શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાંડમ્ ।
અથ દ્વિસપ્તતિતમસ્સર્ગઃ ।
અપશ્યંસ્તુ તતસ્તત્ર પિતરં પિતુરાલયે ।
જગામ ભરતો દ્રષ્ટું માતરં માતુરાલયે ॥ 1 ॥
અનુપ્રાપ્તં તુ તં દૃષ્ટ્વા કૈકેયી પ્રોષિતં સુતમ્ ।
ઉત્પપાત તદા હૃષ્ટા ત્યક્ત્વા સૌવર્ણમાસનમ્ ॥ 2 ॥
સ પ્રવિશ્યૈવ ધર્માત્મા સ્વગૃહં શ્રીવિવર્જિતમ્ ।
ભરતઃ પ્રતિજગ્રાહ જનન્યાશ્ચરણૌ શુભૌ ॥ 3 ॥
સા તં મૂર્ધન્યુપાઘ્રાય પરિષ્વજ્ય યશસ્વિનમ્ ।
અંકે ભરતમારોપ્ય પ્રષ્ટું સમુપચક્રમે ॥ 4 ॥
અદ્ય તે કતિચિદ્રાત્ર્ય શ્ચ્યુતસ્યાઽર્યકવેશ્મનઃ ।
અપિ નાધ્વશ્રમશશીઘ્રં રથેનાપતતસ્તવ ॥ 5 ॥
આર્યકસ્તે સુકુશલી યુધાજિન્માતુલસ્તવ ।
પ્રવાસાચ્ચ સુખં પુત્ર સર્વં મે વક્તુમર્હસિ ॥ 6 ॥
એવં પૃષ્ટસ્તુ કૈકેય્યા પ્રિયં પાર્થિવનંદનઃ ।
આચષ્ટ ભરત સ્સર્વં માત્રે રાજીવલોચનઃ ॥ 7 ॥
અદ્ય મે સપ્તમી રાત્રિશ્ચ્યુતસ્યાઽર્યકવેશ્મનઃ ।
અંબાયાઃ કુશલી તાત યુધાજિન્માતુલશ્ચ મે ॥ 8 ॥
યન્મે ધનં ચ રત્નં ચ દદૌ રાજા પરંતપઃ ।
પરિશ્રાંતં પથ્યભવત્તતોઽહં પૂર્વમાગતઃ ॥ 9 ॥
રાજવાક્યહરૈર્દૂતૈસ્ત્વર્યમાણોઽહમાગતઃ ।
યદહં પ્રષ્ટુમિચ્છામિ તદંબા વક્તુમર્હતિ ॥ 10 ॥
શૂન્યોઽયં શયનીયસ્તે પર્યંકો હેમભૂષિતઃ ।
ન ચાયમિક્ષ્વાકુજનઃ પ્રહૃષ્ટઃ પ્રતિભાતિ મા ॥ 11 ॥
રાજા ભવતિ ભૂયિષ્ઠમિહાંબાયા નિવેશને ।
તમહં નાદ્ય પશ્યામિ દ્રષ્ટુમિચ્છન્નિહાઽગતઃ ॥ 12 ॥
પિતુર્ગ્રહીષ્યે ચરણૌ તં મમાઽખ્યાહિ પૃચ્છતઃ ।
આહોસ્વિદંબ જ્યેષ્ઠાયાઃ કૌસલ્યાયા નિવેશને ॥ 13 ॥
તં પ્રત્યુવાચ કૈકેયી પ્રિયવદ્ઘોરમપ્રિયમ્ ।
અજાનંતં પ્રજાનંતી રાજ્યલોભેન મોહિતા ॥ 14 ॥
યા ગતિસ્સર્વભૂતાનાં તાં ગતિં તે પિતા ગતઃ ।
રાજા મહત્મા તેજસ્વી યાયજૂકસ્સતાં ગતિઃ ॥ 15 ॥
તચ્છ્રુત્વા ભરતો વાક્યં ધર્માભિજનવાંચુચિઃ ।
પપાત સહસા ભૂમૌ પિતૃશોકબલાર્દિતઃ ॥ 16 ॥
હા હતોઽસ્મીતિ કૃપણાં દીનાં વાચમુદીરયન્ ।
નિપપાત મહાબાહુર્બાહૂ વિક્ષિપ્ય વીર્યવાન્ ॥ 17 ॥
તતશ્શોકેન સંવીતઃ પિતુર્મરણદુઃખિતઃ ।
વિલલાપ મહાતેજા ભ્રાંતાકુલિતચેતનઃ ॥ 18 ॥
એતત્સુરુચિરં ભાતિ પિતુર્મે શયનં પુરા ।
શશિનેવામલં રાત્રૌ ગગનં તોયદાત્યયે ॥ 19 ॥
તદિદં ન વિભાત્યદ્ય વિહીનં તેન ધીમતા ।
વ્યોમેવ શશિના હીનમપ્ચ્છુષ્ક ઇવ સાગરઃ ॥ 20 ॥
બાષ્પમુત્સૃજ્ય્ કંઠેન સ્વાત્મના પરમપીડિતઃ ।
આચ્છાદ્ય વદનં શ્રીમદ્વસ્ત્રેણ જયતાં વરઃ ॥ 21 ॥
તમાર્તં દેવસંકાશં સમીક્ષ્ય પતિતં ભુવિ ।
નિકૃત્તમિવ સાલસ્ય સ્કંધં પરશુના વને ॥ 22 ॥
મત્તમાતંગસંકાશં ચંદ્રાર્કસદૃશં ભુવઃ ।
ઉત્થાપયિત્વા શોકાર્તં વચનં ચેદમબ્રવીત્ ॥ 23 ॥
ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ કિં શેષે રાજપુત્ર મહાયશઃ ।
ત્વદ્વિધા નહિ શોચંતિ સંત સ્સદસિ સમ્મતાઃ ॥ 24 ॥
દાનયજ્ઞાધિકારા હિ શીલશ્રુતિવચોઽનુગા ।
બુદ્ધિસ્તે બુદ્ધિસંપન્ન પ્રભેવાર્કસ્ય મંદિરે ॥ 25 ॥
સ રુદિત્વા ચિરં કાલં ભૂમૌ વિપરિવૃત્ય ચ ।
જનનીં પ્રત્યુવાચેદં શોકૈર્બહુભિરાવૃતઃ ॥ 26 ॥
અભિષેક્ષ્યતિ રામં નુ રાજા યજ્ઞં નુ યક્ષ્યતે ।
ઇત્યહં કૃતસંકલ્પો હૃષ્ટો યાત્રામયાસિષમ્ ॥ 27 ॥
તદિદં હ્યન્યથા ભૂતં વ્યવદીર્ણં મનો મમ ।
પિતરં યો ન પશ્યામિ નિત્યં પ્રિયહિતે રતમ્ ॥ 28 ॥
અંબ કેનાત્યગાદ્રાજા વ્યાઘિના મય્યનાગતે ।
ધન્યા રામાદયસ્સર્વે યૈઃ પિતા સંસ્કૃત સ્સ્વયમ્ ॥ 29 ॥
ન નૂનં માં મહારાજઃ પ્રાપ્તં જાનાતિ કીર્તિમાન્ ।
ઉપજિઘ્રેદ્ધિ મૂર્ધ્નિ તાત સ્સન્નમ્ય સત્વરમ્ ॥ 30 ॥
ક્વ સ પાણિસ્સુખસ્પર્શસ્તાતસ્યાક્લિષ્ટકર્મણઃ ।
યેન માં રજસા ધ્વસ્તમભીક્ષ્ણં પરિમાર્જતિ ॥ 31 ॥
યો મે ભ્રાતા પિતા બંધુર્યસ્ય દાસોઽસ્મિ ધીમતઃ ।
તસ્ય માં શીઘ્રમાખ્યાહિ રામસ્યાક્લિષ્ટકર્મણઃ ॥ 32 ॥
પિતા હિ ભવતિ જ્યેષ્ઠો ધર્મમાર્યસ્ય જાનતઃ ।
તસ્ય પાદૌ ગ્રહીષ્યામિ સ હીદાનીં ગતિર્મમ ॥ 33 ॥
ધર્મવિદ્ધર્મનિત્યશ્ચ સત્યસંધો દૃઢવ્રતઃ ।
આર્યઃ કિમબ્રવીદ્રાજા પિતા મે સત્યવિક્રમઃ ॥ 34 ॥
પશ્ચિમં સાધુ સંદેશમિચ્છામિ શ્રોતુમાત્મનઃ ।
ઇતિ પૃષ્ટા યથાતત્ત્વં કૈકેયી વાક્યમબ્રવીત્ ॥ 35 ॥
રામેતિ રાજા વિલપન્ હા સીતે લક્ષ્મણેતિ ચ ।
સ મહાત્મા પરં લોકં ગતો ગતિમતાં વરઃ ॥ 36 ॥
ઇમાં તુ પશ્ચિમાં વાચં વ્યાજહાર પિતા તવ ।
કાલધર્મપરિક્ષિપ્તઃ પાશૈરિવ મહાગજઃ ॥ 37 ॥
સિદ્ધાર્થાસ્તે નરા રામમાગતં સહ સીતયા ।
લક્ષ્મણં ચ મહાબાહું દ્રક્ષ્યંતિ પુનરાગતમ્ ॥ 38 ॥
તચ્છ્રુત્વા વિષસાદૈવ દ્વિતીયાપ્રિયશંસનાત્ ।
વિષણ્ણવદનો ભૂત્વા ભૂયઃ પપ્રચ્છ માતરમ્ ॥ 39 ॥
ક્વ ચેદાનીં સ ધર્માત્મા કૌસલ્યાનંદવર્ધનઃ ।
લક્ષ્મણેન સહ ભ્રાત્રા સીતયા ચ સમં ગતઃ ॥ 40 ॥
તથા પૃષ્ટા યથાતત્ત્વમાખ્યાતુમુપચક્રમે ।
માતાસ્ય સુમહદ્વાક્યં વિપ્રિયં પ્રિયશંકયા ॥ 41 ॥
સ હિ રાજસુતઃ પુત્ર ચીરવાસા મહાવનમ્ ।
દંડકાન્સહ વૈદેહ્યા લક્ષ્મણાનુચરો ગતઃ ॥ 42 ॥
તચ્છ્રુત્વા ભરતસ્ત્રસ્તો ભ્રાતુશ્ચારિત્રશંકયા ।
સ્વસ્ય વંશસ્ય મહાત્મ્યાત્પ્રષ્ટું સમુપચક્રમે ॥ 43 ॥
કચ્ચિન્ન બ્રાહ્મણધનં હૃતં રામેણ કસ્યચિત્ ।
કચ્ચિન્નાઢ્યો દરિદ્રો વા તેનાપાપો વિહિંસિતઃ ॥ 44 ॥
કચ્ચિન્ન પરદારાન્વા રાજપુત્રોઽભિમન્યતે ।
કસ્માત્સ દંડકારણ્યે ભ્રૂણહેવ વિવાસિતઃ ॥ 45 ॥
અથાસ્ય ચપલા માતા તત્સ્વકર્મ યથાતથમ્ ।
તેનૈવ સ્ત્રીસ્વભાવેન વ્યાહર્તુમુપચક્રમે ॥ 46 ॥
એવમુક્તા તુ કૈકેયી ભરતેન મહાત્મના ।
ઉવાચ વચનં હૃષ્ટા મૂઢા પંડિતમાનિની ॥ 47 ॥
ન બ્રાહ્મણધનં કિંચિદ્ધૃતં રામેણ કસ્યચિત્ કશ્ચિન્નાઢ્યો દરિદ્રો તેનાપાપો વિહિંસિતઃ ।
ન રામઃ પરદારાંશ્ચ ચક્ષુર્ભ્યામપિ પશ્યતિ ॥ 48 ॥
મયા તુ પુત્ર શ્રુત્વૈવ રામસ્યૈવાભિષેચનમ્ ।
યાચિતસ્તે પિતા રાજ્યં રામસ્ય ચ વિવાસનમ્ ॥ 49 ॥
સ સ્વવૃત્તિં સમાસ્થાય પિતા તે તત્તઽથાકરોત્ ।
રામશ્ચ સહ સૌમિત્રિઃ પ્રેષિતસ્સહ સીતયા ॥ 50 ॥
તમપશ્યન્પ્રિયંપુત્રં મહીપાલો મહાયશાઃ ।
પુત્રશોકપરિદ્યૂનઃ પંચત્વમુપપેદિવાન્ ॥ 51 ॥
ત્વયાત્વિદાનીં ધર્મજ્ઞ રાજત્વમવલંબ્યતામ્ ।
ત્વત્કૃતે હિ મયા સર્વમિદમેવં વિધં કૃતમ્ ॥ 52 ॥
મા શોકં મા ચ સંતાપં ધૈર્યમાશ્રય પુત્રક ।
ત્વદધીના હિ નગરી રાજ્યં ચૈતદનામયમ્ ॥ 53 ॥
તત્પુત્ર શીઘ્રં વિધિના વિધિજ્ઞૈર્વસિષ્ઠમુખ્યૈ સ્સહિતો દ્વિજેંદ્રૈઃ ।
સંકાલ્ય રાજાનમદીનસત્ત્વમાત્માનમુર્વ્યામભિષેચયસ્વ ॥ 54 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાંડે દ્વિસપ્તતિતમસ્સર્ગઃ ॥
