ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀୟ ରାମାୟଣେ ଅୟୋଧ୍ୟାକାଂଡମ୍ ।
ଅଥ ତ୍ରିଷଷ୍ଟିତମସ୍ସର୍ଗଃ ।
ପ୍ରତିବୁଦ୍ଧୋ ମୁହୂର୍ତେନ ଶୋକୋପହତଚେତନଃ ।
ଅଥ ରାଜା ଦଶରଥସ୍ସଚିଂତାମଭ୍ୟପଦ୍ୟତ ॥ 1 ॥
ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୟୋଶ୍ଚୈଵ ଵିଵାସା ଦ୍ଵାସଵୋପମମ୍ ।
ଆଵିଵେଶୋପସର୍ଗସ୍ତଂ ତମ ସ୍ସୂର୍ୟମିଵାସୁରମ୍ ॥ 2 ॥
ସଭାର୍ୟେ ନିର୍ଗତେ ରାମେ କୌସଲ୍ୟାଂ କୋଶଲେଶ୍ଵରଃ ।
ଵିଵକ୍ଷୁରସିତାପାଂଗାଂ ସ୍ମୃତ୍ଵା ଦୁଷ୍କୃତମାତ୍ମନଃ ॥ 3 ॥
ସ ରାଜା ରଜନୀଂ ଷଷ୍ଠୀଂ ରାମେ ପ୍ରଵ୍ରାଜିତେ ଵନମ୍ ।
ଅର୍ଧରାତ୍ରେ ଦଶରଥ ସ୍ସଂସ୍ମରନ୍ ଦୁଷ୍କୃତଂ କୃତମ୍ ॥ 4 ॥
ସ ରାଜା ପୁତ୍ରଶୋକାର୍ତଃ ସ୍ମୃତ୍ଵା ଦୁଷ୍କୃତମାତ୍ମନଃ ।
କୌସଲ୍ୟାଂ ପୁତ୍ରଶୋକାର୍ତାମିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 5 ॥
ୟଦାଚରତି କଲ୍ୟାଣି ଶୁଭଂ ଵା ୟଦି ଵାଽଶୁଭମ୍ ।
ତଦେଵ ଲଭତେ ଭଦ୍ରେ କର୍ତା କର୍ମଜମାତ୍ମନଃ ॥ 6 ॥
ଗୁରୁଲାଘଵମର୍ଥାନାମାରଂଭେ କର୍ମଣାଂ ଫଲମ୍ ।
ଦୋଷଂ ଵା ୟୋ ନ ଜାନାତି ନ ବାଲ ଇତି ହୋଚ୍ୟତେ ॥ 7 ॥
କଶ୍ଚିଦାମ୍ରଵଣଂ ଛିତ୍ତ୍ଵା ପଲାଶାଂ ଶ୍ଚ ନିଷିଂଚତି ।
ପୁଷ୍ପଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଫଲେ ଗୃଧ୍ନୁ ସ୍ସ ଶୋଚତି ଫଲାଗମେ ॥ 8 ॥
ଅଵିଜ୍ଞାୟ ଫଲଂ ୟୋ ହି କର୍ମ ତ୍ଵେଵାନୁଧାଵତି ।
ସ ଶୋଚେତ୍ଫଲଵେଲାୟାଂ ୟଥା କିଂଶୁକସେଚକଃ ॥ 9 ॥
ସୋଽହମାମ୍ରଵଣଂ ଛିତ୍ଵା ପଲାଶାଂଶ୍ଚ ନ୍ୟଷେଚୟମ୍ ।
ରାମଂ ଫଲାଗମେ ତ୍ୟକ୍ତ୍ଵା ପଶ୍ଚାଚ୍ଛୋଚାମି ଦୁର୍ମତିଃ ॥ 10 ॥
ଲବ୍ଧଶବ୍ଦେନ କୌସଲ୍ୟେ କୁମାରେଣ ଧନୁଷ୍ମତା ।
କୁମାରଶ୍ଶବ୍ଦଵେଧୀତି ମୟା ପାପମିଦଂ କୃତମ୍ ॥ 11 ॥
ତଦିଦଂ ମେଽନୁସଂଂପ୍ରାପ୍ତଂ ଦେଵି ଦୁଃଖଂ ସ୍ଵୟଂ କୃତମ୍ ।
ସମ୍ମୋହାଦିହ ବାଲେନ ୟଥା ସ୍ୟାଦ୍ଭକ୍ଷିତଂ ଵିଷମ୍ ॥ 12 ॥
ୟଥାନ୍ୟଃ ପୁରୁଷଃ କଶ୍ଚିତ୍ପଲାଶୈର୍ମୋହିତୋ ଭଵେତ୍ ।
ଏଵଂ ମମାଽପ୍ୟଵିଜ୍ଞାତଂ ଶବ୍ଦଵେଧ୍ୟମୟଂ ଫଲମ୍ ॥ 13 ॥
ଦେଵ୍ୟନୂଢା ତ୍ଵମଭଵୋ ୟୁଵରାଜୋ ଭଵାମ୍ୟହମ୍ ।
ତତଃ ପ୍ରାଵୃଡନୁପ୍ରାପ୍ତା ମଦକାମଵିଵର୍ଧିନୀ ॥ 14 ॥
ଉପାସ୍ୟ ଚ ରସାନ୍ଭୌମାଂ ସ୍ତପ୍ତ୍ଵା ଚ ଜଗଦଂଶୁଭିଃ ।
ପରେତାଚରିତାଂ ଭୀମାଂ ରଵିରାଵିଶତେ ଦିଶମ୍ ॥ 15 ॥
ଉଷ୍ଣମଂତର୍ଦଧେ ସଦ୍ୟ ସ୍ସ୍ନିଗ୍ଧା ଦଦୃଶିରେ ଘନାଃ ।
ତତୋ ଜହୃଷିରେ ସର୍ଵେ ଭେକସାରଂଗବର୍ହିଣଃ ॥ 16 ॥
କ୍ଲିନ୍ନ ପକ୍ଷୋତ୍ତରାସ୍ସ୍ନାତାଃ କୃଚ୍ଛ୍ରାଦିଵ ପତତ୍ରିଣଃ ।
ଵୃଷ୍ଟିଵାତାଵଧୂତାଗ୍ରାନ୍ପାଦପାନଭିପେଦିରେ ॥ 17 ॥
ପତିତେନାଂଭସାଚ୍ଛନ୍ନଃ ପତମାନେନ ଚାସକୃତ୍ ।
ଆବଭୌ ମତ୍ତସାରଂଗସ୍ତୋୟରାଶିରିଵାଚଲଃ ॥ 18 ॥
ପାଂଡୁରାରୁଣଵର୍ଣାନି ସ୍ରୋତାଂସି ଵିମଲାନ୍ୟପି ।
ସୁସ୍ରୁଵୁର୍ଗିରିଧାତୁଭ୍ୟସ୍ସଭସ୍ମାନି ଭୁଜଂଗଵତ୍ ॥ 19 ॥
ଆକୁଲାରୁଣ ତୋୟାନି ସ୍ରୋତାଂସି ଵିମଲାନ୍ୟପି ।
ଉନ୍ମାର୍ଗଜଲଵାହିନୀ ବଭୂଵୁର୍ଜଲଦାଗମେ ॥ 20 ॥
ତସ୍ମିନ୍ନତିସୁଖେ କାଲେ ଧନୁଷ୍ମାନିଷୁମାନ୍ରଥୀ ।
ଵ୍ୟାୟାମକୃତସଂକଲ୍ପସ୍ସରୟୂମନ୍ଵଗାଂ ନଦୀମ୍ ॥ 21 ॥
ନିପାନେ ମହିଷଂ ରାତ୍ରୌ ଗଜଂ ଵାଽଭ୍ୟାଗତଂ ନଦୀମ୍ ।
ଅନ୍ୟଂ ଵା ଶ୍ଵାପଦଂ କଂଚିଜ୍ଜିଘାଂସୁ ରଜିତେଂଦ୍ରିୟଃ ।
ତସ୍ମିଂ ସ୍ତତ୍ରାହମେକାଂତେ ରାତ୍ରୌ ଵିଵୃତକାର୍ମୁକଃ ॥ 22 ॥
ତତ୍ରାହଂ ସଂଵୃତଂ ଵନ୍ୟଂ ହତଵାଂସ୍ତୀରମାଗତମ୍ ।
ଅନ୍ୟଂ ଚାପି ମୃଗଂ ହିଂସ୍ରଂ ଶବ୍ଦଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵାଽଭ୍ୟୁପାଗତମ୍ ॥ 23 ॥
ଅଥାଂଧକାରେ ତ୍ଵଶ୍ରୌଷଂ ଜଲେ କୁଂଭସ୍ୟ ପୂର୍ୟତଃ ।
ଅଚକ୍ଷୁର୍ଵିଷୟେ ଘୋଷଂ ଵାରଣସ୍ୟେଵ ନର୍ଦତଃ ॥ 24 ॥
ତତୋଽହଂ ଶରମୁଧୃତ୍ୟ ଦୀପ୍ତମାଶୀଵିଷୋପମମ୍ ।
ଶବ୍ଦଂ ପ୍ରତି ଗଜପ୍ରେପ୍ସୁରଭିଲକ୍ଷ୍ୟ ତ୍ଵପାତୟମ୍ ॥ 25 ॥
ଅମୁଂଚଂ ନିଶିତଂ ବାଣମହମାଶୀଵିଷୋପମମ୍ ।
ତତ୍ର ଵାଗୁଷସି ଵ୍ୟକ୍ତା ପ୍ରାଦୁରାସୀଦ୍ଵନୌକସଃ ॥ 26 ॥
ହାହେତି ପତତସ୍ତୋୟେ ବାଣାଭିହତମର୍ମଣଃ ॥ 27 ॥
ତସ୍ମିନ୍ନିପତିତେ ବାଣେ ଵାଗଭୂତ୍ତତ୍ର ମାନୁଷୀ ।
କଥମସ୍ମଦ୍ଵିଧେ ଶସ୍ତ୍ରଂ ନିପତେତ୍ତୁ ତପସ୍ଵିନି ॥ 28 ॥
ପ୍ରଵିଵିକ୍ତାଂ ନଦୀଂ ରାତ୍ରାଵୁଦାହାଽରୋହମାଗତଃ ।
ଇଷୁଣାଽଭିହତଃ କେନ କସ୍ୟ ଵା କିଂ କୃତଂ ମୟା ॥ 29 ॥
ଋଷେର୍ହିନ୍ୟସ୍ତଦଂଡସ୍ୟ ଵନେ ଵନ୍ୟେନ ଜୀଵତଃ ।
କଥଂ ନୁ ଶସ୍ରେଣ ଵଧୋ ମଦ୍ଵିଧସ୍ୟ ଵିଧୀୟତେ ॥ 30 ॥
ଜଟାଭାରଧରସ୍ୟୈଵ ଵଲ୍କଲାଜିନଵାସସଃ ।
କୋ ଵଧେନ ମମର୍ଥୀ ସ୍ୟାତ୍କିଂଵାଽସ୍ୟାପକୃତଂ ମୟା ॥ 31 ॥
ଏଵଂ ନିଷ୍ଫଲମାରବ୍ଧଂ କେଵଲାନର୍ଥସଂହିତମ୍ ।
ନ କଶ୍ଚିତ୍ସାଧୁ ମନ୍ୟେତ ୟଥୈଵ ଗୁରୁତଲ୍ପଗମ୍ ॥ 32 ॥
ନାହଂ ତଥାଽନୁ ଶୋଚାମି ଜୀଵିତକ୍ଷୟମାତ୍ମନଃ ।
ମାତରଂ ପିତରଂ ଚୋଭାଵନୁଶୋଚାମି ମଦ୍ଵଧେ ॥ 33 ॥
ତଦେତନ୍ମିଥୁନଂ ଵୃଦ୍ଧଂ ଚିରକାଲଭୃତଂ ମୟା ।
ମୟି ପଂଚତ୍ଵମାପନ୍ନେ କାଂ ଵୃତ୍ତିଂ ଵର୍ତୟିଷ୍ୟତି ॥ 34 ॥
ଵୃଦ୍ଧୈ ଚ ମତାପିତରାଵହଂ ଚୈକେଷୁଣା ହତା ।
କେନ ସ୍ମନିହତା ସ୍ସର୍ଵେ ସୁବାଲେନାକୃତାତ୍ମନା ॥ 35 ॥
ତାଂ ଗିରଂ କରୁଣାଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମମ ଧର୍ମାନୁକାଂକ୍ଷିଣଃ ।
କରାଭ୍ୟାଂ ସଶରଂ ଚାପଂ ଵ୍ୟଥିତସ୍ୟାପତଦ୍ଭୁଵି ॥ 36 ॥
ତସ୍ୟାହଂ କରୁଣଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ନିଶି ଲାଲଵତୋ ବହୁ ।
ସଂଭ୍ରାଂତ ଶ୍ଶୋକଵେଗେନ ଭୃଶମାସଂ ଵିଚେତନଃ ॥ 37 ॥
ତଂ ଦେଶମହମାଗମ୍ୟ ଦୀନସତ୍ତ୍ଵସ୍ସୁଦୁର୍ମନାଃ ।
ଅପଶ୍ୟମିଷୁଣା ତୀରେ ସରୟ୍ଵାସ୍ତାପସଂ ହତମ୍ ॥ 38 ॥
ଅଵକୀର୍ଣ ଜଟାଭାରଂ ପ୍ରଵିଦ୍ଧକଲଶୋଦକମ୍ ।
ପାଂସୁଶୋଣିତଦିଗ୍ଧାଂଗଂ ଶୟାନଂ ଶଲ୍ୟପୀଡିତମ୍ ॥ 39 ॥
ସ ମାମୁଦ୍ଵୀକ୍ଷ୍ୟ ନେତ୍ରାଭ୍ୟାଂ ତ୍ରସ୍ତମସ୍ଵସ୍ଥଚେତସମ୍ ।
ଇତ୍ୟୁଵାଚ ତତଃ କ୍ରୂରଂ ଦିଧକ୍ଷନ୍ନିଵ ତେଜସା ॥ 40 ॥
କିଂ ତଵାପକୃତଂ ରାଜନ୍ଵନେ ନିଵସତା ମୟା ।
ଜିହୀର୍ଷୁରଂଭୋ ଗୁର୍ଵୁର୍ଥଂ ୟଦହଂ ତାଡିତସ୍ତ୍ଵୟା ॥ 41 ॥
ଏକେନ ଖଲୁ ବାଣେନ ମର୍ମଣ୍ୟଭିହତେ ମୟି ।
ଦ୍ଵାଵଂଧୌ ନିହତୌ ଵୃଦ୍ଧୌ ମାତା ଜନୟିତା ଚ ମେ ॥ 42 ॥
ତୌ କଥଂ ଦୁର୍ବଲାଵଂଧୌ ମତ୍ପ୍ରତୀକ୍ଷୌ ପିପାସିତୌ ।
ଚିରମାଶାକୃତାଂ ତୃଷ୍ଣାଂ କଷ୍ଟାଂ ସଂଧାରୟିଷ୍ୟତଃ ॥ 43 ॥
ନ ନୂନଂ ତପସୋ ଵାସ୍ତି ଫଲୟୋଗଶ୍ଶ୍ରୁତସ୍ୟ ଵା ।
ପିତା ୟନ୍ମାଂ ନ ଜାନାତି ଶୟାନଂ ପତିତଂ ଭୁଵି ॥ 44 ॥
ଜାନନ୍ନପି ଚ କିଂ କୁର୍ୟାଦଶକ୍ତିରପରିକ୍ରମଃ ।
ଭିଦ୍ୟମାନମିଵାଶକ୍ତ ସ୍ତ୍ରତୁମନ୍ୟୋ ନଗୋ ନଗମ୍ ॥ 45 ॥
ପିତୁସ୍ତ୍ଵମେଵ ମେ ଗତ୍ଵା ଶୀଘ୍ରମାଚକ୍ଷ୍ୟ ରାଘଵ ।
ନ ତ୍ଵାମନୁଦହେତ୍କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଵନଂ ଵହ୍ନିରିଵୈଧିତଃ ॥ 46 ॥
ଇୟମେକପଦୀ ରାଜନ୍ୟତୋ ମେ ପିତୁରାଶ୍ରମଃ ।
ତଂ ପ୍ରସାଦୟ ଗତ୍ଵା ତ୍ଵଂ ନ ତ୍ଵାଂ ସ କୁପିତଶ୍ଶପେତ୍ ॥ 47 ॥
ଵିଶଲ୍ୟଂ କୁରୁ ମାଂ ରାଜନ୍ମର୍ମ ମେ ନିଶିତଶ୍ଶରଃ ।
ରୁଣଦ୍ଧି ମୃଦୁସୋତ୍ସେଧଂ ତୀରମଂବୁରୟୋ ୟଥା ॥ 48 ॥
ସଶଲ୍ୟଃ କ୍ଲିଶ୍ୟତେ ପ୍ରାଣୈର୍ଵିଶଲ୍ୟୋ ଵିନଶିଷ୍ୟତି ।
ଇତି ମାମଵିଶଚ୍ଚିଂତା ତସ୍ୟ ଶଲ୍ୟାପକର୍ଷଣେ ॥ 49 ॥
ଦୁଃଖିତସ୍ୟ ଚ ଦୀନସ୍ୟ ମମ ଶୋକାତୁରସ୍ୟ ଚ ।
ଲକ୍ଷୟାମାସ ହୃଦୟେ ଚିଂତାଂ ମୁନିସୁତସ୍ତଦା ॥ 50 ॥
ତାମ୍ୟମାନସ୍ସ ମାଂ କୃଚ୍ଛ୍ରାଦୁଵାଚ ପରମାର୍ତଵତ୍ ।
ସୀଦମାନୋ ଵିଵୃତ୍ତାଂଗୋ ଵେଷ୍ଟମାନୋ ଗତଃ କ୍ଷୟମ୍ ॥ 51 ॥
ସଂସ୍ତଭ୍ୟ ଶୋକଂ ଧୈର୍ୟେଣ ସ୍ଥିରଚିତ୍ତୋ ଭଵାମ୍ୟହମ୍ ।
ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାକୃତଂ ପାପଂ ହୃଦୟାଦପନୀୟତାମ୍ ॥ 52 ॥
ନ ଦ୍ଵିଜାତିରହଂ ରାଜନ୍ମା ଭୂତ୍ତେ ମନସୋ ଵ୍ୟଥା ।
ଶୂଦ୍ରାୟାମସ୍ମି ଵୈଶ୍ୟେନ ଜାତୋ ଜନପଦାଧିପ ॥ 53 ॥
ଇତୀଵ ଵଦତଃ କୃଚ୍ଛ୍ରାଦ୍ବାଣାଭିହତମର୍ମଣଃ ଵିଘୂର୍ଣତୋ ଵିଚେଷ୍ଟସ୍ୟ ଵେପମାନସ୍ୟ ଭୂତଲେ ।
ତସ୍ୟତ୍ଵାନମ୍ୟମାନସ୍ୟ ତଂ ବାଣମହମୁଦ୍ଧରଂ ସ ମାମୁଦ୍ଵୀକ୍ଷ୍ୟ ସଂତ୍ରସ୍ତୋ ଜହୌ ପ୍ରାଣାଂସ୍ତପୋଧନଃ ॥ 54 ॥
ଜଲାର୍ଦ୍ରଗାତ୍ରଂତୁ ଵିଲପ୍ୟ କୃଚ୍ଛ୍ରାନ୍ମର୍ମଵ୍ରଣଂ ସଂତତମୁଚ୍ଛଵସଂତମ୍ ।
ତତ ସ୍ସରୟ୍ଵାଂ ତମହଂ ଶୟାନଂ ସମୀକ୍ଷ୍ୟ ଭଦ୍ରେଽସ୍ମି ଭୃଶଂ ଵିଷଣ୍ଣଃ ॥ 55 ॥
ଇତ୍ୟାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାୟଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀୟ ଆଦିକାଵ୍ୟେ ଅୟୋଧ୍ୟାକାଂଡେ ତ୍ରିଷଷ୍ଟିତମସ୍ସର୍ଗଃ ॥
