयिष्यामि नैशं तम इवांशुमान् ॥ 52 ॥
अपिदेवाश्शयिष्यंतेक्रुद्धेमयिमहीतले ।
यमं च शमयिष्यामिभक्षयिष्यामिपावकम् ॥ 53 ॥
आदित्यंपातयिष्यामिसनक्षत्रंमहीतले ।
शतक्रतुंवधिष्यामिपास्यामिवरुणालयम् ॥ 54 ॥
पर्वतांश्चूर्णयिष्यामिदारयिष्यामिमेदिनीम् ।
दीर्घकालंप्रसुप्तस्यकुंभकर्णस्यविक्रमम् ॥ 55 ॥
अद्यपश्यंतुभूतानिभक्ष्यमाणानिसर्वशः ।
नन्विदंत्रिदिवंसर्वमाहारस्य न पूर्यते ॥ 56 ॥
वधेनतेदाशरथेःसुखार्हंसुखंसमाहर्तुमहंव्रजामि ।
निहत्यरामंसहलक्ष्मणेनखादामिन्हरियूथमुख्यान् ॥ 57 ॥
रमस्वराजन् पिबचाद्यवारुणींकुरुष्वकृत्यानिविनीयतांम् ।
मयाद्यरामेगमितेयमक्ष्यंचिरायसीतावशगाति ॥ 58 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकांडे त्रिषष्टितमस्सर्गः ॥
