श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकांडम् ।
अथ एकत्रिंशदधिकशततमस्सर्गः ।
शिरस्यंजलिमाधायकैकेय्यानंदवर्धनः ।
बभाषेभरतोज्येष्ठंरामंसत्यपराक्रमम् ॥ 1 ॥
पूजितामामिकामातादत्तंराज्यमिदंमम ।
तद्ददामिपुनस्तुभ्यंयथात्वमददामम ॥ 2 ॥
धुरमेकाकिनान्यस्तांवृषभेणबलीयसा ।
किशोरवद्गुरुंभारं न वोढुमहमुत्सहे ॥ 3 ॥
वारिवेगेनमहताभिन्नस्सेतुरिवक्षरन् ।
दुर्बंधनमिदंमन्येराज्यच्छ्रिदमसम्वृतम् ॥ 4 ॥
गतिंखरैवाश्वस्यहंसस्येव च वायसः ।
नान्वेतुमुत्सहेराम तवमार्गमरिंदम ॥ 5 ॥
यथाचारोपितोवृक्षोजातश्चार्नंतिवेशने ।
महांश्चसुदुरारोहोमहास्कंदःप्रशाखवान् ॥ 6 ॥
शीर्येतपुष्पितोभूत्वा न फलानिप्रदर्शयन् ।
तस्यनानुभवेदर्थंयस्यहेतोस्सरोपितः ॥ 7 ॥
एषोपमामहाबाहोत्वमर्थंवेत्तुमर्हसि ।
यद्यस्मान्मनुजेंद्रत्वंभर्ताभृत्यान्नशाधिहि ॥ 8 ॥
जगदद्याभिषिक्तंत्वामनुपश्यतुराघव ।
प्रतपंतमिवादित्यंमध्याह्नेदीप्ततेजसम् ॥ 9 ॥
तूर्यसंघांतिर्घोषैःकांचीनूपुरनिःस्वनैः ।
मधुरैर्गीतशब्दैश्चप्रतिबुध्यस्वशेष्व च ॥ 10 ॥
यावदावर्ततेचक्रंयावती च वसुंधरा ।
तावत्त्वमिहलोकस्यस्वामित्वमनुवर्तय ॥ 11 ॥
भरतस्यवच्श्रुत्वारामःपरपुरंजयः ।
तथेतिप्रतिजग्राहनिषसादासनेशुभे ॥ 12 ॥
ततश्शत्रुघ्नवचनान्निपुणाःश्मश्रुवर्धनाः ।
सुखहस्ताःसुशीघ्राश्चराघवंपर्यवारयन् ॥ 13 ॥
पूर्वंतुभरतेस्नातेलक्ष्मणे च महाबले ।
सुग्रीवेवानरेंद्रे च राक्षसेंद्रेविभीषणे ॥ 14 ॥
विशोधितजटस्स्नातश्चित्रमाल्यानुलेपनः ।
महार्हवसनोपेतस्तस्थौतत्रश्रियाज्वलन् ॥ 15 ॥
प्रतिकर्म च रामस्यकारयामासवीर्यवान ।
लक्ष्मणस्य च लक्ष्मीवानिक्ष्वाकुकुलवर्धनः ॥ 16 ॥
प्रतिकर्मचसीतायास्सर्वादशरथस्त्रियः ।
आत्मनैवतदाचक्रुर्मनस्विन्योमनोहरम् ॥ 17 ॥
ततोवानरपत्नीनांसर्वासामेवशोभनम् ।
चकारयत्नात्कौसल्याप्रहृष्टापुत्रवत्सला ॥ 18 ॥
ततः श्शत्रुघ्नवचनात्सुमंत्रोनामसारथिः ।
योजयित्वाभिचक्रामरथंसर्वांगशोभनम् ॥ 19 ॥
अर्कमंडलसंकाशंदिव्यंदृष्टवारथंस्थितम् ।
आरुरोहमहाबाहूरामःपरपुरंंजयः ॥ 20 ॥
सुग्रीवोहनुमांश्चैवमहेंद्रसदृशद्युती ।
स्नातौदिव्यनिभैर्वस्त्रैर्जग्मतुश्शुभकुंडलौ ॥ 21 ॥
सर्वाभरणजुष्टाश्चयुयुस्तश्शुभकुंडलाः ।
सुग्रीवपत्नयःसीता च द्रष्टुंनगरमुत्सुकाः ॥ 22 ॥
अयोध्यायांतुसचिवाराज्ञोदशरथस्य च ।
पुरोहितंपुरस्कृत्यमंत्रयामासुरर्थवत् ॥ 23 ॥
अशोकोविजयश्चैवसिद्धार्थश्चसमाहिताः ।
मंत्रयन्रामवृध्यर्थंबुध्यर्थंनगरस्य च ॥ 24 ॥
सर्वमेवाभिषेकार्थंजयार्हस्यमहात्मनः ।
कर्तुमर्हथरामस्ययद्यन्मंगलपूर्वकम् ॥ 25 ॥
इतितेमंत्रिणस्सर्वेसंदिश्य च पुरोहितम् ।
नगरान्निर्ययुस्तूर्णंरामदर्शनबुद्धयः ॥ 26 ॥
हरियुक्तंसहस्राक्षोरथमिंद्रैवानघः ।
प्रययौरथमास्थायरामोनगरमुत्तमम् ॥ 27 ॥
जग्राहभरतोरमशीन्शत्रुघ्नश्चत्रमाददे ।
लक्ष्मणोव्यजनंतस्यमूर्ध्निसंपर्यवीजयत् ॥ 28 ॥
श्वेतं च वालव्यजनंजगृहेपरितस्स्थितः ।
अपरंचंद्रसंकाशंराक्षसेंद्रोविभीषणः ॥ 29 ॥
ऋषिसंघैस्तदाकाशेदेवैश्चसमरुद्गणैः ।
स्तूयमास्यरामस्यशुश्रुवमधुरध्वनिः ॥ 30 ॥
ततःशत्रुंजयंनामकुंजरंपर्वतोपमम् ।
आरुरोहमहातेजास्सुग्रीवःप्लवगर्षभः ॥ 31 ॥
नवनागसहस्राणिययुरास्थायवानराः ।
मानुषंविग्रहंकृत्वासर्वाभरणभूषिताः ॥ 32 ॥
शंखशब्दप्रणादैश्चदुंदुभीनां च निस्स्वनैः ।
प्रययौपुरुषव्याघ्रस्तांपुरींहर्म्यमालिनीम् ॥ 33 ॥
ददृशुस्तेसमायांतंराघवंसपुरस्सरम् ।
विराजमानंवपुषारथेनातिरथंतदा ॥ 34 ॥
तेवर्थयित्वाकाकुत्स्थंरामेणप्रतिनंदिताः ।
अनुजग्मुर्महात्मानंभ्रातृभिःपरिवारितम् ॥ 35 ॥
अमात्यैर्ब्राह्मणैश्चैवतथाप्रकृतिभिर्ववृतः ।
श्रियाविरुरुचेरामोनक्षत्ररिवचंद्रमाः ॥ 36 ॥
स पुरोगामिभिस्तूर्यैस्तालस्वस्तिकपाणिभिः ।
प्रव्याहरद्भिर्मुदितैर्मंगलानिवृतोययौ ॥ 37 ॥
अक्षतंजातरूपं च गावःकन्यास्सहद्विजाः ।
नरामोदकहस्ताश्चरामस्यपुरतोययुः ॥ 38 ॥
सख्यं च रामस्सुग्रीवेप्रभावंचानिलात्मजे ।
वानराणां च तत्कर्मह्याचचक्षेऽऽथमंत्रिणाम् ॥ 39 ॥
श्रुत्वा च विस्मयंजग्मुरयोध्यापुरवासिनः ।
वानराणां च ततकर्मराक्षसानां च तद्बलम् ॥ 40 ॥
विभीषणस्यसम्योगमाचचक्षेऽथमंत्रिणाम् ।
द्युतिमानेतदाख्यायरामोवानरसम्युतः ॥ 41 ॥
हृष्टपुष्टजनाकीर्णमयोध्यांप्रविवेशसः ।
ततोह्यभ्युच्छ्रयन्पौराःपताकाश्चगृहेगृहे ॥ 42 ॥
ऐक्ष्वाकुध्युषितंरम्यमाससादपितुर्गृहम् ।
अथाब्रवीद्राजपुत्रोभरतंधर्मिणांवरम् ॥ 43 ॥
अर्धोपहितयावाचामधुरंरघुनंदनः ।
पितुर्भवनमासाद्यप्रविश्य च महात्मनः ॥ 44 ॥
कौसल्यां च सुमित्रां च कैकेयीमभिवाद्य च ।
यच्छमद्भवनंश्रेष्ठंसाशोकवनिकंमहत् ॥ 45 ॥
मुक्तावैदूर्यसंकीर्णंसुग्रीवायनिवेदय ।
तस्यतद्वचनंश्रुत्वाभरतस्सत्यविक्रमः ॥ 46 ॥
हस्तेगृहीत्वासुग्रीवंप्रविवेशतमालयम् ।
ततः स्स्सैलप्रदीपांश्चपर्यंकास्तरणानि च ॥ 47 ॥
गृहीत्वाविविशुःक्षिप्रंशत्रुघ्नेप्रचोदिताः ।
उवाच च महातेजास्सुग्रीवंराघवानुजः ॥ 48 ॥
अभिषेकायरामस्यदूतानाज्ञापयप्रभो ।
सौवर्णान्वानरेंद्राणांचतुर्णांचतुरोघटान् ॥ 49 ॥
ददौक्षिप्रंससुग्रीवस्सर्वरत्नविभूषितान् ।
यथाप्रत्यूषसमयेचतुर्णांसागरांबसाम् ॥ 50 ॥
पूर्णघटैःप्रतीक्षध्वंतथाकुरुतवानराः ।
एवमुक्तामहात्मानोवानरावारणोपमाः ॥ 51 ॥
उत्पेतुर्गगनंशीघ्रंगरुडाइवशीघ्रगाः ।
जांबवांश्चहनूमांश्चवेगदर्शी च वानरः ॥ 52 ॥
ऋषभश्चैवकलशान्जलपूर्णानथानयन् ।
नदीशतानांपंचानांजलंकुंभैरुपाहरन् ॥ 53 ॥
पूर्वात्समुद्रात्कलशंजलपूर्णमथानयत् ।
सुषेणस्सत्त्वसंपन्नस्सर्वरत्नविभूषितम् ॥ 54 ॥
ऋषभोदक्षिणात्तूर्णंसमुद्राज्जलमानयत् ।
रक्तचंदनशाखाभिस्सम्वृतंकांचनंघटम् ॥ 55 ॥
गवयःपश्चिमात्तोयमाजहारमहार्णवात् ।
रत्नकुंभेनमहताशीतंमारुतविक्रमः ॥ 56 ॥
उत्तराच्चजलंशीघ्रंगरुडानिलविक्रमः ।
आजहार स धर्मात्मानलःसर्वगुणान्वितः ॥ 57 ॥
ततस्तैर्वानरश्रेष्ठैरानीतंप्रेक्ष्यतज्जलम् ।
अभिषेकायरामस्यशत्रुघ्नस्सचिवैस्सह ॥ 58 ॥
पुरोहितायश्रेष्ठायसुहृद्भ्यश्चन्यवेदयत् ।
ततस्सप्रयतोवृद्धोवसिष्ठोब्राह्मणैःसह ॥ 59 ॥
रामंरत्नमयेपीठेससीतंसन्नयवेशयत् ।
वसिष्ठोवामदेवश्चजाबालिरथकाश्यपः ॥ 60 ॥
कात्यायनोसुयज्ञश्चगौतमोविजयस्तथा ।
अभ्यषिंचन्नरव्याघ्रंप्रसन्नेनसुगंधिना ॥ 61 ॥
सलिलेनसहस्राक्षंवसवोवासवंयथा ।
ऋग्भिर्भ्राह्मणैःपूर्वंकन्याभिर्मंत्रिभिस्तथा ॥ 62 ॥
योथौश्चैवाभ्यषिंचंस्तेसंप्रहृष्टास्सनैगमैः ।
सर्वौषधीनसैश्चापिदैवतैर्नभसिस्थितैः ॥ 63 ॥
चतुर्भिर्लोकपालैश्चसर्वैर्देवैश्चसंगतैः ।
ब्रह्मणानिर्मितंपूर्वंकिरीटंरत्नशोभितम् ॥ 64 ॥
अभिषिक्तःपुरायेवमनुस्तंदीप्ततेजसम् ।
तस्यान्ववायेराजानःक्रमाद्येनाभिषेचिताः ॥ 65 ॥
सभायांहेमक्लुप्तायांशोभितायांमहाधनैः ।
रत्नैर्नानाविधैश्चवचित्रितायांसुशोभनैः ॥ 66 ॥
नानारत्नमयेपीठेकल्पयित्वायथाविधि ।
किरीटेनततःपश्चाद्वसिष्ठेनमहात्मना ॥ 67 ॥
ऋत्विगिमभगिर्भूषणैश्चैवसमयोक्ष्यतराघवः ।
छत्रंतस्य च जग्राहशत्रघ्नःपांडुरंशुभम् ॥ 68 ॥
श्वेतं च वालव्यजनंसुग्रीवोवानरेश्वरः ।
अपरंचंद्रसंकाशंराक्षसेंद्रोविभीषणः ॥ 69 ॥
मालांज्वलंतींवपुषाकांचनींशतपुष्कराम् ।
राघवायददौवायुर्वासवेनप्रचोदितः ॥ 70 ॥
सर्वरत्नसमायुक्तंमणिभिश्चविभूषितम् ।
मुक्ताहारंनरेंद्रायददौशक्रप्रचोदितः ॥ 71 ॥
प्रजगुर्धेवगंधर्वाननृतुश्चाप्सरोगणाः ।
अभिषेकेतदर्हस्यतदारामस्यधीमतः ॥ 72 ॥
भूमिःसस्यवतीचैवफलवंतश्चपादपाः ।
गंधवंति च पुष्पाणिबभूवूराघवोत्सवे ॥ 73 ॥
सहस्रशतमश्वानांधेनूनां च गवांतथा ।
ददौशतवृषान्पूर्वंद्विजेभ्योमनुजर्षभः ॥ 74 ॥
त्रिंशत्कोटीर्हिरण्यस्यब्राह्मणेभ्योददौपुनः ।
नानाभरणवस्त्राणिमहार्हाणि च राघवः ॥ 75 ॥
अर्करश्मिप्रतीकाशांकांचनींमणिविग्रहाम् ।
सुग्रीवायस्रजंदिव्यांप्रायच्छन्मनुजाधिपः ॥ 76 ॥
वैदूर्यमयचित्रे च मणिरत्नविभूषिते ।
वालिपुत्रायधृतिमानंगदायांगदेददौ ॥ 77 ॥
मणिप्रवरजुष्टंतुमुक्ताहारमनुत्तमम् ।
सीतायैप्रददौरामश्चंद्ररश्मिसमप्रभम् ॥ 78 ॥
अरजेवाससीदिव्येशुभान्याभरणानि च ।
अवेक्षमाणावैदेहीप्रददौवायुसूनवे ॥ 79 ॥
अवमुच्यात्मनःकंठाद्दारंजनकनंदिनी ।
अवैक्षतहरीन्सर्वान्भर्तारं च मुहुर्मुहुः ॥ 80 ॥
तामिंगितज्ञस्संप्रेक्ष्य बभाषे जनकात्मजाम् ।
प्रदेहिसुभगेहारंयस्यतुष्टासिभामिनि ॥ 81 ॥
तेजोधृतिर्यशोदाक्ष्यंसामर्थ्यंविनयोनयः ।
पौरुषंविक्रमोबुद्धिर्यस्मिन्नेतानिसर्वदा ॥ 82 ॥
ददौसावायुपुत्रायतंहारमसितेक्षणा ।
हनूमांस्तेनहारेणशुशुभेवानरर्षभः ॥ 83 ॥
चन्रांशुचयगौरेणश्वेताभ्रेणयथाचलः ।
तोद्विविदमैंधाभ्यांनीलाय च परंतपः सर्वेवानरवृद्धाश्चयेचान्येवानरोत्तमाः ॥ 84 ॥
वासोभिर्भूषणैश्चैवयथार्हंप्रतिपूजिताः ।
सर्वान्कामगुणावनीक्ष्यप्रददौवसुधाधिपः ॥ 85 ॥
विभीषणोऽथसुग्रीवोहनुमान्जांबवांस्तथा ॥ 86 ॥
सर्वेवानरमुख्याश्चरामेणाक्लिष्टकर्मणा ।
यथार्हंपूजिताःसर्वेकामैरत्नैश्चपुष्कलैः ॥ 87 ॥
प्रहृष्टमानसःसर्वेजग्मुरेवयथागतम् ।
दृष्ट्वासर्वेमहात्मानस्ततस्तेवानरर्षभाः ॥ 88 ॥
विसृष्टाःपार्थिवेंद्रेणकिष्किंधांसमुपागमन् ।
सुग्रीवोवानरश्रेष्ठो दृष्टवारामभिषेचनम् ॥ 89 ॥
पूजितश्चैवरामेयकिष्किंधांप्राविशत्पुरीम् ।
विभीषणोऽपिधर्मात्मासहतैर्नैरृतर्षभैः ॥ 90 ॥
लब्ध्वाकुलधनंराजालंकांप्रायान् महायशाः ।
सराज्यमखिलंशासन्निहतारिर्महायशाः ॥ 91 ॥
राघवःपरमोदारश्शशासपरयामुदा ।
उवाचलक्ष्मणंरामोधर्मज्ञंधर्मवत्सलः ॥ 92 ॥
आतिष्ठधर्मज्ञ मयासहेमांगांपूर्वराजाध्युषितांबलेन ।
तुल्यंमयात्वंपितृभिर्धृतायातांयौवराज्येधुरमुद्वहस्व ॥ 93 ॥
सर्वात्मनापर्यनुनीयमानोयदा न सौमित्रिरुपैतियोगम् ।
नियुज्यमानोऽपि च यौवराज्येततोऽभ्यषिंचद्भरतंमहात्मा ॥ 94 ॥
पौंडरीकाश्वमेधाभ्यांवाजपेयेनचासकृत् ।
अन्यैश्चविविधैर्यज्ञैरयजत्पार्थिवात्मजः ॥ 95 ॥
राज्यंदशसहस्राणिप्राप्यवर्षाणिराघवः ।
शताश्वमेधानाजह्रेसदश्वान् भूरिदक्षिणान् ॥ 96 ॥
आजानुलंबिबाहुस्समहावक्षाःप्रतापवान् ।
लक्ष्मणानुचरोरामःशशासपृथिवीमिमाम् ॥ 97 ॥
राघवश्चापिधर्मात्माप्राप्यराज्यमनुत्तमम् ।
ईजेबहुविधैर्यज्ञैससुतभ्रातृबांधवः ॥ 98 ॥
स पर्यदेवन्विधवा न च व्यालकृतंभयम् ।
न व्याधिजंभयंचासीद्रामेराज्यंप्रशासति ॥ 99 ॥
निर्दस्युरभवल्लोकोनानर्थंकश्चिदस्पृशत् ।
न च स्मवृद्धाबालानांप्रेतकार्याणिकुर्वते ॥ 100 ॥
सर्वंमुदितमेवासीत्सर्वोधर्मपरोऽभवत् ।
राममेवानुपश्यंतोनाभ्यहिंसन् परस्परम् ॥ 101 ॥
आसन्वर्षसहस्राणितथापुत्रसहस्रिणः ।
निरामयाविशोकाश्चरामेराज्यंप्रशासति ॥ 102 ॥
रामोरामोरामः इतिप्रजानामभवन्कथाः ।
रामभूतंजगदभूद्रामेराज्यंप्रशासति ॥ 103 ॥
नित्यपुष्पानित्यफलांतरवस्तत्रनिर्व्रणाः ।
कामवर्षी च पर्जन्यस्सुखस्पर्शश्चमारुतः ॥ 104 ॥
ब्राह्मणाःक्षत्रियावैश्याश्शूद्रालोभविवर्जिताः ।
स्वकर्मसुप्रवर्तंतेतुष्टास्स्वैरेवकर्मभिः ॥ 105 ॥
आसन्प्रजाधर्मपरारामेशासतिनानृताः ।
सर्वेलक्षणसंपन्नास्सर्वेधर्मपरायणाः ॥ 106 ॥
दशवर्षसहस्राणिदशवर्षशतानि च भ्रातृभिः सहितःश्रीमानरामोराज्यमकारयत् ।
धन्यंयशस्यमायुष्यंराज्ञां च वियावहम् ॥ 107 ॥
आदिकाव्यमिदंचार्षंपुरावाल्मीकिनाकृतम् ।
पठेध्यःशृणुयाल्लोकेनरःपापात्प्रमुच्यते ॥ 108 ॥
पुत्रकामश्चपुत्रान्वैधनकामोधनानि च ।
लभतेमनुजोलोकेश्रुत्वारामाभिषेचनम् ॥ 109 ॥
महींविजयतेराजारिपूंश्चाप्यधितिष्ठति ।
राघवेणयथामातासुमित्रालक्ष्मणेन च ॥ 110 ॥
भरतेन च कैकेयीजीवपुत्रास्तथास्त्रियः ।
भविष्यंतिसदानंदाःपुत्रपौत्रसमन्विताः ॥ 111 ॥
श्रुत्वारामायणमिदंदीर्घमायुश्चविंदति ।
रामस्यविजयंचैवसर्वमक्लिष्टकर्मणः ॥ 112 ॥
शृणोति य इदंकाव्यंपुरावाल्मीकिनाकृतम् ।
श्रद्धधानोजितक्रोधोदुर्गाण्यतितरत्यसौ ॥ 113 ॥
समागम्यप्रवासांतेरमंतेसहबांधवैः ।
शृण्वंति य इदंकाव्यंपुरावाल्मीकिनाकृतम् ॥ 114 ॥
तेप्रार्थितान्वरान्सर्वान्प्राप्नुवंतीहराघवात् ।
श्रवणेनसुरास्सर्वेप्रीयंतेसंप्रशृण्वताम् ॥ 115 ॥
विनायकाश्चशाम्यंतिगृहेतिष्ठंतियस्यवै ।
विजयेतमहींराजाप्रवासीस्वस्तिमान्भवेत् ॥ 116 ॥
स्त्रियोरजस्वलाश्रुत्वापुत्रान्सूयुरनुत्तमान् ।
पूजयंश्चपठंश्चैवमितिहासंपुरातनम् ॥ 117 ॥
सर्वपापैःप्रमुच्येतदीर्घमायुरवाप्नुयात् ।
प्रणम्यशिरसानित्यंश्रोतव्यंक्षत्रियैर्द्विजात् ॥ 118 ॥
ऐश्वर्यंपुत्रलाभाश्चभविष्यति न संशयः ।
रामायणमिदंकृत्स्नंशृण्वतःपठतस्सदा ॥ 119 ॥
प्रीयतेसततंरामस्सहिविष्णुस्सनातनः ।
आदिदेवोमहाबाहुर्हरिन्नारायणःप्रभुः ॥ 120 ॥
साक्षाद्रामोरघुश्रेष्ठश्शेषोलक्ष्मणौच्यते ।
एवमेतत्पुरावृत्तमाख्यानंभद्रमस्तुवः ॥ 121 ॥
प्रव्याहरतविस्रब्धंबलंविष्णोःप्रवर्थताम् ।
देवाश्चसर्वेतुष्यंतिग्रहणाच्छ्रवणात्तथा ॥ 122 ॥
रामायणस्यश्रवणेतुष्यंतिपितस्सदा ।
भक्त्यारामस्ययेचेमांसंसितामृषिणाकृताम् ॥ 123 ॥
येलिखंती ह च नरास्तेषांवासस्त्रिविष्टपे ।
कुटुंबवृद्धिंधनधान्यवृद्धिंस्त्रियश्चमुख्यास्सुखमुत्तमं च ।
श्रुत्वाशुभंकाव्यमिदंमहार्थंप्राप्नोतिसर्वांभुविचार्थसिद्धम् ॥ 124 ॥
आयुष्यमारोग्यकरंयशस्यंसौभ्रातृकंबुद्धिकरंशुभं च ।
श्रोतव्यमेतन्नियमेनसद्भिराख्यानमोजस्करमृद्धिकामैः ॥ 125 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकांडे एकत्रिंशदधिकशततमस्सर्गः ॥
