श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अरण्यकांडम् ।
अथ त्रिसप्ततितमस्सर्गः ।
निदर्शयित्वा रामाय सीतायाः प्रतिपादने ।
वाक्यमन्वर्थमर्थज्ञः कबंधः पुनरब्रवीत् ॥ 1 ॥
एष राम शिवः पंथा यत्रैते पुष्पिता द्रुमाः ।
प्रतीचीं दिशमाश्रित्य प्रकाशंते मनोरमाः ॥ 2 ॥
जंबूप्रियालपनसप्लक्षन्यग्रोधतिंधुकाः ।
अश्वत्थाः कर्णिकाराश्च चूताश्चान्ये च पादापाः ॥ 3 ॥
धन्वना नागवृक्षाश्च तिलका नक्तमालकाः ।
नीलाशोकाः कदंबाश्च करवीराश्च पुष्पिताः ॥ 4 ॥
अग्निमुख्या अशोकाश्च सुरक्ताः पारिभद्रकाः ।
तानारुह्याथवा भूमौ पातयित्वा च तान्बलात् ॥ 5 ॥
फलान्यमृतकल्पानि भक्षयंतौ गमिष्यथः ।
तदतिक्रम्य काकुत्स्थ वनं पुष्पितपादपम् ॥ 6 ॥
नंदनप्रतिमं चान्यत्कुरवो ह्युत्तरा इव ।
सर्वकालफला यत्र पादपास्तु मधुस्रवाः ॥ 7 ॥
सर्वे च ऋतवस्तत्र वने चैत्ररथे यथा ।
फलभारानतास्तत्र महाविटपधारिणः ॥ 8 ॥
शोभंते सर्वतस्तत्र मेघपर्वतसन्निभाः ।
तानारुह्याथवा भूमौ पातयित्वा यथासुखम् ॥ 9 ॥
फलान्यमृतकल्पानि लक्ष्मणस्ते प्रदास्यति ।
चंक्रमंतौ वरांदेशान्शैलाच्छैलं वनाद्वनम् ॥ 10 ॥
ततः पुष्करिणीं वीरौ पंपां नाम गमिष्यथः ।
अशर्करामविभ्रंशां समतीर्थामशैवलाम् ॥ 11 ॥
राम संजातवालूकां कमलोत्पलशालिनीम् ।
तत्र हंसाः प्लवाः क्रौंचाः कुरराश्चैव राघव ॥ 12 ॥
वल्गुस्वना विकूजंति पंपासलिलगोचराः ।
नोद्विजंते नरांदृष्ट्वा वधस्याकोविदाश्शुभाः ॥ 13 ॥
घृतपिंडोपमान् स्थूलांस्तांद्विजान्भक्षयिष्यथः ।
रोहितान्वक्रतुंडांश्च नडमीनांश्च राघव ॥ 14 ॥
पंपायामिषुभिर्मत्स्यांस्तत्र राम वरान्हतान् ।
निस्त्वक्पक्षानयस्तप्तानकृशानेककंटकान् ॥ 15 ॥
तव भक्त्या समायुक्तो लक्ष्मणस्संप्रदास्यति ।
भृशते खादतो मत्स्यान्पंपायाः पुष्पसंचये ॥ 16 ॥
पद्मगंधि शिवं वारि सुखशीतमनामयम् ।
उद्धृत्य सतताक्लिष्टं रौप्यस्फाटिकसन्निभम् ॥ 17 ॥
असौ पुष्करपर्णेन लक्ष्मणः पाययिष्यति ।
स्थूलान्गिरिगुहाशय्यान्वराहान्वनचारिणः ॥ 18 ॥
अपां लोभादुपावृत्तान्वृषभानिव नर्दतः ।
रूपावनितांश्च पंपायांद्रक्ष्यसि त्वं नरोत्तम ॥ 19 ॥
सायाह्ने विचरन्राम विटपीन्माल्यधारिणः ।
शीतोदकं च पंपाया दृष्ट्वा शोकं विहास्यसि ॥ 20 ॥
सुमनोभिश्चितांस्तत्र तिलकान्नक्तमालकान् ।
उत्पलानि च फुल्लानि पंकजानि च राघव ॥ 21 ॥
न तानि कश्चिन्माल्यानि तत्रारोपयिता नरः ।
न च वै म्लानतां यांति न च शीर्यंति राघव ॥ 22 ॥
मतंगशिष्यास्तत्राऽसन्नृषयस्सुसमाहिताः ।
तेषां भाराभितप्तानां वन्यमाहरतां गुरोः ॥ 23 ॥
ये प्रपेतुर्महीं तूर्णं शरीरात्स्वेदबिंदवः ।
तानि जातानि माल्यानि मुनीनां तपसा तदा ॥ 24 ॥
स्वेदबिंदुसमुत्थानि न विनश्यंति राघव ।
तेषां गतानामद्यापि दृश्यते परिचारिणी ॥ 25 ॥
श्रमणी शबरी नाम काकुत्स्थ चिरजीविनी ।
त्वां तु धर्मे स्थिता नित्यं सर्वभूतनमस्कृतम् ॥ 26 ॥
दृष्ट्वा देवोपमं राम स्वर्गलोकं गमिष्यति ।
ततस्तद्राम पंपायास्तीरमासाद्य पश्चिमम् ॥ 27 ॥
आश्रमस्थानमतुलं गुह्यं काकुत्स्थ पश्यसि ।
न तत्राक्रमितुं नागाश्शक्नुवंति तमाश्रमम् ॥ 28 ॥
विविधास्तत्र वै नागा वने तस्मिंश्च पर्वते ।
ऋषेस्तत्र मतंगस्य विधानात्तच्च काननम् ॥ 29 ॥
तस्मिन्नंदनसंकाशे देवारण्योपमे वने ।
नानाविहगसंकीर्णे रंस्यसे राम निर्वृतः ॥ 30 ॥
ऋष्यमूकश्च पंपायाः पुरस्तात्पुष्पितद्रुमः ।
सुदुःखारोहणो नाम शिशुनागाभिरक्षितः ॥ 31 ॥
उदारो ब्रह्मणा चैव पूर्वकाले विनिर्मितः ।
शयानः पुरुषो राम तस्य शैलस्य मूर्धनि ॥ 32 ॥
यत्स्वप्ने लभते वित्तं तत्प्रबुद्धोऽधिगच्छति ।
नत्वेनं विषमाचार पापकर्माऽधिरोहति ॥ 33 ॥
यस्तु तं विषमाचारः पापकर्माऽधिरोहति ।
तत्रैव प्रहऱंत्येनं सुप्तमादाय राक्षसाः ॥ 34 ॥
तत्रापि शिशुनागानामाक्रंधश्श्रूयते महान् ।
क्रीडतां राम पंपायां मतंगारण्यवासिनाम् ॥ 35 ॥
सिक्ता रुधिरधाराभिस्संहृत्य परमद्विपाः ।
प्रचरंति पृथक्कीर्णा मेघवर्णास्तरस्विनः ॥ 36 ॥
ते तत्र पीत्वा पानीयं विमलं शीतमव्ययम् ।
निर्वृतास्संविगाहंते वनानि वनगोचराः ॥ 37 ॥
ऋक्षांश्च द्वीपिनश्चैव नीलकोमलकप्रभान् ।
रुरूनपेतापजयान् दृष्ट्वा शोकं जयिष्यसि ॥ 38 ॥
राम तस्य तु शैलस्य महती शोभते गुहा ।
शिलापिधाना काकुत्स्थ दुःखं चास्याः प्रवेशनम् ॥ 39 ॥
तस्या गुहायाः प्राग्द्वारे महान्शीतोदको ह्रदः ।
फलमूलान्वितो रम्यो नानामृगसमावृतः ॥ 40 ॥
तस्यां वसति सुग्रीवश्चतुर्भिस्सह वानरैः ।
कदाचिच्छिखरे तस्य पर्वतस्यावतिष्ठते ॥ 41 ॥
कबंधस्त्वनुशास्यैवं तावुभौ रामलक्ष्मणौ ।
स्रग्वी भास्करवर्णाभः खे व्यरोचत वीर्यवान् ॥ 42 ॥
तं तु खस्थं महाभागं कबंधं रामलक्ष्मणौ ।
प्रस्थितौ त्वं व्रजस्वेति वाक्यमूचतुरंतिके ॥ 43 ॥
गम्यतां कार्यसिद्ध्यर्थमिति तावब्रवीत्स च ।
सुप्रीतौ तावनुज्ञाप्य कबंधः प्रस्थितस्तदा ॥ 44 ॥
स तत्कबंधः प्रतिपद्य रूपं वृतश्श्रिया भास्करतुल्यदेहः ।
निदर्शयन्राममवेक्ष्य खस्थः सख्यं कुरुष्वेति तदाभ्युवाच ॥ 45 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकांडे त्रिसप्ततितमस्सर्गः ॥
