ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ അയോധ്യാകാംഡമ് ।
അഥ ത്രിഷഷ്ടിതമസ്സര്ഗഃ ।
പ്രതിബുദ്ധോ മുഹൂര്തേന ശോകോപഹതചേതനഃ ।
അഥ രാജാ ദശരഥസ്സചിംതാമഭ്യപദ്യത ॥ 1 ॥
രാമലക്ഷ്മണയോശ്ചൈവ വിവാസാ ദ്വാസവോപമമ് ।
ആവിവേശോപസര്ഗസ്തം തമ സ്സൂര്യമിവാസുരമ് ॥ 2 ॥
സഭാര്യേ നിര്ഗതേ രാമേ കൌസല്യാം കോശലേശ്വരഃ ।
വിവക്ഷുരസിതാപാംഗാം സ്മൃത്വാ ദുഷ്കൃതമാത്മനഃ ॥ 3 ॥
സ രാജാ രജനീം ഷഷ്ഠീം രാമേ പ്രവ്രാജിതേ വനമ് ।
അര്ധരാത്രേ ദശരഥ സ്സംസ്മരന് ദുഷ്കൃതം കൃതമ് ॥ 4 ॥
സ രാജാ പുത്രശോകാര്തഃ സ്മൃത്വാ ദുഷ്കൃതമാത്മനഃ ।
കൌസല്യാം പുത്രശോകാര്താമിദം വചനമബ്രവീത് ॥ 5 ॥
യദാചരതി കല്യാണി ശുഭം വാ യദി വാഽശുഭമ് ।
തദേവ ലഭതേ ഭദ്രേ കര്താ കര്മജമാത്മനഃ ॥ 6 ॥
ഗുരുലാഘവമര്ഥാനാമാരംഭേ കര്മണാം ഫലമ് ।
ദോഷം വാ യോ ന ജാനാതി ന ബാല ഇതി ഹോച്യതേ ॥ 7 ॥
കശ്ചിദാമ്രവണം ഛിത്ത്വാ പലാശാം ശ്ച നിഷിംചതി ।
പുഷ്പം ദൃഷ്ട്വാ ഫലേ ഗൃധ്നു സ്സ ശോചതി ഫലാഗമേ ॥ 8 ॥
അവിജ്ഞായ ഫലം യോ ഹി കര്മ ത്വേവാനുധാവതി ।
സ ശോചേത്ഫലവേലായാം യഥാ കിംശുകസേചകഃ ॥ 9 ॥
സോഽഹമാമ്രവണം ഛിത്വാ പലാശാംശ്ച ന്യഷേചയമ് ।
രാമം ഫലാഗമേ ത്യക്ത്വാ പശ്ചാച്ഛോചാമി ദുര്മതിഃ ॥ 10 ॥
ലബ്ധശബ്ദേന കൌസല്യേ കുമാരേണ ധനുഷ്മതാ ।
കുമാരശ്ശബ്ദവേധീതി മയാ പാപമിദം കൃതമ് ॥ 11 ॥
തദിദം മേഽനുസംംപ്രാപ്തം ദേവി ദുഃഖം സ്വയം കൃതമ് ।
സമ്മോഹാദിഹ ബാലേന യഥാ സ്യാദ്ഭക്ഷിതം വിഷമ് ॥ 12 ॥
യഥാന്യഃ പുരുഷഃ കശ്ചിത്പലാശൈര്മോഹിതോ ഭവേത് ।
ഏവം മമാഽപ്യവിജ്ഞാതം ശബ്ദവേധ്യമയം ഫലമ് ॥ 13 ॥
ദേവ്യനൂഢാ ത്വമഭവോ യുവരാജോ ഭവാമ്യഹമ് ।
തതഃ പ്രാവൃഡനുപ്രാപ്താ മദകാമവിവര്ധിനീ ॥ 14 ॥
ഉപാസ്യ ച രസാന്ഭൌമാം സ്തപ്ത്വാ ച ജഗദംശുഭിഃ ।
പരേതാചരിതാം ഭീമാം രവിരാവിശതേ ദിശമ് ॥ 15 ॥
ഉഷ്ണമംതര്ദധേ സദ്യ സ്സ്നിഗ്ധാ ദദൃശിരേ ഘനാഃ ।
തതോ ജഹൃഷിരേ സർവേ ഭേകസാരംഗബര്ഹിണഃ ॥ 16 ॥
ക്ലിന്ന പക്ഷോത്തരാസ്സ്നാതാഃ കൃച്ഛ്രാദിവ പതത്രിണഃ ।
വൃഷ്ടിവാതാവധൂതാഗ്രാന്പാദപാനഭിപേദിരേ ॥ 17 ॥
പതിതേനാംഭസാച്ഛന്നഃ പതമാനേന ചാസകൃത് ।
ആബഭൌ മത്തസാരംഗസ്തോയരാശിരിവാചലഃ ॥ 18 ॥
പാംഡുരാരുണവര്ണാനി സ്രോതാംസി വിമലാന്യപി ।
സുസ്രുവുര്ഗിരിധാതുഭ്യസ്സഭസ്മാനി ഭുജംഗവത് ॥ 19 ॥
ആകുലാരുണ തോയാനി സ്രോതാംസി വിമലാന്യപി ।
ഉന്മാര്ഗജലവാഹിനീ ബഭൂവുര്ജലദാഗമേ ॥ 20 ॥
തസ്മിന്നതിസുഖേ കാലേ ധനുഷ്മാനിഷുമാന്രഥീ ।
വ്യായാമകൃതസംകല്പസ്സരയൂമന്വഗാം നദീമ് ॥ 21 ॥
നിപാനേ മഹിഷം രാത്രൌ ഗജം വാഽഭ്യാഗതം നദീമ് ।
അന്യം വാ ശ്വാപദം കംചിജ്ജിഘാംസു രജിതേംദ്രിയഃ ।
തസ്മിം സ്തത്രാഹമേകാംതേ രാത്രൌ വിവൃതകാര്മുകഃ ॥ 22 ॥
തത്രാഹം സംവൃതം വന്യം ഹതവാംസ്തീരമാഗതമ് ।
അന്യം ചാപി മൃഗം ഹിംസ്രം ശബ്ദം ശ്രുത്വാഽഭ്യുപാഗതമ് ॥ 23 ॥
അഥാംധകാരേ ത്വശ്രൌഷം ജലേ കുംഭസ്യ പൂര്യതഃ ।
അചക്ഷുർവിഷയേ ഘോഷം വാരണസ്യേവ നര്ദതഃ ॥ 24 ॥
തതോഽഹം ശരമുധൃത്യ ദീപ്തമാശീവിഷോപമമ് ।
ശബ്ദം പ്രതി ഗജപ്രേപ്സുരഭിലക്ഷ്യ ത്വപാതയമ് ॥ 25 ॥
അമുംചം നിശിതം ബാണമഹമാശീവിഷോപമമ് ।
തത്ര വാഗുഷസി വ്യക്താ പ്രാദുരാസീദ്വനൌകസഃ ॥ 26 ॥
ഹാഹേതി പതതസ്തോയേ ബാണാഭിഹതമര്മണഃ ॥ 27 ॥
തസ്മിന്നിപതിതേ ബാണേ വാഗഭൂത്തത്ര മാനുഷീ ।
കഥമസ്മദ്വിധേ ശസ്ത്രം നിപതേത്തു തപസ്വിനി ॥ 28 ॥
പ്രവിവിക്താം നദീം രാത്രാവുദാഹാഽരോഹമാഗതഃ ।
ഇഷുണാഽഭിഹതഃ കേന കസ്യ വാ കിം കൃതം മയാ ॥ 29 ॥
ഋഷേര്ഹിന്യസ്തദംഡസ്യ വനേ വന്യേന ജീവതഃ ।
കഥം നു ശസ്രേണ വധോ മദ്വിധസ്യ വിധീയതേ ॥ 30 ॥
ജടാഭാരധരസ്യൈവ വല്കലാജിനവാസസഃ ।
കോ വധേന മമര്ഥീ സ്യാത്കിംവാഽസ്യാപകൃതം മയാ ॥ 31 ॥
ഏവം നിഷ്ഫലമാരബ്ധം കേവലാനര്ഥസംഹിതമ് ।
ന കശ്ചിത്സാധു മന്യേത യഥൈവ ഗുരുതല്പഗമ് ॥ 32 ॥
നാഹം തഥാഽനു ശോചാമി ജീവിതക്ഷയമാത്മനഃ ।
മാതരം പിതരം ചോഭാവനുശോചാമി മദ്വധേ ॥ 33 ॥
തദേതന്മിഥുനം വൃദ്ധം ചിരകാലഭൃതം മയാ ।
മയി പംചത്വമാപന്നേ കാം വൃത്തിം വര്തയിഷ്യതി ॥ 34 ॥
വൃദ്ധൈ ച മതാപിതരാവഹം ചൈകേഷുണാ ഹതാ ।
കേന സ്മനിഹതാ സ്സർവേ സുബാലേനാകൃതാത്മനാ ॥ 35 ॥
താം ഗിരം കരുണാം ശ്രുത്വാ മമ ധര്മാനുകാംക്ഷിണഃ ।
കരാഭ്യാം സശരം ചാപം വ്യഥിതസ്യാപതദ്ഭുവി ॥ 36 ॥
തസ്യാഹം കരുണം ശ്രുത്വാ നിശി ലാലവതോ ബഹു ।
സംഭ്രാംത ശ്ശോകവേഗേന ഭൃശമാസം വിചേതനഃ ॥ 37 ॥
തം ദേശമഹമാഗമ്യ ദീനസത്ത്വസ്സുദുര്മനാഃ ।
അപശ്യമിഷുണാ തീരേ സരയ്വാസ്താപസം ഹതമ് ॥ 38 ॥
അവകീര്ണ ജടാഭാരം പ്രവിദ്ധകലശോദകമ് ।
പാംസുശോണിതദിഗ്ധാംഗം ശയാനം ശല്യപീഡിതമ് ॥ 39 ॥
സ മാമുദ്വീക്ഷ്യ നേത്രാഭ്യാം ത്രസ്തമസ്വസ്ഥചേതസമ് ।
ഇത്യുവാച തതഃ ക്രൂരം ദിധക്ഷന്നിവ തേജസാ ॥ 40 ॥
കിം തവാപകൃതം രാജന്വനേ നിവസതാ മയാ ।
ജിഹീര്ഷുരംഭോ ഗുർവുര്ഥം യദഹം താഡിതസ്ത്വയാ ॥ 41 ॥
ഏകേന ഖലു ബാണേന മര്മണ്യഭിഹതേ മയി ।
ദ്വാവംധൌ നിഹതൌ വൃദ്ധൌ മാതാ ജനയിതാ ച മേ ॥ 42 ॥
തൌ കഥം ദുര്ബലാവംധൌ മത്പ്രതീക്ഷൌ പിപാസിതൌ ।
ചിരമാശാകൃതാം തൃഷ്ണാം കഷ്ടാം സംധാരയിഷ്യതഃ ॥ 43 ॥
ന നൂനം തപസോ വാസ്തി ഫലയോഗശ്ശ്രുതസ്യ വാ ।
പിതാ യന്മാം ന ജാനാതി ശയാനം പതിതം ഭുവി ॥ 44 ॥
ജാനന്നപി ച കിം കുര്യാദശക്തിരപരിക്രമഃ ।
ഭിദ്യമാനമിവാശക്ത സ്ത്രതുമന്യോ നഗോ നഗമ് ॥ 45 ॥
പിതുസ്ത്വമേവ മേ ഗത്വാ ശീഘ്രമാചക്ഷ്യ രാഘവ ।
ന ത്വാമനുദഹേത്ക്രുദ്ധോ വനം വഹ്നിരിവൈധിതഃ ॥ 46 ॥
ഇയമേകപദീ രാജന്യതോ മേ പിതുരാശ്രമഃ ।
തം പ്രസാദയ ഗത്വാ ത്വം ന ത്വാം സ കുപിതശ്ശപേത് ॥ 47 ॥
വിശല്യം കുരു മാം രാജന്മര്മ മേ നിശിതശ്ശരഃ ।
രുണദ്ധി മൃദുസോത്സേധം തീരമംബുരയോ യഥാ ॥ 48 ॥
സശല്യഃ ക്ലിശ്യതേ പ്രാണൈർവിശല്യോ വിനശിഷ്യതി ।
ഇതി മാമവിശച്ചിംതാ തസ്യ ശല്യാപകര്ഷണേ ॥ 49 ॥
ദുഃഖിതസ്യ ച ദീനസ്യ മമ ശോകാതുരസ്യ ച ।
ലക്ഷയാമാസ ഹൃദയേ ചിംതാം മുനിസുതസ്തദാ ॥ 50 ॥
താമ്യമാനസ്സ മാം കൃച്ഛ്രാദുവാച പരമാര്തവത് ।
സീദമാനോ വിവൃത്താംഗോ വേഷ്ടമാനോ ഗതഃ ക്ഷയമ് ॥ 51 ॥
സംസ്തഭ്യ ശോകം ധൈര്യേണ സ്ഥിരചിത്തോ ഭവാമ്യഹമ് ।
ബ്രഹ്മഹത്യാകൃതം പാപം ഹൃദയാദപനീയതാമ് ॥ 52 ॥
ന ദ്വിജാതിരഹം രാജന്മാ ഭൂത്തേ മനസോ വ്യഥാ ।
ശൂദ്രായാമസ്മി വൈശ്യേന ജാതോ ജനപദാധിപ ॥ 53 ॥
ഇതീവ വദതഃ കൃച്ഛ്രാദ്ബാണാഭിഹതമര്മണഃ വിഘൂര്ണതോ വിചേഷ്ടസ്യ വേപമാനസ്യ ഭൂതലേ ।
തസ്യത്വാനമ്യമാനസ്യ തം ബാണമഹമുദ്ധരം സ മാമുദ്വീക്ഷ്യ സംത്രസ്തോ ജഹൌ പ്രാണാംസ്തപോധനഃ ॥ 54 ॥
ജലാര്ദ്രഗാത്രംതു വിലപ്യ കൃച്ഛ്രാന്മര്മവ്രണം സംതതമുച്ഛവസംതമ് ।
തത സ്സരയ്വാം തമഹം ശയാനം സമീക്ഷ്യ ഭദ്രേഽസ്മി ഭൃശം വിഷണ്ണഃ ॥ 55 ॥
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ അയോധ്യാകാംഡേ ത്രിഷഷ്ടിതമസ്സര്ഗഃ ॥
