श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे सुंदरकांडम् ।
अथ चतुःपंचाशस्सर्गः ।
वीक्षमाणस्ततो लंकां कपिः कृतमनोरथः ॥ 1 ॥
वर्धमानसमुत्साहः कार्यशेषमचिंतयत् ।
किन्नु खल्ववशिष्टं मे कर्तव्यमिह सांप्रतम् ॥ 2 ॥
यदेषां रक्षसां भूयः संतापजननं भवेत् ।
वनं तावत्प्रमथितं प्रकृष्टा राक्षसा हताः ॥ 3 ॥
बलैकदेशः क्षपितश्शेषं दुर्गविनाशनम् ।
दुर्गे विनाशिते कर्म भवेत्सुखपरिश्रमम् ।
अल्पयत्नेन कार्येऽस्मिन् मम स्यात्सफलश्श्रमः ॥ 4 ॥
यो ह्ययं मम लांगूले दीप्यते हव्यवाहनः ।
अस्य संतर्पणं न्याय्यं कर्तुमेभिर्गृहोत्तमैः ॥ 5 ॥
ततः प्रदीप्तलांगूलस्सविद्युदिव तोयदः ।
भवनाग्रेषु लंकाया विचचार महाकपिः ॥ 6 ॥
गृहाद्गृहं राक्षसानामुद्यानानि च वानरः ।
वीक्षमाणो ह्यसंत्रस्तः प्रासादांश्च चचार सः ॥ 7 ॥
अवप्लुत्य महावेगः प्रहस्तस्य निवेशनम् ।
अग्निं तत्र स निक्षिप्य श्वसनेन समो बली ॥ 8 ॥
ततोऽन्यत्पुप्लुवे वेश्म महापार्श्वस्य वीर्यवान् ।
मुमोच हनुमानग्निं कालानलशिखोपमम् ॥ 9 ॥
वज्रदंष्ट्रस्य च तदा पुप्लुवे स महाकपिः ।
शुकस्य च महातेजास्सारणस्य च धीमतः ॥ 10 ॥
तथा चेंद्रजितो वेश्म ददाह हरियूथपः ।
जंबुमाले स्सुमालेश्च ददाह भवनं ततः ॥ 11 ॥
रश्मिकेतोश्च भवनं सूर्यशत्रोस्तथैव च ।
ह्रस्वकर्णस्य दंष्ट्रस्य रोमशस्य च रक्षसः ॥ 12 ॥
युद्धोन्मत्तस्य मत्तस्य ध्वजग्रीवस्य रक्षसः ।
विद्युज्जिह्वस्य घोरस्य तथा हस्तिमुखस्य च ॥ 13 ॥
करालस्य पिशाचस्य शोणिताक्षस्य चैव हि ।
कुंभकर्णस्य भवनं मकराक्षस्य चैव हि ॥ 14 ॥
यज्ञशत्रोश्च भवनं ब्रह्मशत्रोस्तथैव च ।
नरांतकस्य कुंभस्य निकुंभस्य दुरात्मनः ॥ 15 ॥
वर्जयित्वा महातेजा विभीषणगृहं प्रति ।
क्रममाणः क्रमेणैव ददाह हरिपुंगवः ॥ 16 ॥
तेषु तेषु महार्हेषु भवनेषु महायशाः ।
गृहेष्वृद्धिमतामृद्धिं ददाह स महाकपिः ॥ 17 ॥
सर्वेषां समतिक्रम्य राक्षसेंद्रस्य वीर्यवान् ।
आससादाथ लक्ष्मीवान् रावणस्य निवेशनम् ॥ 18 ॥
ततस्तस्मिन् गृहे मुख्ये नानारत्नविभूषिते ।
मेरुमंदरसंकाशे सर्वमंगलशोभिते ॥ 19 ॥
प्रदीप्तमग्निमुत्सृज्य लांगूलाग्रे प्रतिष्ठितम् ।
ननाद हनुमान्वीरो युगांतजलदो यथा ॥ 20 ॥
श्वसनेन च संयोगादतिवेगो महाबलः ।
कालाग्निरिव जज्वाल प्रावर्धत हुताशनः ॥ 21 ॥
प्रदीप्तमग्निं पवनस्तेषु वेश्मस्वचारयत् ।
अभूच्छ्वसनसंयोगादतिवेगो हुताशनः ॥ 22 ॥
तानि कांचनजालानि मुक्तामणिमयानि च ।
भवनान्यवशीर्यंत रत्नवंति महांति च ॥ 23 ॥
संजज्ञे तुमुलश्शब्दो राक्षसानां प्रधावताम् ।
स्वगृहस्य परित्राणे भग्नोत्साहोर्जितश्रियाम् ॥ 24 ॥
नूनमेषोऽग्निरायातः कपिरूपेण हा इति ।
क्रंदंत्यस्सहसा पेतुः स्तनंधयधराः स्त्रियः ॥ 25 ॥
काश्चिदग्निपरीतेभ्यो हर्मेभ्यो मुक्तमूर्धजाः ।
पतंत्यो रेजिरेऽभ्रेभ्यस्सौदामन्य इवांबरात् ॥ 26 ॥
वज्रविद्रुमवैदूर्यमुक्तारजतसंहितान् ।
विचित्रान्भवनाद्धातून् स्यंदमानांददर्श सः ॥ 27 ॥
नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां तृणानां च यथा तथा ।
हनूमान् राक्षसेंदाणां विशस्तानां न तृप्यति ॥ 28 ॥
क्वचित्किंशुकसंकाशाः क्वचिच्छाल्मलिसन्निभाः ॥ 29 ॥
क्वचित्कुंकुमसंकाशाश्शिखा वह्नेश्चकाशिरे ।
हनूमता वेगवता वानरेण महात्मना ।
लंकापुरं प्रदग्धं तद्रुद्रेण त्रिपुरं यथा ॥ 30 ॥
ततस्तु लंकापुरपर्वताग्रे समुत्थितो भीमपराक्रमोऽग्निः ।
प्रसार्य चूडावलयं प्रदीप्तो हनूमता वेगवता विसृष्टः ॥ 31 ॥
युगांतकालानलतुल्यवेग स्समारुतोऽग्निर्ववृधे दिविस्पृक् ।
विधूमरश्मिर्भवनेषु सक्तो रक्षश्शरीराज्यसमर्पतार्चिः ॥ 32 ॥
आदित्यकोटीसदृशस्सुतेजा लंकां समस्तां परिवार्य तिष्ठन् ।
शब्दैरनेकैरशनिप्ररूढैर्भिंदन्निवांडं प्रबभौ महाग्निः ॥ 33 ॥
तत्रांबरादग्निरतिप्रवृद्धो रूक्षप्रभः किंशुकपुष्पचूडः ।
निर्वाणधूमाकुलराजयश्च नीलोत्पलाभाः प्रचकाशिरेऽभ्राः ॥ 34 ॥
वज्री महेंद्रस्त्रिदशेश्वरो वा साक्षाद्यमो वा वरुणोऽनिलो वा ।
रुद्रोऽग्निरर्को धनदश्च सोमो न वानरोऽयं स्वयमेव कालः ॥ 35 ॥
किं ब्रह्मणस्सर्वपितामहस्य सर्वस्य धातुश्चतुराननस्य ।
इहाऽऽगतो वानररूपधारी रक्षोपसंहारकरः प्रकोपः ॥ 36 ॥
किं वैष्णवं वा कपिरूपमेत्य रक्षोविनाशाय परं सुतेजः ।
अनंतमव्यक्तमचिंत्यमेकं स्वमायया सांप्रतमागतं वा ॥ 37 ॥
इत्येवमूचुर्बहवो विशिष्टा रक्षोगणास्तत्र समेत्य सर्वे ।
सप्राणिसंघां सगृहां सवृक्षां दग्धां पुरीं तां सहसा समीक्ष्य ॥ 38 ॥
ततस्तु लंका सहसा प्रदग्धा सराक्षसा साश्वरथा सनागा ।
सपक्षिसंघा समृगा सवृक्षा रुरोद दीना तुमुलं सशब्दम् ॥ 39 ॥
हा तात हा पुत्रक कांत मित्र हा जीवितं भोगयुतं सुपुण्यम् ।
रक्षोभिरेवं बहुधा ब्रुवद्भि श्शब्दः कृतो घोरतरस्सुभीमः ॥ 40 ॥
हुताशनज्वालसमावृता सा हतप्रवीरा परिवृत्तयोधा हनूमतः क्रोधबलाभिभूता बभूव शापोपहतेव लंका ॥ 41 ॥
स संभ्रमत्रस्तविषण्णराक्षसां समुज्ज्वलज्ज्वालहुताशनांकिताम् ।
ददर्श लंकां हनुमान्महामनाः स्वयंभूकोपोपहतामिवावनिम् ॥ 42 ॥
भंक्त्वा वनं पादपरत्नसंकुलं हत्वा तु रक्षांसि महांति संयुगे ।
दग्ध्वा पुरीं तां गृहरत्नमालिनीं तस्थौ हनूमान्पवनात्मजः कपिः ॥ 43 ॥
त्रिकूटशृंगाग्रतले विचित्रे प्रतिष्ठितो वानरराजसिंहः ।
प्रदीप्तलांगूलकृतार्चिमाली व्यराजताऽऽदित्य इवांशुमाली ॥ 44 ॥
स राक्षसांस्तान्सुबहूंश्च हत्वा वनं च भंक्त्वा बहुपादपं तत् ।
विसृज्य रक्षोभवनेषु चाग्निं जगाम रामं मनसा महात्मा ॥ 45 ॥
ततस्तु तं वानरवीरमुख्यं महाबलं मारुततुल्यवेगम् ।
महामतिं वायुसुतं वरिष्ठं प्रतुष्टुवुर्देवगणाश्च सर्वे ॥ 46 ॥
भंक्त्वा वनं महातेजा हत्वा रक्षांसि संयुगे ।
दग्ध्वा लंकापुरीं रम्यां रराज स महाकपिः ॥ 47 ॥
तत्र देवास्सगंधर्वास्सिद्धाश्च परमर्षयः ।
दृष्ट्वा लंकां प्रदग्धां तां विस्मयं परमं गताः ॥ 48 ॥
तं दृष्ट्वा वानरश्रेष्ठं हनुमंतं महाकपिम् ।
कालाग्निरिति संचिंत्य सर्वभूतानि तत्रसुः ॥ 49 ॥
देवाश्च सर्वे मुनिपुंगवाश्च गंधर्वविद्याधरनागयक्षाः ।
भूतानि सर्वाणि महांति तत्र जग्मुः परां प्रीतिमतुल्यरूपाम् ॥ 50 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुंदरकांडे चतुःपंचाशस्सर्गः ॥
