શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે યુદ્ધકાંડમ્ ।
અથ ત્રિષષ્ટિતમસ્સર્ગઃ ।
તસ્યરાક્ષસરાજસ્યનિશમ્યપરિદેવિતમ્ ।
કુંભકર્ણોબભાષેદંવચનંપ્રજહાસ ચ ॥ 1 ॥
દૃષ્ટો દોષો હિ યોઽસ્માભિઃ પુરા મંત્રવિનિર્ણયે ।
હિતેષ્વનભિયુક્તેન સોઽયમાસાદિતસ્ત્વયા ॥ 2 ॥
શીઘ્રંખલ્વભ્યુપેતંત્વાંફલંપાપસ્યકર્મણઃ ।
નિરયેષ્વેવપતનંયથાદુષ્કૃતકર્મણઃ ॥ 3 ॥
પ્રથમંવૈમહારાજકૃત્યમેતદચિંતિતમ્ ।
કેવલંવીર્યદર્પેણનાનુબંધોવિચિંતિતઃ ॥ 4 ॥
યઃપશ્ચાતૂર્વકાર્યાણિકુર્યાદૈશ્વર્યમાસ્થિતઃ ।
પૂર્વંચોત્તરકાર્યાણિ ન સ વેદનયાનયા ॥ 5 ॥
દેશકાલવિહીનાનિકર્માણિવિપરીતવત્ ।
ક્રિયમાણાનિદુષ્યંતિહવીંષ્યપ્રયતેષ્વિવ ॥ 6 ॥
ત્રયાણાંપંચધાયોગંકર્મણાંયઃપ્રપશ્યતિ ।
સચિવૈસ્સમયંકૃત્વા સ સભ્યેવર્તતેપથિ ॥ 7 ॥
યથાગમં ચ યોરાજાસમયંવિચિકીર્ષતિ ।
બુધ્યતેસચિવાન્બધ્યાસુહૃદશ્ચાનુપશ્યતિ ॥ 8 ॥
ધર્મમર્થં ચ કામં ચ સર્વાન્વારક્ષસાંપતે ।
ભજતેપુરુષઃકાલેત્રીણિદ્વંદ્વાનિવાપુનઃ ॥ 9 ॥
ત્રિષુચૈતેષુયચ્છ્રેષ્ઠંશ્રુત્વાતન્નાવબુધ્યતે ।
રાજાવારાજમાત્રોવાવ્યર્થંતસ્યબહુશ્રુતમ્ ॥ 10 ॥
ઉપપ્રદાનંસાંત્વં ચ ભેદંકાલે ચ વિક્રમમ્ ।
યોગં ચ રક્ષસાંશ્રેષ્ઠતાવુભૌ ચ નયાનયૌ ॥ 11 ॥
કાલેધર્માર્થકામાન્યસ્સમ્મંત્્યસચિવૈઃસહ ।
નિષેવેતાત્મવાન્લોકે ન સ વ્યસનમાપ્નુયાત્ ॥ 12 ॥
હિતાનુબંધમાલોચ્યકાર્યાત્કાર્યમિહાત્મનઃ ।
રાજાસહાર્થતત્ત્વજ્ઞૈસ્સચિવૈર્બુસ્સહિજીવતિ ॥ 13 ॥
અનભિજ્ઞાયશાસ્ત્રાર્થાન્ પુરુષાઃપશુબુદ્ધયઃ ।
પ્રાગલ્ભ્યાદ્વક્તુમિચ્છંતિમંત્રેષ્વભ્યંતરીકૃતાઃ ॥ 14 ॥
અશાસ્ત્રવિદુષાંતેષાં ન કાર્યમભિહિતંવચઃ ।
અર્થશાસ્ત્રાનભિજ્ઞાનાંવિપુલાંશ્રિયમિચ્છતામ્ ॥ 15 ॥
અહિતં ચ હિતાકારંધાર્ષ્ટ્યાજ્જલ્પંતિયેનરાઃ ।
અવેક્ષ્યમંત્રબાહ્યાસ્તેકર્તવ્યાઃકૃત્યદૂષણાઃ ॥ 16 ॥
વિનાશયંતોભર્તારંસહિતાશ્શત્રુભિર્બુધૈઃ ।
વિપરીતાનિકૃત્યાનિકારયંતીહમંત્રિણઃ ॥ 17 ॥
તાન્ભર્તામિત્રસંકાશાનમિત્રાન્મંત્રનિર્ણયે ।
વ્યવહારેણજાનીયાત્સચિવાનુપસમ્હિતાન્ ॥ 18 ॥
ચપલસ્યેહકૃત્યાનિસહસાનુપ્રધાવતઃ ।
છિદ્રમન્યેપ્રપદ્યંતેક્રૌંચસ્ય ખ મિવદ્વિજાઃ ॥ 19 ॥
યોહિશત્રુમવજ્ઞાયનાત્માનમભિરક્ષતિ ।
અવાપ્નોતિહિસોઽનર્થાન્ સ્થાનાચ્ચવ્યવરોપ્યતે ॥ 20 ॥
યદુક્તમિહતેપૂર્વંક્રિયતામનુજેન ચ ।
તદેવનોહિતંવાક્યંયદિચ્છસિ ચ તત્કુરુ ॥ 21 ॥
તત્તુશ્રુત્વાદશગ્રીવઃકુંભકર્ણસ્યભાષિતમ્ ।
ભ્રુકુટિંચૈવસંચક્રેક્રુદ્ધશ્ચૈનમભાષત ॥ 22 ॥
માન્યોગુરુવારિચાર્યઃકિમાંત્વમનુશાસસિ ।
કિમેવંવાક્છ્રમંકૃત્વાકાલેયુક્તંવિધીયતામ્ ॥ 23 ॥
વિભ્રમાચ્ચિત્તમોહાદ્વાબલવીર્યાશ્રયેણવા ।
નાભિપન્નમિદાનીંયદ્વ્યર્થાતસ્યપુનઃકથાઃ ॥ 24 ॥
અસ્મિન્કાલેતુયદ્યુક્તંતદિદાનીંવિધીયતામ્ ।
ગતંતુનાનુશોચંતિગતંતુગતમેવહિ ॥ 25 ॥
મમાપનયજંદોષંવિક્રમેણસમીકુરુ ।
યદિખલ્વસ્તિમેસ્નેહોવિક્રમંવાઽવગચ્છસિ ॥ 26 ॥
યદિવકાર્યંમેતત્તેહૃદિકાર્યતમંમતમ્ ।
સ સુહૃદ્યોવિપન્નાર્થંદીનમભ્યવપદ્યતે ॥ 27 ॥
સ બંધુર્યોઽપનીતેષુસાહાય્યાયોપકલ્પતે ।
તમથૈવંબ્રુવાણંતુવચનંધીરદારુણમ્ ॥ 28 ॥
રુષ્ટોઽયમિતિવિજ્ઞાયશનૈશ્શ્લક્ષણમુવાચ હ ।
અતીવહિસમાલક્ષ્યભ્રાતરંક્ષુભિતેંદ્રિયમ્ ॥ 29 ॥
કુંભકર્ણશ્શનૈર્વાક્યંબભાષેપરિસાંત્વયન્ ।
શૃણુરાજન્નવહિતોમમવાક્યમરિંદમ ॥ 30 ॥
અલંરાક્ષસરાજેંદ્ર સંતાપમુપપદ્યતે ।
રોષં ચ સંપરિત્યજ્યસ્વસ્થોભવિતુમર્હસિ ॥ 31 ॥
નૈતન્મનસિકર્તવ્યંમયિજીવતિપાર્થિવ ।
તમહંનાશયિષ્યામિયત્કૃતેપરિતપ્યતે ॥ 32 ॥
અવશ્યંતુહિતંવાચ્યંસર્વાવસ્થાંતવમયા ।
બંધુભાવાદભિહિતંભ્રાતૃસ્નેહાચ્છપાર્થિવ ॥ 33 ॥
સદૃશંયત્તુકાલેઽસ્મિન્ કર્તુંસ્નિગ્ધેનબંધુના ।
શત્રૂણાંકદનંપશ્યક્રિયમાણંમયારણે ॥ 34 ॥
અદ્યપશ્યમહાબાહો મયાસમરમૂર્ધનિ ।
હતેરામેસહભ્રાત્રાદ્રવંતીંહરિવાહિનીમ્ ॥ 35 ॥
અદ્યરામસ્યતદ્દૃષ્ટવામયાનીતંરણાચ્છિરઃ ।
સુખીભવમહાબાહો સીતાભવતુદુઃખિતા ॥ 36 ॥
અદ્યરામસ્યપશ્યંતુનિધનંસુમહત્પ્રિયમ્ ।
લંકાયાંરાક્ષસાઃસર્વેયેતેનિહતબાંધવાઃ ॥ 37 ॥
અદ્યશોકપરીતાનાંસ્વબંધુવધકારણાત્ ।
શત્રોર્યુધિવિનાશેનકરોમ્યસ્રપ્રમાર્જનમ્ ॥ 38 ॥
અદ્યપર્વતસંકાશંસસૂર્યમિવતોયદમ્ ।
વિકીર્ણંપશ્યસમરેસુગ્રીવંપ્લવગોત્તમ ॥ 39 ॥
કથં ચ રાક્ષસૈરેભિર્મયા ચ પરિરક્ષિતઃ ।
જિઘાંસુભિર્દાશરથિં વધ્યસે ત્વમિહાનઘ ॥ 40 ॥
માંનિહત્યકિલત્વાંહિનિહનિષ્યતિરાઘવઃ ।
નાહમાત્મનિસંતાપંગચ્છેયંરાક્ષસાધિપ ॥ 41 ॥
કામંવતિદાનીમપિમાંવ્યાદિશત્વંપરંતપ ।
ન પરઃપ્રેષણીયસ્તેયુદ્ધાયાતુલવિક્રમ ॥ 42 ॥
અહમુત્સાદયિષ્યામિશત્રૂંસ્તવમહાબલઃ ।
યદિશક્રોયદિયમોયદિપાવકમારુતૌ ॥ 43 ॥
તાનહંયોધયિષ્યામિકુબેરવરુણાવપિ ।
ગિરિમાત્રશરીરસ્યશિતશૂલધરસ્યમે ॥ 44 ॥
નર્દતસ્તીક્ષણદંષ્ટ્રસ્યબિભીયાચ્ચપુરંદરઃ ।
અથવાત્યક્તશસ્ત્રસ્યમૃદ્નતસ્તરસારિપૂન્ ॥ 45 ॥
ન મેપ્રતિમુખેસ્થાતુંકશ્ચિત્ શક્તોજિજીવિષુઃ ।
નૈવશક્ત્યા ન ગદયાનાસિનાનિશિતૈશ્શરૈઃ ॥ 46 ॥
હસ્તાભ્યામેવસમ્રબ્દોહનિષ્યામ્યપિવજ્રિણમ્ ।
યદિમેમુષ્ટિવેગં સ રાઘવોઽદ્યસહિષ્યતે ॥ 47 ॥
તતઃપાશ્યંતિબાણૌઘારુધિરંરાઘવસ્યતુ ।
ચિંતયાબાધ્યસેરાજન્કિમર્થંમયિતિષ્ઠતિ ॥ 48 ॥
સોઽહંશત્રુવિનાશાય તવ નિર્યાતુમુદ્યતઃ ।
મુંચરામાદ્ભયંરાજ ન્હનિષ્યામીહસમ્યુગે ॥ 49 ॥
રાઘવંલક્ષ્મણંચૈવસુગ્રીવં ચ મહાબલમ્ ।
હનૂમંતં ચ રક્ષોઘ્નંલંકાયેનપ્રદીપિતા ॥ 50 ॥
હરીંશ્ચાપિહનિયિષ્યામિસંયુગેસમવાસ્થિવાન્ ।
અસાધારણમિચ્છામિનદાતુંમહદ્યશઃ ॥ 51 ॥
યદિચેંદ્રાદ્ભયં રાજન્યદિ ચાપિ સ્વયંભુવઃ ।
તતોઽહં નાશયિષ્યામિ નૈશં તમ ઇવાંશુમાન્ ॥ 52 ॥
અપિદેવાશ્શયિષ્યંતેક્રુદ્ધેમયિમહીતલે ।
યમં ચ શમયિષ્યામિભક્ષયિષ્યામિપાવકમ્ ॥ 53 ॥
આદિત્યંપાતયિષ્યામિસનક્ષત્રંમહીતલે ।
શતક્રતુંવધિષ્યામિપાસ્યામિવરુણાલયમ્ ॥ 54 ॥
પર્વતાંશ્ચૂર્ણયિષ્યામિદારયિષ્યામિમેદિનીમ્ ।
દીર્ઘકાલંપ્રસુપ્તસ્યકુંભકર્ણસ્યવિક્રમમ્ ॥ 55 ॥
અદ્યપશ્યંતુભૂતાનિભક્ષ્યમાણાનિસર્વશઃ ।
નન્વિદંત્રિદિવંસર્વમાહારસ્ય ન પૂર્યતે ॥ 56 ॥
વધેનતેદાશરથેઃસુખાર્હંસુખંસમાહર્તુમહંવ્રજામિ ।
નિહત્યરામંસહલક્ષ્મણેનખાદામિન્હરિયૂથમુખ્યાન્ ॥ 57 ॥
રમસ્વરાજન્ પિબચાદ્યવારુણીંકુરુષ્વકૃત્યાનિવિનીયતાંમ્ ।
મયાદ્યરામેગમિતેયમક્ષ્યંચિરાયસીતાવશગાતિ ॥ 58 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે યુદ્ધકાંડે ત્રિષષ્ટિતમસ્સર્ગઃ ॥
