શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાંડમ્ ।
અથ ત્રિષષ્ટિતમસ્સર્ગઃ ।
પ્રતિબુદ્ધો મુહૂર્તેન શોકોપહતચેતનઃ ।
અથ રાજા દશરથસ્સચિંતામભ્યપદ્યત ॥ 1 ॥
રામલક્ષ્મણયોશ્ચૈવ વિવાસા દ્વાસવોપમમ્ ।
આવિવેશોપસર્ગસ્તં તમ સ્સૂર્યમિવાસુરમ્ ॥ 2 ॥
સભાર્યે નિર્ગતે રામે કૌસલ્યાં કોશલેશ્વરઃ ।
વિવક્ષુરસિતાપાંગાં સ્મૃત્વા દુષ્કૃતમાત્મનઃ ॥ 3 ॥
સ રાજા રજનીં ષષ્ઠીં રામે પ્રવ્રાજિતે વનમ્ ।
અર્ધરાત્રે દશરથ સ્સંસ્મરન્ દુષ્કૃતં કૃતમ્ ॥ 4 ॥
સ રાજા પુત્રશોકાર્તઃ સ્મૃત્વા દુષ્કૃતમાત્મનઃ ।
કૌસલ્યાં પુત્રશોકાર્તામિદં વચનમબ્રવીત્ ॥ 5 ॥
યદાચરતિ કલ્યાણિ શુભં વા યદિ વાઽશુભમ્ ।
તદેવ લભતે ભદ્રે કર્તા કર્મજમાત્મનઃ ॥ 6 ॥
ગુરુલાઘવમર્થાનામારંભે કર્મણાં ફલમ્ ।
દોષં વા યો ન જાનાતિ ન બાલ ઇતિ હોચ્યતે ॥ 7 ॥
કશ્ચિદામ્રવણં છિત્ત્વા પલાશાં શ્ચ નિષિંચતિ ।
પુષ્પં દૃષ્ટ્વા ફલે ગૃધ્નુ સ્સ શોચતિ ફલાગમે ॥ 8 ॥
અવિજ્ઞાય ફલં યો હિ કર્મ ત્વેવાનુધાવતિ ।
સ શોચેત્ફલવેલાયાં યથા કિંશુકસેચકઃ ॥ 9 ॥
સોઽહમામ્રવણં છિત્વા પલાશાંશ્ચ ન્યષેચયમ્ ।
રામં ફલાગમે ત્યક્ત્વા પશ્ચાચ્છોચામિ દુર્મતિઃ ॥ 10 ॥
લબ્ધશબ્દેન કૌસલ્યે કુમારેણ ધનુષ્મતા ।
કુમારશ્શબ્દવેધીતિ મયા પાપમિદં કૃતમ્ ॥ 11 ॥
તદિદં મેઽનુસંંપ્રાપ્તં દેવિ દુઃખં સ્વયં કૃતમ્ ।
સમ્મોહાદિહ બાલેન યથા સ્યાદ્ભક્ષિતં વિષમ્ ॥ 12 ॥
યથાન્યઃ પુરુષઃ કશ્ચિત્પલાશૈર્મોહિતો ભવેત્ ।
એવં મમાઽપ્યવિજ્ઞાતં શબ્દવેધ્યમયં ફલમ્ ॥ 13 ॥
દેવ્યનૂઢા ત્વમભવો યુવરાજો ભવામ્યહમ્ ।
તતઃ પ્રાવૃડનુપ્રાપ્તા મદકામવિવર્ધિની ॥ 14 ॥
ઉપાસ્ય ચ રસાન્ભૌમાં સ્તપ્ત્વા ચ જગદંશુભિઃ ।
પરેતાચરિતાં ભીમાં રવિરાવિશતે દિશમ્ ॥ 15 ॥
ઉષ્ણમંતર્દધે સદ્ય સ્સ્નિગ્ધા દદૃશિરે ઘનાઃ ।
તતો જહૃષિરે સર્વે ભેકસારંગબર્હિણઃ ॥ 16 ॥
ક્લિન્ન પક્ષોત્તરાસ્સ્નાતાઃ કૃચ્છ્રાદિવ પતત્રિણઃ ।
વૃષ્ટિવાતાવધૂતાગ્રાન્પાદપાનભિપેદિરે ॥ 17 ॥
પતિતેનાંભસાચ્છન્નઃ પતમાનેન ચાસકૃત્ ।
આબભૌ મત્તસારંગસ્તોયરાશિરિવાચલઃ ॥ 18 ॥
પાંડુરારુણવર્ણાનિ સ્રોતાંસિ વિમલાન્યપિ ।
સુસ્રુવુર્ગિરિધાતુભ્યસ્સભસ્માનિ ભુજંગવત્ ॥ 19 ॥
આકુલારુણ તોયાનિ સ્રોતાંસિ વિમલાન્યપિ ।
ઉન્માર્ગજલવાહિની બભૂવુર્જલદાગમે ॥ 20 ॥
તસ્મિન્નતિસુખે કાલે ધનુષ્માનિષુમાન્રથી ।
વ્યાયામકૃતસંકલ્પસ્સરયૂમન્વગાં નદીમ્ ॥ 21 ॥
નિપાને મહિષં રાત્રૌ ગજં વાઽભ્યાગતં નદીમ્ ।
અન્યં વા શ્વાપદં કંચિજ્જિઘાંસુ રજિતેંદ્રિયઃ ।
તસ્મિં સ્તત્રાહમેકાંતે રાત્રૌ વિવૃતકાર્મુકઃ ॥ 22 ॥
તત્રાહં સંવૃતં વન્યં હતવાંસ્તીરમાગતમ્ ।
અન્યં ચાપિ મૃગં હિંસ્રં શબ્દં શ્રુત્વાઽભ્યુપાગતમ્ ॥ 23 ॥
અથાંધકારે ત્વશ્રૌષં જલે કુંભસ્ય પૂર્યતઃ ।
અચક્ષુર્વિષયે ઘોષં વારણસ્યેવ નર્દતઃ ॥ 24 ॥
તતોઽહં શરમુધૃત્ય દીપ્તમાશીવિષોપમમ્ ।
શબ્દં પ્રતિ ગજપ્રેપ્સુરભિલક્ષ્ય ત્વપાતયમ્ ॥ 25 ॥
અમુંચં નિશિતં બાણમહમાશીવિષોપમમ્ ।
તત્ર વાગુષસિ વ્યક્તા પ્રાદુરાસીદ્વનૌકસઃ ॥ 26 ॥
હાહેતિ પતતસ્તોયે બાણાભિહતમર્મણઃ ॥ 27 ॥
તસ્મિન્નિપતિતે બાણે વાગભૂત્તત્ર માનુષી ।
કથમસ્મદ્વિધે શસ્ત્રં નિપતેત્તુ તપસ્વિનિ ॥ 28 ॥
પ્રવિવિક્તાં નદીં રાત્રાવુદાહાઽરોહમાગતઃ ।
ઇષુણાઽભિહતઃ કેન કસ્ય વા કિં કૃતં મયા ॥ 29 ॥
ઋષેર્હિન્યસ્તદંડસ્ય વને વન્યેન જીવતઃ ।
કથં નુ શસ્રેણ વધો મદ્વિધસ્ય વિધીયતે ॥ 30 ॥
જટાભારધરસ્યૈવ વલ્કલાજિનવાસસઃ ।
કો વધેન મમર્થી સ્યાત્કિંવાઽસ્યાપકૃતં મયા ॥ 31 ॥
એવં નિષ્ફલમારબ્ધં કેવલાનર્થસંહિતમ્ ।
ન કશ્ચિત્સાધુ મન્યેત યથૈવ ગુરુતલ્પગમ્ ॥ 32 ॥
નાહં તથાઽનુ શોચામિ જીવિતક્ષયમાત્મનઃ ।
માતરં પિતરં ચોભાવનુશોચામિ મદ્વધે ॥ 33 ॥
તદેતન્મિથુનં વૃદ્ધં ચિરકાલભૃતં મયા ।
મયિ પંચત્વમાપન્ને કાં વૃત્તિં વર્તયિષ્યતિ ॥ 34 ॥
વૃદ્ધૈ ચ મતાપિતરાવહં ચૈકેષુણા હતા ।
કેન સ્મનિહતા સ્સર્વે સુબાલેનાકૃતાત્મના ॥ 35 ॥
તાં ગિરં કરુણાં શ્રુત્વા મમ ધર્માનુકાંક્ષિણઃ ।
કરાભ્યાં સશરં ચાપં વ્યથિતસ્યાપતદ્ભુવિ ॥ 36 ॥
તસ્યાહં કરુણં શ્રુત્વા નિશિ લાલવતો બહુ ।
સંભ્રાંત શ્શોકવેગેન ભૃશમાસં વિચેતનઃ ॥ 37 ॥
તં દેશમહમાગમ્ય દીનસત્ત્વસ્સુદુર્મનાઃ ।
અપશ્યમિષુણા તીરે સરય્વાસ્તાપસં હતમ્ ॥ 38 ॥
અવકીર્ણ જટાભારં પ્રવિદ્ધકલશોદકમ્ ।
પાંસુશોણિતદિગ્ધાંગં શયાનં શલ્યપીડિતમ્ ॥ 39 ॥
સ મામુદ્વીક્ષ્ય નેત્રાભ્યાં ત્રસ્તમસ્વસ્થચેતસમ્ ।
ઇત્યુવાચ તતઃ ક્રૂરં દિધક્ષન્નિવ તેજસા ॥ 40 ॥
કિં તવાપકૃતં રાજન્વને નિવસતા મયા ।
જિહીર્ષુરંભો ગુર્વુર્થં યદહં તાડિતસ્ત્વયા ॥ 41 ॥
એકેન ખલુ બાણેન મર્મણ્યભિહતે મયિ ।
દ્વાવંધૌ નિહતૌ વૃદ્ધૌ માતા જનયિતા ચ મે ॥ 42 ॥
તૌ કથં દુર્બલાવંધૌ મત્પ્રતીક્ષૌ પિપાસિતૌ ।
ચિરમાશાકૃતાં તૃષ્ણાં કષ્ટાં સંધારયિષ્યતઃ ॥ 43 ॥
ન નૂનં તપસો વાસ્તિ ફલયોગશ્શ્રુતસ્ય વા ।
પિતા યન્માં ન જાનાતિ શયાનં પતિતં ભુવિ ॥ 44 ॥
જાનન્નપિ ચ કિં કુર્યાદશક્તિરપરિક્રમઃ ।
ભિદ્યમાનમિવાશક્ત સ્ત્રતુમન્યો નગો નગમ્ ॥ 45 ॥
પિતુસ્ત્વમેવ મે ગત્વા શીઘ્રમાચક્ષ્ય રાઘવ ।
ન ત્વામનુદહેત્ક્રુદ્ધો વનં વહ્નિરિવૈધિતઃ ॥ 46 ॥
ઇયમેકપદી રાજન્યતો મે પિતુરાશ્રમઃ ।
તં પ્રસાદય ગત્વા ત્વં ન ત્વાં સ કુપિતશ્શપેત્ ॥ 47 ॥
વિશલ્યં કુરુ માં રાજન્મર્મ મે નિશિતશ્શરઃ ।
રુણદ્ધિ મૃદુસોત્સેધં તીરમંબુરયો યથા ॥ 48 ॥
સશલ્યઃ ક્લિશ્યતે પ્રાણૈર્વિશલ્યો વિનશિષ્યતિ ।
ઇતિ મામવિશચ્ચિંતા તસ્ય શલ્યાપકર્ષણે ॥ 49 ॥
દુઃખિતસ્ય ચ દીનસ્ય મમ શોકાતુરસ્ય ચ ।
લક્ષયામાસ હૃદયે ચિંતાં મુનિસુતસ્તદા ॥ 50 ॥
તામ્યમાનસ્સ માં કૃચ્છ્રાદુવાચ પરમાર્તવત્ ।
સીદમાનો વિવૃત્તાંગો વેષ્ટમાનો ગતઃ ક્ષયમ્ ॥ 51 ॥
સંસ્તભ્ય શોકં ધૈર્યેણ સ્થિરચિત્તો ભવામ્યહમ્ ।
બ્રહ્મહત્યાકૃતં પાપં હૃદયાદપનીયતામ્ ॥ 52 ॥
ન દ્વિજાતિરહં રાજન્મા ભૂત્તે મનસો વ્યથા ।
શૂદ્રાયામસ્મિ વૈશ્યેન જાતો જનપદાધિપ ॥ 53 ॥
ઇતીવ વદતઃ કૃચ્છ્રાદ્બાણાભિહતમર્મણઃ વિઘૂર્ણતો વિચેષ્ટસ્ય વેપમાનસ્ય ભૂતલે ।
તસ્યત્વાનમ્યમાનસ્ય તં બાણમહમુદ્ધરં સ મામુદ્વીક્ષ્ય સંત્રસ્તો જહૌ પ્રાણાંસ્તપોધનઃ ॥ 54 ॥
જલાર્દ્રગાત્રંતુ વિલપ્ય કૃચ્છ્રાન્મર્મવ્રણં સંતતમુચ્છવસંતમ્ ।
તત સ્સરય્વાં તમહં શયાનં સમીક્ષ્ય ભદ્રેઽસ્મિ ભૃશં વિષણ્ણઃ ॥ 55 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાંડે ત્રિષષ્ટિતમસ્સર્ગઃ ॥
