śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇē ayōdhyākāṇḍam ।
atha dvisaptatitamassargaḥ ।
apaśyaṃstu tatastatra pitaraṃ piturālayē ।
jagāma bharatō draṣṭuṃ mātaraṃ māturālayē ॥ 1 ॥
anuprāptaṃ tu taṃ dṛṣṭvā kaikēyī prōṣitaṃ sutam ।
utpapāta tadā hṛṣṭā tyaktvā sauvarṇamāsanam ॥ 2 ॥
sa praviśyaiva dharmātmā svagṛhaṃ śrīvivarjitam ।
bharataḥ pratijagrāha jananyāścharaṇau śubhau ॥ 3 ॥
sā taṃ mūrdhanyupāghrāya pariṣvajya yaśasvinam ।
aṅkē bharatamārōpya praṣṭuṃ samupachakramē ॥ 4 ॥
adya tē katichidrātrya śchyutasyā'ryakavēśmanaḥ ।
api nādhvaśramaśaśīghraṃ rathēnāpatatastava ॥ 5 ॥
āryakastē sukuśalī yudhājinmātulastava ।
pravāsāchcha sukhaṃ putra sarvaṃ mē vaktumarhasi ॥ 6 ॥
ēvaṃ pṛṣṭastu kaikēyyā priyaṃ pārthivanandanaḥ ।
āchaṣṭa bharata ssarvaṃ mātrē rājīvalōchanaḥ ॥ 7 ॥
adya mē saptamī rātriśchyutasyā'ryakavēśmanaḥ ।
ambāyāḥ kuśalī tāta yudhājinmātulaścha mē ॥ 8 ॥
yanmē dhanaṃ cha ratnaṃ cha dadau rājā parantapaḥ ।
pariśrāntaṃ pathyabhavattatō'haṃ pūrvamāgataḥ ॥ 9 ॥
rājavākyaharairdūtaistvaryamāṇō'hamāgataḥ ।
yadahaṃ praṣṭumichChāmi tadambā vaktumarhati ॥ 10 ॥
śūnyō'yaṃ śayanīyastē paryaṅkō hēmabhūṣitaḥ ।
na chāyamikṣvākujanaḥ prahṛṣṭaḥ pratibhāti mā ॥ 11 ॥
rājā bhavati bhūyiṣṭhamihāmbāyā nivēśanē ।
tamahaṃ nādya paśyāmi draṣṭumichChannihā'gataḥ ॥ 12 ॥
piturgrahīṣyē charaṇau taṃ mamā'khyāhi pṛchChataḥ ।
āhōsvidamba jyēṣṭhāyāḥ kausalyāyā nivēśanē ॥ 13 ॥
taṃ pratyuvācha kaikēyī priyavadghōramapriyam ।
ajānantaṃ prajānantī rājyalōbhēna mōhitā ॥ 14 ॥
yā gatissarvabhūtānāṃ tāṃ gatiṃ tē pitā gataḥ ।
rājā mahatmā tējasvī yāyajūkassatāṃ gatiḥ ॥ 15 ॥
tachChrutvā bharatō vākyaṃ dharmābhijanavāñchuchiḥ ।
papāta sahasā bhūmau pitṛśōkabalārditaḥ ॥ 16 ॥
hā hatō'smīti kṛpaṇāṃ dīnāṃ vāchamudīrayan ।
nipapāta mahābāhurbāhū vikṣipya vīryavān ॥ 17 ॥
tataśśōkēna saṃvītaḥ piturmaraṇaduḥkhitaḥ ।
vilalāpa mahātējā bhrāntākulitachētanaḥ ॥ 18 ॥
ētatsuruchiraṃ bhāti piturmē śayanaṃ purā ।
śaśinēvāmalaṃ rātrau gaganaṃ tōyadātyayē ॥ 19 ॥
tadidaṃ na vibhātyadya vihīnaṃ tēna dhīmatā ।
vyōmēva śaśinā hīnamapchChuṣka iva sāgaraḥ ॥ 20 ॥
bāṣpamutsṛjy kaṇṭhēna svātmanā paramapīḍitaḥ ।
āchChādya vadanaṃ śrīmadvastrēṇa jayatāṃ varaḥ ॥ 21 ॥
tamārtaṃ dēvasaṅkāśaṃ samīkṣya patitaṃ bhuvi ।
nikṛttamiva sālasya skandhaṃ paraśunā vanē ॥ 22 ॥
mattamātaṅgasaṅkāśaṃ chandrārkasadṛśaṃ bhuvaḥ ।
utthāpayitvā śōkārtaṃ vachanaṃ chēdamabravīt ॥ 23 ॥
uttiṣṭhōttiṣṭha kiṃ śēṣē rājaputra mahāyaśaḥ ।
tvadvidhā nahi śōchanti santa ssadasi sammatāḥ ॥ 24 ॥
dānayajñādhikārā hi śīlaśrutivachō'nugā ।
buddhistē buddhisampanna prabhēvārkasya mandirē ॥ 25 ॥
sa ruditvā chiraṃ kālaṃ bhūmau viparivṛtya cha ।
jananīṃ pratyuvāchēdaṃ śōkairbahubhirāvṛtaḥ ॥ 26 ॥
abhiṣēkṣyati rāmaṃ nu rājā yajñaṃ nu yakṣyatē ।
ityahaṃ kṛtasaṅkalpō hṛṣṭō yātrāmayāsiṣam ॥ 27 ॥
tadidaṃ hyanyathā bhūtaṃ vyavadīrṇaṃ manō mama ।
pitaraṃ yō na paśyāmi nityaṃ priyahitē ratam ॥ 28 ॥
amba kēnātyagādrājā vyāghinā mayyanāgatē ।
dhanyā rāmādayassarvē yaiḥ pitā saṃskṛta ssvayam ॥ 29 ॥
na nūnaṃ māṃ mahārājaḥ prāptaṃ jānāti kīrtimān ।
upajighrēddhi mūrdhni tāta ssannamya satvaram ॥ 30 ॥
kva sa pāṇissukhasparśastātasyākliṣṭakarmaṇaḥ ।
yēna māṃ rajasā dhvastamabhīkṣṇaṃ parimārjati ॥ 31 ॥
yō mē bhrātā pitā bandhuryasya dāsō'smi dhīmataḥ ।
tasya māṃ śīghramākhyāhi rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ ॥ 32 ॥
pitā hi bhavati jyēṣṭhō dharmamāryasya jānataḥ ।
tasya pādau grahīṣyāmi sa hīdānīṃ gatirmama ॥ 33 ॥
dharmaviddharmanityaścha satyasandhō dṛḍhavrataḥ ।
āryaḥ kimabravīdrājā pitā mē satyavikramaḥ ॥ 34 ॥
paśchimaṃ sādhu sandēśamichChāmi śrōtumātmanaḥ ।
iti pṛṣṭā yathātattvaṃ kaikēyī vākyamabravīt ॥ 35 ॥
rāmēti rājā vilapan hā sītē lakṣmaṇēti cha ।
sa mahātmā paraṃ lōkaṃ gatō gatimatāṃ varaḥ ॥ 36 ॥
imāṃ tu paśchimāṃ vāchaṃ vyājahāra pitā tava ।
kāladharmaparikṣiptaḥ pāśairiva mahāgajaḥ ॥ 37 ॥
siddhārthāstē narā rāmamāgataṃ saha sītayā ।
lakṣmaṇaṃ cha mahābāhuṃ drakṣyanti punarāgatam ॥ 38 ॥
tachChrutvā viṣasādaiva dvitīyāpriyaśaṃsanāt ।
viṣaṇṇavadanō bhūtvā bhūyaḥ paprachCha mātaram ॥ 39 ॥
kva chēdānīṃ sa dharmātmā kausalyānandavardhanaḥ ।
lakṣmaṇēna saha bhrātrā sītayā cha samaṃ gataḥ ॥ 40 ॥
tathā pṛṣṭā yathātattvamākhyātumupachakramē ।
mātāsya sumahadvākyaṃ vipriyaṃ priyaśaṅkayā ॥ 41 ॥
sa hi rājasutaḥ putra chīravāsā mahāvanam ।
daṇḍakānsaha vaidēhyā lakṣmaṇānucharō gataḥ ॥ 42 ॥
tachChrutvā bharatastrastō bhrātuśchāritraśaṅkayā ।
svasya vaṃśasya mahātmyātpraṣṭuṃ samupachakramē ॥ 43 ॥
kachchinna brāhmaṇadhanaṃ hṛtaṃ rāmēṇa kasyachit ।
kachchinnāḍhyō daridrō vā tēnāpāpō vihiṃsitaḥ ॥ 44 ॥
kachchinna paradārānvā rājaputrō'bhimanyatē ।
kasmātsa daṇḍakāraṇyē bhrūṇahēva vivāsitaḥ ॥ 45 ॥
athāsya chapalā mātā tatsvakarma yathātatham ।
tēnaiva strīsvabhāvēna vyāhartumupachakramē ॥ 46 ॥
ēvamuktā tu kaikēyī bharatēna mahātmanā ।
uvācha vachanaṃ hṛṣṭā mūḍhā paṇḍitamāninī ॥ 47 ॥
na brāhmaṇadhanaṃ kiñchiddhṛtaṃ rāmēṇa kasyachit kaśchinnāḍhyō daridrō tēnāpāpō vihiṃsitaḥ ।
na rāmaḥ paradārāṃścha chakṣurbhyāmapi paśyati ॥ 48 ॥
mayā tu putra śrutvaiva rāmasyaivābhiṣēchanam ।
yāchitastē pitā rājyaṃ rāmasya cha vivāsanam ॥ 49 ॥
sa svavṛttiṃ samāsthāya pitā tē tatta'thākarōt ।
rāmaścha saha saumitriḥ prēṣitassaha sītayā ॥ 50 ॥
tamapaśyanpriyamputraṃ mahīpālō mahāyaśāḥ ।
putraśōkaparidyūnaḥ pañchatvamupapēdivān ॥ 51 ॥
tvayātvidānīṃ dharmajña rājatvamavalambyatām ।
tvatkṛtē hi mayā sarvamidamēvaṃ vidhaṃ kṛtam ॥ 52 ॥
mā śōkaṃ mā cha santāpaṃ dhairyamāśraya putraka ।
tvadadhīnā hi nagarī rājyaṃ chaitadanāmayam ॥ 53 ॥
tatputra śīghraṃ vidhinā vidhijñairvasiṣṭhamukhyai ssahitō dvijēndraiḥ ।
saṅkālya rājānamadīnasattvamātmānamurvyāmabhiṣēchayasva ॥ 54 ॥
ityārṣē śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīya ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē dvisaptatitamassargaḥ ॥