శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే అయోధ్యాకాండమ్ ।
అథ ద్విసప్తతితమస్సర్గః ।
అపశ్యంస్తు తతస్తత్ర పితరం పితురాలయే ।
జగామ భరతో ద్రష్టుం మాతరం మాతురాలయే ॥ 1 ॥
అనుప్రాప్తం తు తం దృష్ట్వా కైకేయీ ప్రోషితం సుతమ్ ।
ఉత్పపాత తదా హృష్టా త్యక్త్వా సౌవర్ణమాసనమ్ ॥ 2 ॥
స ప్రవిశ్యైవ ధర్మాత్మా స్వగృహం శ్రీవివర్జితమ్ ।
భరతః ప్రతిజగ్రాహ జనన్యాశ్చరణౌ శుభౌ ॥ 3 ॥
సా తం మూర్ధన్యుపాఘ్రాయ పరిష్వజ్య యశస్వినమ్ ।
అంకే భరతమారోప్య ప్రష్టుం సముపచక్రమే ॥ 4 ॥
అద్య తే కతిచిద్రాత్ర్య శ్చ్యుతస్యాఽర్యకవేశ్మనః ।
అపి నాధ్వశ్రమశశీఘ్రం రథేనాపతతస్తవ ॥ 5 ॥
ఆర్యకస్తే సుకుశలీ యుధాజిన్మాతులస్తవ ।
ప్రవాసాచ్చ సుఖం పుత్ర సర్వం మే వక్తుమర్హసి ॥ 6 ॥
ఏవం పృష్టస్తు కైకేయ్యా ప్రియం పార్థివనందనః ।
ఆచష్ట భరత స్సర్వం మాత్రే రాజీవలోచనః ॥ 7 ॥
అద్య మే సప్తమీ రాత్రిశ్చ్యుతస్యాఽర్యకవేశ్మనః ।
అంబాయాః కుశలీ తాత యుధాజిన్మాతులశ్చ మే ॥ 8 ॥
యన్మే ధనం చ రత్నం చ దదౌ రాజా పరంతపః ।
పరిశ్రాంతం పథ్యభవత్తతోఽహం పూర్వమాగతః ॥ 9 ॥
రాజవాక్యహరైర్దూతైస్త్వర్యమాణోఽహమాగతః ।
యదహం ప్రష్టుమిచ్ఛామి తదంబా వక్తుమర్హతి ॥ 10 ॥
శూన్యోఽయం శయనీయస్తే పర్యంకో హేమభూషితః ।
న చాయమిక్ష్వాకుజనః ప్రహృష్టః ప్రతిభాతి మా ॥ 11 ॥
రాజా భవతి భూయిష్ఠమిహాంబాయా నివేశనే ।
తమహం నాద్య పశ్యామి ద్రష్టుమిచ్ఛన్నిహాఽగతః ॥ 12 ॥
పితుర్గ్రహీష్యే చరణౌ తం మమాఽఖ్యాహి పృచ్ఛతః ।
ఆహోస్విదంబ జ్యేష్ఠాయాః కౌసల్యాయా నివేశనే ॥ 13 ॥
తం ప్రత్యువాచ కైకేయీ ప్రియవద్ఘోరమప్రియమ్ ।
అజానంతం ప్రజానంతీ రాజ్యలోభేన మోహితా ॥ 14 ॥
యా గతిస్సర్వభూతానాం తాం గతిం తే పితా గతః ।
రాజా మహత్మా తేజస్వీ యాయజూకస్సతాం గతిః ॥ 15 ॥
తచ్ఛ్రుత్వా భరతో వాక్యం ధర్మాభిజనవాంచుచిః ।
పపాత సహసా భూమౌ పితృశోకబలార్దితః ॥ 16 ॥
హా హతోఽస్మీతి కృపణాం దీనాం వాచముదీరయన్ ।
నిపపాత మహాబాహుర్బాహూ విక్షిప్య వీర్యవాన్ ॥ 17 ॥
తతశ్శోకేన సంవీతః పితుర్మరణదుఃఖితః ।
విలలాప మహాతేజా భ్రాంతాకులితచేతనః ॥ 18 ॥
ఏతత్సురుచిరం భాతి పితుర్మే శయనం పురా ।
శశినేవామలం రాత్రౌ గగనం తోయదాత్యయే ॥ 19 ॥
తదిదం న విభాత్యద్య విహీనం తేన ధీమతా ।
వ్యోమేవ శశినా హీనమప్చ్ఛుష్క ఇవ సాగరః ॥ 20 ॥
బాష్పముత్సృజ్య్ కంఠేన స్వాత్మనా పరమపీడితః ।
ఆచ్ఛాద్య వదనం శ్రీమద్వస్త్రేణ జయతాం వరః ॥ 21 ॥
తమార్తం దేవసంకాశం సమీక్ష్య పతితం భువి ।
నికృత్తమివ సాలస్య స్కంధం పరశునా వనే ॥ 22 ॥
మత్తమాతంగసంకాశం చంద్రార్కసదృశం భువః ।
ఉత్థాపయిత్వా శోకార్తం వచనం చేదమబ్రవీత్ ॥ 23 ॥
ఉత్తిష్ఠోత్తిష్ఠ కిం శేషే రాజపుత్ర మహాయశః ।
త్వద్విధా నహి శోచంతి సంత స్సదసి సమ్మతాః ॥ 24 ॥
దానయజ్ఞాధికారా హి శీలశ్రుతివచోఽనుగా ।
బుద్ధిస్తే బుద్ధిసంపన్న ప్రభేవార్కస్య మందిరే ॥ 25 ॥
స రుదిత్వా చిరం కాలం భూమౌ విపరివృత్య చ ।
జననీం ప్రత్యువాచేదం శోకైర్బహుభిరావృతః ॥ 26 ॥
అభిషేక్ష్యతి రామం ను రాజా యజ్ఞం ను యక్ష్యతే ।
ఇత్యహం కృతసంకల్పో హృష్టో యాత్రామయాసిషమ్ ॥ 27 ॥
తదిదం హ్యన్యథా భూతం వ్యవదీర్ణం మనో మమ ।
పితరం యో న పశ్యామి నిత్యం ప్రియహితే రతమ్ ॥ 28 ॥
అంబ కేనాత్యగాద్రాజా వ్యాఘినా మయ్యనాగతే ।
ధన్యా రామాదయస్సర్వే యైః పితా సంస్కృత స్స్వయమ్ ॥ 29 ॥
న నూనం మాం మహారాజః ప్రాప్తం జానాతి కీర్తిమాన్ ।
ఉపజిఘ్రేద్ధి మూర్ధ్ని తాత స్సన్నమ్య సత్వరమ్ ॥ 30 ॥
క్వ స పాణిస్సుఖస్పర్శస్తాతస్యాక్లిష్టకర్మణః ।
యేన మాం రజసా ధ్వస్తమభీక్ష్ణం పరిమార్జతి ॥ 31 ॥
యో మే భ్రాతా పితా బంధుర్యస్య దాసోఽస్మి ధీమతః ।
తస్య మాం శీఘ్రమాఖ్యాహి రామస్యాక్లిష్టకర్మణః ॥ 32 ॥
పితా హి భవతి జ్యేష్ఠో ధర్మమార్యస్య జానతః ।
తస్య పాదౌ గ్రహీష్యామి స హీదానీం గతిర్మమ ॥ 33 ॥
ధర్మవిద్ధర్మనిత్యశ్చ సత్యసంధో దృఢవ్రతః ।
ఆర్యః కిమబ్రవీద్రాజా పితా మే సత్యవిక్రమః ॥ 34 ॥
పశ్చిమం సాధు సందేశమిచ్ఛామి శ్రోతుమాత్మనః ।
ఇతి పృష్టా యథాతత్త్వం కైకేయీ వాక్యమబ్రవీత్ ॥ 35 ॥
రామేతి రాజా విలపన్ హా సీతే లక్ష్మణేతి చ ।
స మహాత్మా పరం లోకం గతో గతిమతాం వరః ॥ 36 ॥
ఇమాం తు పశ్చిమాం వాచం వ్యాజహార పితా తవ ।
కాలధర్మపరిక్షిప్తః పాశైరివ మహాగజః ॥ 37 ॥
సిద్ధార్థాస్తే నరా రామమాగతం సహ సీతయా ।
లక్ష్మణం చ మహాబాహుం ద్రక్ష్యంతి పునరాగతమ్ ॥ 38 ॥
తచ్ఛ్రుత్వా విషసాదైవ ద్వితీయాప్రియశంసనాత్ ।
విషణ్ణవదనో భూత్వా భూయః పప్రచ్ఛ మాతరమ్ ॥ 39 ॥
క్వ చేదానీం స ధర్మాత్మా కౌసల్యానందవర్ధనః ।
లక్ష్మణేన సహ భ్రాత్రా సీతయా చ సమం గతః ॥ 40 ॥
తథా పృష్టా యథాతత్త్వమాఖ్యాతుముపచక్రమే ।
మాతాస్య సుమహద్వాక్యం విప్రియం ప్రియశంకయా ॥ 41 ॥
స హి రాజసుతః పుత్ర చీరవాసా మహావనమ్ ।
దండకాన్సహ వైదేహ్యా లక్ష్మణానుచరో గతః ॥ 42 ॥
తచ్ఛ్రుత్వా భరతస్త్రస్తో భ్రాతుశ్చారిత్రశంకయా ।
స్వస్య వంశస్య మహాత్మ్యాత్ప్రష్టుం సముపచక్రమే ॥ 43 ॥
కచ్చిన్న బ్రాహ్మణధనం హృతం రామేణ కస్యచిత్ ।
కచ్చిన్నాఢ్యో దరిద్రో వా తేనాపాపో విహింసితః ॥ 44 ॥
కచ్చిన్న పరదారాన్వా రాజపుత్రోఽభిమన్యతే ।
కస్మాత్స దండకారణ్యే భ్రూణహేవ వివాసితః ॥ 45 ॥
అథాస్య చపలా మాతా తత్స్వకర్మ యథాతథమ్ ।
తేనైవ స్త్రీస్వభావేన వ్యాహర్తుముపచక్రమే ॥ 46 ॥
ఏవముక్తా తు కైకేయీ భరతేన మహాత్మనా ।
ఉవాచ వచనం హృష్టా మూఢా పండితమానినీ ॥ 47 ॥
న బ్రాహ్మణధనం కించిద్ధృతం రామేణ కస్యచిత్ కశ్చిన్నాఢ్యో దరిద్రో తేనాపాపో విహింసితః ।
న రామః పరదారాంశ్చ చక్షుర్భ్యామపి పశ్యతి ॥ 48 ॥
మయా తు పుత్ర శ్రుత్వైవ రామస్యైవాభిషేచనమ్ ।
యాచితస్తే పితా రాజ్యం రామస్య చ వివాసనమ్ ॥ 49 ॥
స స్వవృత్తిం సమాస్థాయ పితా తే తత్తఽథాకరోత్ ।
రామశ్చ సహ సౌమిత్రిః ప్రేషితస్సహ సీతయా ॥ 50 ॥
తమపశ్యన్ప్రియంపుత్రం మహీపాలో మహాయశాః ।
పుత్రశోకపరిద్యూనః పంచత్వముపపేదివాన్ ॥ 51 ॥
త్వయాత్విదానీం ధర్మజ్ఞ రాజత్వమవలంబ్యతామ్ ।
త్వత్కృతే హి మయా సర్వమిదమేవం విధం కృతమ్ ॥ 52 ॥
మా శోకం మా చ సంతాపం ధైర్యమాశ్రయ పుత్రక ।
త్వదధీనా హి నగరీ రాజ్యం చైతదనామయమ్ ॥ 53 ॥
తత్పుత్ర శీఘ్రం విధినా విధిజ్ఞైర్వసిష్ఠముఖ్యై స్సహితో ద్విజేంద్రైః ।
సంకాల్య రాజానమదీనసత్త్వమాత్మానముర్వ్యామభిషేచయస్వ ॥ 54 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాండే ద్విసప్తతితమస్సర్గః ॥
