श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकांडम् ।
अथ चतुर्दशाधिकशततमस्सर्गः ।
तासांविलपमानानांतदाराक्षसयोषिताम् ।
ज्येष्ठापत्नीप्रियाजीनाभर्तारंसमुदैक्षत ॥ 1 ॥
दशग्रीवंहतंदृष्टवारामेणाचिंत्यकर्मणा ।
पतिंमंडोदरीतत्रकृपणापर्यदेवयत् ॥ 2 ॥
ननुनाममहाबाहोतववैश्रवणानुज ।
क्रुद्धस्यप्रमुखेस्थातुंत्रस्यत्यपिपुरंदरः ॥ 3 ॥
ऋषयश्चमहांतोऽपिगंधर्वाश्चयशस्विनः ।
ननुनामतवोद्वेगाच्चारणाश्चदिशोगताः ॥ 4 ॥
स त्वंमानुषमात्रेणरामेणयुधिनिर्जितः ।
न व्यपत्रपसेराजन् किमिदंराक्षसेश्वर ॥ 5 ॥
कथंत्रैलोक्यमाक्रम्यश्रियावीर्येणचान्वितम् ।
अविषह्यंजघानत्वांमानुषोवनगोचरः ॥ 6 ॥
मानुषाणामविषयेचरतःकामरूपिणः ।
विनाशस्तवरामेणसम्युगेनोपपद्यते ॥ 7 ॥
न चैतत्कर्मरामस्यश्रद्धधामिचमूमुखे ।
सर्वतस्समुपेतस्यतवतेनाभिमर्षणम् ॥ 8 ॥
यदैव च जनस्थानेराक्षसैर्भहुनिर्ववृतः ।
खरस्तवहतोभ्रातातदैवासौ न मानुषः ॥ 9 ॥
यदैवनगरींलंकांदुष्प्रवेशांसुरैरपि ।
प्रविष्टोहनुमान्वीर्यात्तदैवव्यथितावयम् ॥ 10 ॥
यदैववानरैर्घोरैर्बद्धस्सेतुर्महार्णवे ।
तदैवहृदयेनाहंशंकेरामममानुषम् ॥ 11 ॥
अथवारामरूपेणकृतांतस्स्वयमागतः ।
मायांतवविनाशायविधायाप्रतितर्किताम् ॥ 12 ॥
अथवावासवेनत्वंधर्षितोऽपिमहाबल ।
वासवस्यतुकाशक्तिस्त्वांद्रष्टुमपिसंयुगे ॥ 13 ॥
व्यक्तमेषमहायोगीपरमात्मासनातनः ।
अनादिमध्यनिधनोमहतंपरमोमहान् ॥ 14 ॥
तमसःपरमोधाताशंखचक्रगदाधरः ।
श्रीवत्सवक्षानित्यश्रीरजय्यश्शाश्वतोध्रुवः ॥ 15 ॥
मानुषंरूपमास्थायविष्णुस्सत्यपराक्रमः ।
सर्वैःपरिवृतोदेवैर्वानरत्वमुपागतैः ॥ 16 ॥
सर्वलोकेश्वर्श्रीमान्लोकानांहितकाम्यया ।
सराक्षसरपरीवारंहतवांस्त्वांमहाद्युतिः ॥ 17 ॥
इंद्रियाणिपुराजित्वाजितंत्रिभुवनंत्वया ।
स्मरद्भिरिवतद्वैरमिंद्रियैरेवनिर्जितः ॥ 18 ॥
यदैवहिजनस्थानेराक्षसैर्भहुभिर्वृतः ।
खरस्तुनिहतोभ्रातातदारामो न मानुषः ॥ 19 ॥
यदैवनगरींलंकांदुष्प्रवेशांसुरैरपि ।
प्रविष्टोहनुमान्वीर्यात्तदैवव्यथितावयम् ॥ 20 ॥
क्रियतामविरोधश्चराघवेणेतियन्मया ।
उच्यमानं न गृह्णासितस्येयंव्युष्टिरागता ॥ 21 ॥
अकस्माच्छाभिकामोऽसिसीतांराक्षसपुंगवः ।
ऐश्वर्यस्यविनाशायदेहस्यस्वजनस्य च ॥ 22 ॥
अरुंधत्याविशिष्टांतांरोहिण्याश्चापिदुर्मते ।
सीतांधर्षयतामान्यांत्वयाह्यसदृशंकृतम् ॥ 23 ॥
वसुधायाहिवसुधांश्रियःश्रींभर्तृवत्सलाम् ।
सीतांसर्वानवद्यांगीमरण्येविजनेशुभाम् ॥ 24 ॥
आनयित्वातुतांदीनांछद्मनात्मस्वदूषण ।
अप्राप्यतंचैवकामंमैथिलीसंगमेकृतम् ॥ 25 ॥
पतिव्रतायास्तपसानूनंदग्धोऽसिमेप्रभो ।
तदैवयन्नदग्धगद्धस्त्वंधर्षयंस्तनुममध्यमाम् ।
देवाभिभ्यतेतेसर्वेसेंद्राःसानाग्नीपुरोगमाः ॥ 26 ॥
अवश्यमेवलभतेफलंपापस्यकर्मणः ।
घोरंपर्यागतेकालेकर्तानास्त्यत्रसंशयः ॥ 27 ॥
न कुलेन न रूपेण न दाक्षिण्येनमैथिली ।
मयाधिकावातुल्यावातत्त्वंमोहान्नबुध्यसे ॥ 28 ॥
सर्वदासर्वभूतानांनास्तिमुत्युरलक्षणः ।
तवतावदयंमृत्युर्मैथिलीकृतलक्षणः ॥ 29 ॥
सीतानिमित्तजोमृत्युस्त्वयादूरादुपाहृतः ।
मैथिलीसहरामेणविशोकाविहरिष्यति ॥ 30 ॥
अल्पपुण्यात्वहंघोरेपतिताशोकसागरे ।
कैलासेमंदरेमेरौतथाचैत्ररथेवने ॥ 31 ॥
देवोद्यानेषुसर्वेषुविहृत्यसहितात्वया ।
विमानेनानुरूपेणयायाम्यतुलयाश्रिया ॥ 32 ॥
पश्यंतिविविधांदेशांस्तांस्तांश्चित्रस्रगंबरा ।
भ्रम्शिताकामभोगेभ्यःसास्मिवीरवधात्तव ॥ 33 ॥
सैवान्येवास्मिसम्वृत्ताधिग्राज्ञांचंचलाःश्रियः ।
हाराजन् सुकुमारंतेसुभ्रुसुत्वक्समुन्नसम् ॥ 34 ॥
कांतिश्रीद्युतिभिस्तुल्यमिंदुपद्मदिवाकरैः ।
किरीटकूटोज्ज्वलितंताम्रास्यंदीप्तकुंडलम् ॥ 35 ॥
मदव्याकुललोलाक्षंभूत्वायत्पानभूमिषु ।
विविधस्रग्धरंचारुवल्गुस्मितकथंशुभम् ॥ 36 ॥
तदेवाद्यतवैवंहिवक्त्रं न भ्राजतेप्रभो ।
रामसायकनिर्भिन्नंरक्तंरुधिरविस्रवैः ॥ 37 ॥
वीशीर्णमेदोमस्तिष्कंरूक्षस्यंदनरेणुभिः ।
हापश्चिमामेसंप्राप्तादशावैधव्यदायिनी ॥ 38 ॥
यामयासीन्नसुंबद्धाकदाचिदपिमंदया ।
पतादानवराजोमेभर्तामेराक्षसेश्वरः ॥ 39 ॥
पुत्रोमेशक्रनिर्जेताइत्यहंगर्विताभृशम् ।
दृप्तामर्दनाःशूराःप्रख्यातबलपौरुषाः ॥ 40 ॥
अकुतश्चिद्भयानाथाममेत्यासीन्मतिर्दृढा ।
तेषामेवंप्रभावाणांयुष्माकंराक्षसर्षभाः ॥ 41 ॥
कथंभयमसंबुद्धंमानुषादिदमागतम् ।
स्निग्धेंद्रनीलनीलंतुप्रांशुशैलोपमंमहत् ॥ 42 ॥
केयूरांगदवैडूर्यमुक्ताहारस्रगुज्ज्वलम् ।
कांतंविहारेष्वधिकंदीप्तांसंग्रामभूमिषु ॥ 43 ॥
भात्याभरणभाभिर्यद्विद्युद्भिरिवतोयदः ।
तदेवाद्यशरीरंतेतीक्ष्णैर्नैकशरैश्चितम् ॥ 44 ॥
पुनर्दुर्लभसंपर्शंपरिष्वक्तुं न शक्यते ।
श्वाविधःशलकैर्यद्वद्भाणैर्लग्नैर्निरंतरम् ॥ 45 ॥
स्वर्पितैर्मर्मसुभृशंसंछिन्नस्नायुबंधनम् ।
क्षितौनिपतितंराजन् श्यामंवैरुधिरच्छवि ॥ 46 ॥
वज्रप्रहाराभिहतोविकीर्णैवपर्वतः ।
हास्वप्नस्सत्यमेवेदंत्वंरामेणकथंहतः ॥ 47 ॥
त्वंमृत्योरपिमृत्युस्स्याःकथंमृत्युवशंगतः त्रैलोक्यवसुभोक्तारंत्रैलोक्योद्वेगदंमहत् ॥ 48 ॥
जेतारंलोकपालानांक्षेप्तारांशंकरस्य च ।
दृप्तानांनिग्रहीतारमाविष्कृतपराक्रमम् ॥ 49 ॥
लोकक्षोभयितारं च नादैर्भूतविराविणम् ।
ओजसादृप्तवाक्यानांवक्तारंरिपुसन्निधौ ॥ 50 ॥
स्वयूथभृत्यगोप्तारंहंतारंभीमकर्मणाम् ।
हंतारंदानवेंद्राणांयक्षाणां च सहस्रशः ॥ 51 ॥
निवातकवचानां च संग्रहीतारमाहवे ।
नैकयज्ञविलोप्तारंत्रातारंस्वजनस्य च ॥ 52 ॥
धर्मव्यवस्थाभेत्तारंमायास्रष्टारमाहवे ।
देवासुरनृकन्यानामाहर्तारंततस्ततः ॥ 53 ॥
शत्रुस्त्रीशोकदातारं नेतारं स्वजनस्य च ।
लंकाद्वीपस्यगोप्तारंकर्तारंभीमकर्मणाम् ॥ 54 ॥
अस्माकंकामभोगानांदातारंरथिनांवरम् ।
एवंप्रभावंभर्तारंदृष्टवारामेणपातितम् ॥ 55 ॥
स्थिरास्मियादेहमिमंधारयामिहतप्रिया ।
शयनेषुमहार्हेषुशयित्वाराक्षसेश्वर ॥ 56 ॥
इहकर्मात्प्रसुप्तोऽसिधरण्यांरेणुगुंठितः ।
यदातेतनयश्शस्तोलक्ष्मणेनेंद्रजिद्युधि ॥ 57 ॥
तदात्वभिहतातीव्रमद्यत्वस्मिनिपातिता ।
साहंबंधुजनैर्हीनाहीनानाथेन च त्वया ॥ 58 ॥
विहीनाकामभोगैश्चशोचिष्येशाश्वतीस्समाः ।
प्रपन्नोदीर्घमध्वानंराजन्नद्यसुदुर्गमम् ॥ 59 ॥
नयमामपिदुःखार्तां न वर्तिष्येत्वयाविना ।
कस्मात्त्वंमांविहायेहकृपणांगंतुमिच्छसि ॥ 60 ॥
दीनांविलपतींमंदांकिंवामांनाभिभाषसे ।
दृष्टवा न खल्वभिक्रुद्धोमामिहानवकुंठिताम् ॥ 61 ॥
निर्गतांनगरद्वारात्पद्भ्यामेवागतांप्रभो ।
पश्येष्टदारदारांस्तेभ्रष्टलज्जावकुंठितान् ॥ 62 ॥
बहिर्निष्पतितान्सर्वान्कथंदृष्टवा न कुप्यसि ।
अयंक्रीडासहायस्तेऽनाथेलालप्यतेजनः ॥ 63 ॥
न चैवमाश्वासयसिकिंवा न बहुमन्यसे ।
याःस्त्वयाविधवाराजन्कृतानैकाःकुलस्त्रियः ॥ 64 ॥
पतिव्रताधर्मरतागुरुशुश्रूषणेरताः ।
ताभिश्शोकाभितप्ताभिश्शप्तःपरवशंगतः ॥ 65 ॥
त्वयाविप्रकृताभिर्यत्तदाशप्तंतदागतम् ।
प्रवादस्सत्यएवायंत्वांप्रतिप्रायशोनृप ॥ 66 ॥
प्रतिव्रतानांनाकस्मात्सपत्नत्यश्रूणिभूतले ।
कथं च नामतेराजन् लोकानाक्रम्यतेजसा ॥ 67 ॥
नारीचौर्यमिदंक्षुद्रंकृतंशौंडीर्यमानिना ।
अपनीयाश्रमाद्रामंयन्मृगच्छद्मनात्वया ॥ 68 ॥
आनीतारामपनतीसातत्तेकातर्यलक्षणम् ।
कातर्यं न च तेयुद्धेकदाचित्संस्मराम्यहम् ॥ 69 ॥
तत्तुभाग्यविपर्यासान्नूनंतेपक्वलक्षणम् ।
अतीतानागतार्थज्ञोवर्तमानविचक्षणः ॥ 70 ॥
मैथिलीमाहृतांदृष्टवाध्यात्वानिःश्वस्यचायतम् ।
सत्यवाक्यमहाबाहो देवरोमेयदब्रवीत् ॥ 71 ॥
अयंराक्षसमुख्यानांविनाशःपर्युपस्थितः ।
कामक्रोधसमुत्थेनव्यसनेनप्रसंगिना ॥ 72 ॥
निर्वृत्तस्त्वत्कृतेऽनर्थःसोऽयंमूलहरोमहान् ।
त्वयाकृतमिदंसर्वमनाधंराक्षसंकुलम् ॥ 73 ॥
हित्वंशोचितव्योमेप्रख्यातबलपौरुषः ।
स्त्रीस्वभावात्तुमेबुद्धिःकारुण्येपरिवर्तते ॥ 74 ॥
सुकृतंदुष्कृतं च त्वंगृहीत्वास्वांगतिंगतः ।
आत्मानमनुशोचामित्वद्विनाशेनदुःखिताम् ॥ 75 ॥
सुहृदांहितकामानां न श्रुतंवचनंत्वया ।
भ्रात्रूणांचैवकार्त्न्सनहितमुक्तंदशानन ॥ 76 ॥
हेत्वर्थयुक्तंविधिवच्छ्रेयस्करमदारुणम् ।
विभीषणेनाभिहितं न कृतंहेतुमत्त्वया ॥ 77 ॥
मारीचकुंभकर्णाभ्यांवाक्यंममपितुस्तथा ।
न श्रुतंवीर्यमत्तेनतस्येदंफलमीदृशम् ॥ 78 ॥
नीलजीमूतसंकाश पीतांबरशुभांगद ।
स्वगात्राणिविनिक्षिप्यकिंशेषेरुधिराप्लुतः ॥ 79 ॥
प्रसुप्तैवशोकार्तांकिंमां न प्रतिभाषसे ।
महावीर्यस्यदक्षस्यसम्युगेष्वपलायिनः ॥ 80 ॥
यातुधानस्यदौहित्रींकिंमां न प्रतिभाषसे ।
उत्तिष्ठोत्तिष्ठकिंशेषेनवेपरिभवेकृते ॥ 81 ॥
अद्यवैनिर्भयालंकांप्रविष्टांसूर्यरश्मयः ।
येनसूदयसेशत्रून् समरेसूर्यवर्चसा ॥ 82 ॥
वज्रंवज्रधरस्येवसोऽयंतेसततार्चितः ।
रणेबहुप्रहरणोहेमजापरिष्कृतः ॥ 83 ॥
परिघोव्यवकीर्णस्तेबाणैश्चिन्नैःसहस्रधा ।
अप्रियामिवोपसंगृह्यकिंशेषेरणमेदिनीम् ॥ 84 ॥
अप्रियामिवकस्माच्छमांनेच्छस्यभिभाषितुम् ।
धिगस्तुहृदयंयस्याममेदं न सहस्रधा ॥ 85 ॥
त्वयिपंचत्वमापन्नेफलतेशोकपीडितम् ।
इत्येवंविलपंतिसाबाष्पपर्याकुलेक्षणा ॥ 86 ॥
स्नेहोपस्कन्नहृदया तदा मोहामुपागमत् ।
कश्मलाभिहतासन्नाबभौसारावणोरसि ॥ 87 ॥
स्नध्यानुरक्तेजलदेदीप्ताविद्युदिवोज्ज्वला ।
तथागतंसमुत्थाप्यसपत्नयस्तांभृशातुराः ॥ 88 ॥
पर्यवस्थापयामासूरुदंत्योरुदतींभृशम् ।
न तेसुविदितादेविलोकानांस्थितिरध्रुवा ॥ 89 ॥
दशाविभागपर्यायेराज्ञांवैचंचलाःश्रियः ।
इत्येवमुच्यमानासासशब्दंप्ररुरोद ह ॥ 90 ॥
स्नापयंतीतदास्रेणस्तनौवक्रंसुनिर्मलम् ।
एतस्मिन्नंतरेरामोविभीषणमुवाच ह ॥ 91 ॥
संस्कारःक्रियतांभ्रातुःस्त्रीगणःपरिसांत्व्यताम् ।
तमुवाचततोधीमान् विभीषणैदंवचः ॥ 92 ॥
विमृश्यबुद्ध्याधर्मज्ञोधर्मार्थसहितंहितम् ।
त्यक्तधर्मव्रतंशूरंनृशंसमनृतंतथा ॥ 93 ॥
नाहमर्होऽस्मिसंस्कर्तुंपरदाराभिमर्शिनम् ।
भ्रातृरूपःहिमेशत्रुरेषसर्वाहितेरतः ॥ 94 ॥
रावणोनार्हतेपूजांपूज्योऽपिगुरुगौरवात् ।
नृशंसैतिमांराम वक्ष्यंतिमनुजाभुवि ॥ 95 ॥
श्रुत्वातस्यागुणान्सर्वेवक्ष्यंतिसुकृतंपुनः ।
तच्छ्रुत्वापरमप्रीतोरामोधर्मभृतांवरः ॥ 96 ॥
विभीषणमुवाचेदंवाक्यज्ञंवाक्यकोविदः ।
तवापिमेप्रियंकार्यंत्वत्प्रभावान्मयाजितम् ॥ 97 ॥
अवश्यंतुक्षमंवाच्योमयात्वांराक्षसेश्वर ।
अधर्मानृतसंयुक्तःकामंत्वेषनिशाचरः ॥ 98 ॥
तेजस्वीबलवान् शूरःसंग्रामेषु च नित्यशः ।
शतक्रतुमुखैर्वीरैःश्रूयते न पराजितः ॥ 99 ॥
महात्माबलसंपन्नोरावणोलोकरावणः ।
मरणानांतिवैराणिनिर्वृत्तंनःप्रयोजनम् ॥ 100 ॥
क्रियतामस्यसंस्कारोममाप्येषयथातव ।
त्वत्सत्सकाशाद्धशग्रीवस्संस्कारंविधिपूर्वकम् ॥ 101 ॥
क्षिप्रमर्हतिधर्मेणत्वंयशोभाग्भविष्यसि ।
राघवस्यवच्श्रुत्वात्वरमाणोविभीषणः ॥ 102 ॥
संस्कारयितुमारेभेभ्रातरंरावणंहतम् ।
सप्रविश्यपुरींलंकांराक्षसेंद्रोविभीषणः ॥ 103 ॥
रावणस्याअग्निहोत्रंतुनिर्यापयतिसत्वरम् ।
शकटान् दारुरूपाणिअग्नीनवैयाजकांस्तथा ॥ 104 ॥
तथाचंदनकाष्ठानिकाष्ठानिविविधानि च ।
अगरूणिसुगधनीनिगंधांश्चसुरभींस्तथा ॥ 105 ॥
मणिमुक्ताप्रवालानिनिर्यापयतिराक्षसः ।
आजगाममुहूर्तेनराक्षसैःपरिवारितः ॥ 106 ॥
ततोमाल्यवतासार्थंक्रियामेवचकारसः ।
सौवर्णींशिबिकांदिव्यामारोप्यक्षौमवासनम् ॥ 107 ॥
रावणंराक्षसाधीशमश्रुपूर्यमुखाद्विजाः ।
तूर्यघोषैश्चविविधैस्स्तुवद्भिश्चाभिनंदितम् ॥ 108 ॥
प्ताकाभिश्चचित्राभिस्सुमनोभिश्चचित्रिताम् ।
उत्क्षिप्यशिबिकांतांतुविभीषणपुरोगमाः ॥ 109 ॥
दक्षिणाभिमुखास्सर्वेगृह्यकाष्ठानिभेजिरे ।
अग्नयोदीप्यमानास्तेतदाध्वर्युसमीरिताः ॥ 110 ॥
शरणाभिगताःसर्वेपुरस्तात्तस्यतेययुः ।
अंतःपुराणिसर्वाणिरुदमानानिसत्वरम् ॥ 111 ॥
पृष्ठतोऽनुययुस्तानिप्लवमानानिसर्वतः ।
रावणंप्रयतेदेशेस्थाप्यतेभृशदुःखिताः ॥ 112 ॥
चितांचंदनकाष्ठैश्चपद्मकोशीसंवृताम् ।
ब्राह्म्यासम्वर्तयामासूरांकवास्तरणावृताम् ॥ 113 ॥
वर्ततेवेदविहितोराज्ञोवैपश्चिमःक्रतुः ।
प्रचक्रुःराक्षसेंद्रस्यपितृमेधमनुक्रमम् ॥ 114 ॥
वेदिं च दक्षिणप्राच्यांयथास्थानं च पावकम् ।
पृषदाज्येनसंपूर्णंस्रुवंसर्वेप्रचिक्षिपुः ॥ 115 ॥
पादयोश्शकटंप्रादुरंतरूर्वोरुलूखलंतदा ।
दारुपात्राणिसर्वाणिआरणिंचोत्तारारणिम् ॥ 116 ॥
दत्त्वातुमुसलंचान्यथास्थानंविचक्षणाः ।
शास्त्रादृष्टेनविधिनामहर्षिविहितेन च ॥ 117 ॥
तत्रमेध्यंपशुंहत्वाराक्षसेंद्रस्यराक्षसाः ।
परिस्तरणिकांराज्ञोघृताक्तांसमवेशयन् ॥ 118 ॥
गंधैर्माल्यैरलंकृत्यरावणंदीनमानसाः ॥ 119 ॥
विभीषणसहायास्तेवस्त्रैश्चविविधैरपि ।
लाजैरश्चावकिरंतिस्मबाष्पपूर्णमुखास्तदा ॥ 120 ॥
ददौ च पावकंतस्यविधियुक्तंविभीषणः ।
स्नात्वाचैवार्द्रवस्त्रेणतिलांदूर्वाभिमिश्रितान् ॥ 121 ॥
उदकेन च सम्मिश्रान्प्रदायविधिपूर्वकम् ।
प्रदायचोदकंतस्मैमूर्ध्नाचैनंनमस्य च ॥ 122 ॥
ताःस्त्रियोऽनुनयामाससांतमुक्त्वापुनःपुनः ।
गम्यतामितितास्सर्वाविविशुर्नगरीतदा ॥ 123 ॥
प्रविष्टासुसर्वासुराक्षसीषुविभीषणः ।
रामपार्श्वमुपागम्यतदातिष्ठद्विनीतवत् ॥ 124 ॥
रामोऽपिसहसैन्येनससुग्रीवस्सलक्ष्मणः ।
हर्षंलेभेरिपुंहत्वायथावृत्रंशतक्रतुः ॥ 125 ॥
ततोविमुक्त्वासशरंशरासनंमहेंद्रदत्तंकवचं च तन्महत् ।
विम्युचरोषंरिपुनिग्रहात्ततोरामःसुसौम्यत्वमुपागतोऽरिहा ॥ 126 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकांडे चतुर्दशाधिकशततमस्सर्गः ॥
