ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ അയോധ്യാകാംഡമ് ।
അഥ ദ്വിസപ്തതിതമസ്സര്ഗഃ ।
അപശ്യംസ്തു തതസ്തത്ര പിതരം പിതുരാലയേ ।
ജഗാമ ഭരതോ ദ്രഷ്ടും മാതരം മാതുരാലയേ ॥ 1 ॥
അനുപ്രാപ്തം തു തം ദൃഷ്ട്വാ കൈകേയീ പ്രോഷിതം സുതമ് ।
ഉത്പപാത തദാ ഹൃഷ്ടാ ത്യക്ത്വാ സൌവര്ണമാസനമ് ॥ 2 ॥
സ പ്രവിശ്യൈവ ധര്മാത്മാ സ്വഗൃഹം ശ്രീവിവര്ജിതമ് ।
ഭരതഃ പ്രതിജഗ്രാഹ ജനന്യാശ്ചരണൌ ശുഭൌ ॥ 3 ॥
സാ തം മൂര്ധന്യുപാഘ്രായ പരിഷ്വജ്യ യശസ്വിനമ് ।
അംകേ ഭരതമാരോപ്യ പ്രഷ്ടും സമുപചക്രമേ ॥ 4 ॥
അദ്യ തേ കതിചിദ്രാത്ര്യ ശ്ച്യുതസ്യാഽര്യകവേശ്മനഃ ।
അപി നാധ്വശ്രമശശീഘ്രം രഥേനാപതതസ്തവ ॥ 5 ॥
ആര്യകസ്തേ സുകുശലീ യുധാജിന്മാതുലസ്തവ ।
പ്രവാസാച്ച സുഖം പുത്ര സർവം മേ വക്തുമര്ഹസി ॥ 6 ॥
ഏവം പൃഷ്ടസ്തു കൈകേയ്യാ പ്രിയം പാര്ഥിവനംദനഃ ।
ആചഷ്ട ഭരത സ്സർവം മാത്രേ രാജീവലോചനഃ ॥ 7 ॥
അദ്യ മേ സപ്തമീ രാത്രിശ്ച്യുതസ്യാഽര്യകവേശ്മനഃ ।
അംബായാഃ കുശലീ താത യുധാജിന്മാതുലശ്ച മേ ॥ 8 ॥
യന്മേ ധനം ച രത്നം ച ദദൌ രാജാ പരംതപഃ ।
പരിശ്രാംതം പഥ്യഭവത്തതോഽഹം പൂർവമാഗതഃ ॥ 9 ॥
രാജവാക്യഹരൈര്ദൂതൈസ്ത്വര്യമാണോഽഹമാഗതഃ ।
യദഹം പ്രഷ്ടുമിച്ഛാമി തദംബാ വക്തുമര്ഹതി ॥ 10 ॥
ശൂന്യോഽയം ശയനീയസ്തേ പര്യംകോ ഹേമഭൂഷിതഃ ।
ന ചായമിക്ഷ്വാകുജനഃ പ്രഹൃഷ്ടഃ പ്രതിഭാതി മാ ॥ 11 ॥
രാജാ ഭവതി ഭൂയിഷ്ഠമിഹാംബായാ നിവേശനേ ।
തമഹം നാദ്യ പശ്യാമി ദ്രഷ്ടുമിച്ഛന്നിഹാഽഗതഃ ॥ 12 ॥
പിതുര്ഗ്രഹീഷ്യേ ചരണൌ തം മമാഽഖ്യാഹി പൃച്ഛതഃ ।
ആഹോസ്വിദംബ ജ്യേഷ്ഠായാഃ കൌസല്യായാ നിവേശനേ ॥ 13 ॥
തം പ്രത്യുവാച കൈകേയീ പ്രിയവദ്ഘോരമപ്രിയമ് ।
അജാനംതം പ്രജാനംതീ രാജ്യലോഭേന മോഹിതാ ॥ 14 ॥
യാ ഗതിസ്സർവഭൂതാനാം താം ഗതിം തേ പിതാ ഗതഃ ।
രാജാ മഹത്മാ തേജസ്വീ യായജൂകസ്സതാം ഗതിഃ ॥ 15 ॥
തച്ഛ്രുത്വാ ഭരതോ വാക്യം ധര്മാഭിജനവാംചുചിഃ ।
പപാത സഹസാ ഭൂമൌ പിതൃശോകബലാര്ദിതഃ ॥ 16 ॥
ഹാ ഹതോഽസ്മീതി കൃപണാം ദീനാം വാചമുദീരയന് ।
നിപപാത മഹാബാഹുര്ബാഹൂ വിക്ഷിപ്യ വീര്യവാന് ॥ 17 ॥
തതശ്ശോകേന സംവീതഃ പിതുര്മരണദുഃഖിതഃ ।
വിലലാപ മഹാതേജാ ഭ്രാംതാകുലിതചേതനഃ ॥ 18 ॥
ഏതത്സുരുചിരം ഭാതി പിതുര്മേ ശയനം പുരാ ।
ശശിനേവാമലം രാത്രൌ ഗഗനം തോയദാത്യയേ ॥ 19 ॥
തദിദം ന വിഭാത്യദ്യ വിഹീനം തേന ധീമതാ ।
വ്യോമേവ ശശിനാ ഹീനമപ്ച്ഛുഷ്ക ഇവ സാഗരഃ ॥ 20 ॥
ബാഷ്പമുത്സൃജ്യ് കംഠേന സ്വാത്മനാ പരമപീഡിതഃ ।
ആച്ഛാദ്യ വദനം ശ്രീമദ്വസ്ത്രേണ ജയതാം വരഃ ॥ 21 ॥
തമാര്തം ദേവസംകാശം സമീക്ഷ്യ പതിതം ഭുവി ।
നികൃത്തമിവ സാലസ്യ സ്കംധം പരശുനാ വനേ ॥ 22 ॥
മത്തമാതംഗസംകാശം ചംദ്രാര്കസദൃശം ഭുവഃ ।
ഉത്ഥാപയിത്വാ ശോകാര്തം വചനം ചേദമബ്രവീത് ॥ 23 ॥
ഉത്തിഷ്ഠോത്തിഷ്ഠ കിം ശേഷേ രാജപുത്ര മഹായശഃ ।
ത്വദ്വിധാ നഹി ശോചംതി സംത സ്സദസി സമ്മതാഃ ॥ 24 ॥
ദാനയജ്ഞാധികാരാ ഹി ശീലശ്രുതിവചോഽനുഗാ ।
ബുദ്ധിസ്തേ ബുദ്ധിസംപന്ന പ്രഭേവാര്കസ്യ മംദിരേ ॥ 25 ॥
സ രുദിത്വാ ചിരം കാലം ഭൂമൌ വിപരിവൃത്യ ച ।
ജനനീം പ്രത്യുവാചേദം ശോകൈര്ബഹുഭിരാവൃതഃ ॥ 26 ॥
അഭിഷേക്ഷ്യതി രാമം നു രാജാ യജ്ഞം നു യക്ഷ്യതേ ।
ഇത്യഹം കൃതസംകല്പോ ഹൃഷ്ടോ യാത്രാമയാസിഷമ് ॥ 27 ॥
തദിദം ഹ്യന്യഥാ ഭൂതം വ്യവദീര്ണം മനോ മമ ।
പിതരം യോ ന പശ്യാമി നിത്യം പ്രിയഹിതേ രതമ് ॥ 28 ॥
അംബ കേനാത്യഗാദ്രാജാ വ്യാഘിനാ മയ്യനാഗതേ ।
ധന്യാ രാമാദയസ്സർവേ യൈഃ പിതാ സംസ്കൃത സ്സ്വയമ് ॥ 29 ॥
ന നൂനം മാം മഹാരാജഃ പ്രാപ്തം ജാനാതി കീര്തിമാന് ।
ഉപജിഘ്രേദ്ധി മൂര്ധ്നി താത സ്സന്നമ്യ സത്വരമ് ॥ 30 ॥
ക്വ സ പാണിസ്സുഖസ്പര്ശസ്താതസ്യാക്ലിഷ്ടകര്മണഃ ।
യേന മാം രജസാ ധ്വസ്തമഭീക്ഷ്ണം പരിമാര്ജതി ॥ 31 ॥
യോ മേ ഭ്രാതാ പിതാ ബംധുര്യസ്യ ദാസോഽസ്മി ധീമതഃ ।
തസ്യ മാം ശീഘ്രമാഖ്യാഹി രാമസ്യാക്ലിഷ്ടകര്മണഃ ॥ 32 ॥
പിതാ ഹി ഭവതി ജ്യേഷ്ഠോ ധര്മമാര്യസ്യ ജാനതഃ ।
തസ്യ പാദൌ ഗ്രഹീഷ്യാമി സ ഹീദാനീം ഗതിര്മമ ॥ 33 ॥
ധര്മവിദ്ധര്മനിത്യശ്ച സത്യസംധോ ദൃഢവ്രതഃ ।
ആര്യഃ കിമബ്രവീദ്രാജാ പിതാ മേ സത്യവിക്രമഃ ॥ 34 ॥
പശ്ചിമം സാധു സംദേശമിച്ഛാമി ശ്രോതുമാത്മനഃ ।
ഇതി പൃഷ്ടാ യഥാതത്ത്വം കൈകേയീ വാക്യമബ്രവീത് ॥ 35 ॥
രാമേതി രാജാ വിലപന് ഹാ സീതേ ലക്ഷ്മണേതി ച ।
സ മഹാത്മാ പരം ലോകം ഗതോ ഗതിമതാം വരഃ ॥ 36 ॥
ഇമാം തു പശ്ചിമാം വാചം വ്യാജഹാര പിതാ തവ ।
കാലധര്മപരിക്ഷിപ്തഃ പാശൈരിവ മഹാഗജഃ ॥ 37 ॥
സിദ്ധാര്ഥാസ്തേ നരാ രാമമാഗതം സഹ സീതയാ ।
ലക്ഷ്മണം ച മഹാബാഹും ദ്രക്ഷ്യംതി പുനരാഗതമ് ॥ 38 ॥
തച്ഛ്രുത്വാ വിഷസാദൈവ ദ്വിതീയാപ്രിയശംസനാത് ।
വിഷണ്ണവദനോ ഭൂത്വാ ഭൂയഃ പപ്രച്ഛ മാതരമ് ॥ 39 ॥
ക്വ ചേദാനീം സ ധര്മാത്മാ കൌസല്യാനംദവര്ധനഃ ।
ലക്ഷ്മണേന സഹ ഭ്രാത്രാ സീതയാ ച സമം ഗതഃ ॥ 40 ॥
തഥാ പൃഷ്ടാ യഥാതത്ത്വമാഖ്യാതുമുപചക്രമേ ।
മാതാസ്യ സുമഹദ്വാക്യം വിപ്രിയം പ്രിയശംകയാ ॥ 41 ॥
സ ഹി രാജസുതഃ പുത്ര ചീരവാസാ മഹാവനമ് ।
ദംഡകാന്സഹ വൈദേഹ്യാ ലക്ഷ്മണാനുചരോ ഗതഃ ॥ 42 ॥
തച്ഛ്രുത്വാ ഭരതസ്ത്രസ്തോ ഭ്രാതുശ്ചാരിത്രശംകയാ ।
സ്വസ്യ വംശസ്യ മഹാത്മ്യാത്പ്രഷ്ടും സമുപചക്രമേ ॥ 43 ॥
കച്ചിന്ന ബ്രാഹ്മണധനം ഹൃതം രാമേണ കസ്യചിത് ।
കച്ചിന്നാഢ്യോ ദരിദ്രോ വാ തേനാപാപോ വിഹിംസിതഃ ॥ 44 ॥
കച്ചിന്ന പരദാരാന്വാ രാജപുത്രോഽഭിമന്യതേ ।
കസ്മാത്സ ദംഡകാരണ്യേ ഭ്രൂണഹേവ വിവാസിതഃ ॥ 45 ॥
അഥാസ്യ ചപലാ മാതാ തത്സ്വകര്മ യഥാതഥമ് ।
തേനൈവ സ്ത്രീസ്വഭാവേന വ്യാഹര്തുമുപചക്രമേ ॥ 46 ॥
ഏവമുക്താ തു കൈകേയീ ഭരതേന മഹാത്മനാ ।
ഉവാച വചനം ഹൃഷ്ടാ മൂഢാ പംഡിതമാനിനീ ॥ 47 ॥
ന ബ്രാഹ്മണധനം കിംചിദ്ധൃതം രാമേണ കസ്യചിത് കശ്ചിന്നാഢ്യോ ദരിദ്രോ തേനാപാപോ വിഹിംസിതഃ ।
ന രാമഃ പരദാരാംശ്ച ചക്ഷുര്ഭ്യാമപി പശ്യതി ॥ 48 ॥
മയാ തു പുത്ര ശ്രുത്വൈവ രാമസ്യൈവാഭിഷേചനമ് ।
യാചിതസ്തേ പിതാ രാജ്യം രാമസ്യ ച വിവാസനമ് ॥ 49 ॥
സ സ്വവൃത്തിം സമാസ്ഥായ പിതാ തേ തത്തഽഥാകരോത് ।
രാമശ്ച സഹ സൌമിത്രിഃ പ്രേഷിതസ്സഹ സീതയാ ॥ 50 ॥
തമപശ്യന്പ്രിയംപുത്രം മഹീപാലോ മഹായശാഃ ।
പുത്രശോകപരിദ്യൂനഃ പംചത്വമുപപേദിവാന് ॥ 51 ॥
ത്വയാത്വിദാനീം ധര്മജ്ഞ രാജത്വമവലംബ്യതാമ് ।
ത്വത്കൃതേ ഹി മയാ സർവമിദമേവം വിധം കൃതമ് ॥ 52 ॥
മാ ശോകം മാ ച സംതാപം ധൈര്യമാശ്രയ പുത്രക ।
ത്വദധീനാ ഹി നഗരീ രാജ്യം ചൈതദനാമയമ് ॥ 53 ॥
തത്പുത്ര ശീഘ്രം വിധിനാ വിധിജ്ഞൈർവസിഷ്ഠമുഖ്യൈ സ്സഹിതോ ദ്വിജേംദ്രൈഃ ।
സംകാല്യ രാജാനമദീനസത്ത്വമാത്മാനമുർവ്യാമഭിഷേചയസ്വ ॥ 54 ॥
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ അയോധ്യാകാംഡേ ദ്വിസപ്തതിതമസ്സര്ഗഃ ॥
