श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकांडम् ।
अथ त्र्याशीतितमस्सर्गः ।
राघवश्चापिविपुलंतंराक्षसवनौकसाम् ।
श्रुत्वासंग्रामनिर्घोषंजांबवंतमुवाच ह ॥ 1 ॥
सौम्यनूनंहनुमताकृतंकर्मसुदुष्करम् ।
श्रूयते च यथाभीमस्सुमहावायुधस्वनः ॥ 2 ॥
तद्गच्छकुरुसाहाय्यंस्वबलेनाभिसम्वृतः ।
क्षिप्रमक्षपतेतस्यकपिश्रेष्ठस्ययुध्यतः ॥ 3 ॥
ऋक्षराक्षस्तथोक्तस्तुस्वेनानीकेनसम्वृतः ।
आगच्छत्पश्चिमद्वारंहनूमान्यत्रवानरः ॥ 4 ॥
अथायांतंहनूमंतंददर्शर्क्षपतिपथि ।
वानरैःकृतसंग्रामैश्श्वसद्भिरभिसम्वृतम् ॥ 5 ॥
दृष्टापथिहनूमांश्चतदृक्षबलमुद्यतम् ।
नीलमेघनिभंभीमंसन्निवार्यन्यवर्तत ॥ 6 ॥
स तेनसहसैन्येनसन्निकर्षंमहायशाः ।
शीघ्रमागम्यरामायदुःखितोवाक्यमब्रवीत् ॥ 7 ॥
समरेयुध्यमानानामस्माकंप्रेक्षतांपुरः ।
जघानरुदतींसीतामिंद्रजिद्रावणात्मजः ॥ 8 ॥
उद्भ्रांतचित्तस्तांदृष्टवाविषण्णोऽहमरिंदमः ।
तदहंभवतोवृतंविज्ञापयितुमागतः ॥ 9 ॥
तस्यतद्वचनंश्रुत्वाराघवश्शोकमूर्चितः ।
निपपाततदाभूमौछिन्नमूलंइवद्रुमः ॥ 10 ॥
तंभूमौदेवसंकाशंपतितंदृश्यराघवम् ।
अभिपेतुस्समुत्पत्यसर्वतःकपिसत्तमाः ॥ 11 ॥
आसिंचन् सलिलैश्चैनंपद्मोत्पलसुगंधिभिः ।
प्रदहंतमानासाद्यंसहसाग्निमिवोद्यतम् ॥ 12 ॥
तंलक्ष्मणोऽथबाहुभ्यांपरिष्वज्यसुदुःखितः ।
उवाचराममस्वस्थंवाक्यंहेत्वर्थसम्युतम् ॥ 13 ॥
शुभेवर्त्मनितिष्ठंतंत्वामार्यविजितेंद्रियम् ।
अनर्थेभ्यो न शक्नोतित्रातुंधर्मोनिरर्थकः ॥ 14 ॥
भूतानांस्थावाराणां च जंगमानां च दर्शनम् ।
यथास्ति न तथाधर्मस्तेननास्तीतिमेमतिः ॥ 15 ॥
यथैवस्थावरंव्यक्तंजंगमं न तथाविधम् ।
नायमर्थस्तथायुक्तस्त्वद्विधो न विपद्यते ॥ 16 ॥
यद्यधर्मोभवेद्भूतोरावणोनरकंव्रजेत् ।
भवांश्चधर्मसम्युक्तोनैवंव्यसनमाप्नुयात् ॥ 17 ॥
तस्य च व्यसनाभावाद्व्यसनंचागतेत्वयि ।
धर्मोभवत्यधर्मश्चपरस्परविरोधिनौ ॥ 18 ॥
धर्मेणोपलभेद्धर्ममधर्मंचाप्यधर्मतः ।
यद्यधर्मेणयुज्येयुर्येष्वधर्मःप्रतिष्ठितः ॥ 19 ॥
यदिधर्मेणवियुज्येरन्नधर्मरुचयोजनाः ।
धर्मेणचरतांधर्मंचैषांधर्मफलंभवेत् ॥ 20 ॥
यस्मादर्थाविवर्धंतेयेष्वधर्मःप्रतिष्ठितः ।
क्लिश्यंतेधर्मशीलाश्चतस्मादेतौनिरर्थकौ ॥ 21 ॥
वध्यंतेपापकर्माणोयद्यधर्मेणराघव ।
वधकर्महतोऽधर्मः स हतःकिंवधिष्यति ॥ 22 ॥
अथवाविहितेनायंहन्यतेहंतिवापरम् ।
विधिरालिप्यतेतेन न स पापेनकर्मणा ॥ 23 ॥
अदृष्टप्रतिकारेणत्वव्यक्तेनासतासता ।
कथंशक्यंपरंप्राप्तुंधर्मेणारिविकर्षण ॥ 24 ॥
यदिसत्स्यात्सतांमुख्यनासत्स्यत्तवकिंचन ।
त्वयायदीदृशंप्राप्तंतस्मात्सन्नोपपद्यते ॥ 25 ॥
बलस्य यदि चेद्धर्मो गुणभूतः पराक्रमे ।
धर्ममुत्सृज्य वर्तस्व यथा धर्मे तथा बले ॥ 26 ॥
बलस्ययदिचेद्धर्मोगुणभूतःपराक्रमे ।
धर्ममुत्सृज्यवर्तस्वयथाधर्मेतथाबले ॥ 27 ॥
अथचेत्सत्यवचनंधर्मः किलपरंतप ।
अनृतस्त्वय्यकरुणःकिं न बद्धस्त्वयापिता ॥ 28 ॥
अधर्मसंश्रितो धर्मो विनाशयति राघव ।
सर्वमेतद्यथाकामं काकुत्स्थ कुरुते नरः ॥ 29 ॥
अधर्मसंश्रितोधर्मोविनाशयतिराघव ।
सर्वमेतद्यथाकामंकाकुत्स्थकुरुतेनरः ॥ 30 ॥
ममचेदंमतंतातधरोऽयमितिराघव ।
धर्ममूलंत्वयाछिन्नंराज्यमुत्सृजतातदा ॥ 31 ॥
अर्थेभ्योहिप्रवृद्धेभ्यःसम्वृत्तेभ्यस्ततस्ततः ।
क्रियाःसर्वाःप्रवर्तंतेपर्वतेभ्यःइवापगाः ॥ 32 ॥
अर्थेनहिविमुक्तस्यपुरुषस्याल्पचेतसः ।
विच्छिद्यंतेक्रियास्सर्वाग्रीष्मेकुसरितोयथा ॥ 33 ॥
सोऽयमर्थंपरित्यज्यसुखकामःसुखैधितः ।
पापमारभतेकर्तुंतदादोषःप्रवर्तते ॥ 34 ॥
यस्यार्थास्तस्यमित्राणियस्यार्थास्यस्यबांधवाः ।
यस्यार्थास्सपुमान्लोकेयस्यार्थाः स च पंडितः ॥ 35 ॥
यस्यार्थास्स च विक्रांतोयस्यार्थास्स च बुद्धिमान् ।
यस्यार्थास्समहाभागोयस्यार्थास्समहागुणः ॥ 36 ॥
अर्थस्यैतेपरित्यागेदोषाःप्रव्याहृतामया ।
राज्यमुत्सृजतावीरयेनबुद्धिस्त्वयाकृता ॥ 37 ॥
यस्यार्थाःधर्मकामार्थास्तस्यसर्वंप्रदक्षिणम् ।
अधनेनार्थकामेननार्थश्शक्योविचिन्वता ॥ 38 ॥
हर्षःकामश्चदर्पश्चधर्मःक्रोधश्शमोदमः ।
अर्थादेतानिसर्वाणिप्रवर्तंतेनराधिप ॥ 39 ॥
येषांनश्यत्ययंलोकश्चरतांधर्मचारिणाम् ।
तेऽर्थास्त्वयि न दृश्यंतेदुर्दिनेषुयथाग्रहाः ॥ 40 ॥
त्वयिप्रव्रजितेवीरगुरोश्चवचनेस्थिते ।
रक्षसापहृताभार्याप्राणैःप्रियतरातव ॥ 41 ॥
तदद्यविपुलंवीरदुःखमिंद्रजिताकृतम् ।
कर्मणाव्यपनेष्यामितस्मादुत्तिष्ठराघव ॥ 42 ॥
उत्थिष्ठनरशार्दूलदीर्घबाहोधृतव्रत ।
किमात्मानंमहात्मानंमात्मानं न बुध्यसे ॥ 43 ॥
अयमनघतवोदितःप्रियार्थंजनकसुतानिधनंनिरीक्ष्यरुष्टः ।
सरथगजहयांसराक्षसेंद्रांभृशमिषुभिर्विनिपातयामिलंकाम् ॥ 44 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकांडे त्र्याशीतितमस्सर्गः ॥
