श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकांडम् ।
अथ चतुःपंचाशस्सर्गः ।
ते तु तस्मिन्महावृक्षे उषित्वा रजनीं शिवाम् ।
विमलेऽभ्युदिते सूर्ये तस्माद्देशात्प्रतस्थिरे ॥ 1 ॥
यत्र भागीरथीं गंगां यमुनाभिप्रवर्तते ।
जग्मुस्तं देशमुद्दिश्य विगाह्य सुमहद्वनम् ॥ 2 ॥
ते भूमिभागान्विविधान् देशांश्चापि मनोरमान् ।
अदृष्टपूर्वान् पश्यंतस्तत्र तत्र यशश्विनः ॥ 3 ॥
यथा क्षेमेण गच्छन् स पश्यंश्च विविधान् द्रुमान् ।
निवृत्तमात्रे दिवसे रामः सौमित्रिमब्रवीत् ॥ 4 ॥
प्रयागमभितः पश्य सौमित्रे धूममुन्नतम् ।
अग्नेर्भगवतः केतुं मन्ये सन्निहितो मुनिः ॥ 5 ॥
नूनं प्राप्ताः स्म संभेदं गंगायमुनयोर्वयम् ।
तथा हि श्रूयते शब्दो वारिणो वारिघट्टितः ॥ 6 ॥
दारूणि परिभिन्नानि वनजैरुपजीविभिः ।
भरद्वाजाश्रमे चैते दृश्यंते विविधा द्रुमाः ॥ 7 ॥
धन्विनौ तौ सुखं गत्वा लंबमाने दिवाकरे ।
गंगायमुनयोस्संधौ प्रापतुर्निलयं मुनेः ॥ 8 ॥
रामस्त्वाश्रममासाद्य त्रासयन्मृगपक्षिणः ।
गत्वा मुहूर्तमध्वानं भरद्वाजमुपागमत् ॥ 9 ॥
ततस्त्वाश्रमासाद्य मुनेर्दर्शनकांक्षिणौ ।
सीतयानुगतौ वीरौ दूरादेवावतस्थतुः ॥ 10 ॥
स प्रविश्य महात्मानमृषिं शिष्यगणैर्वृतम् ।
संशितव्रतमेकाग्रं तपसा लब्धचक्षुषम् ॥ 11 ॥
हुताग्निहोत्रं दृष्ट्वैव महाभागं कृतांजलिः ।
रामः सौमित्रिणा सार्धं सीतया चाभ्यवादयत् ॥ 12 ॥
न्यवेदयत चात्मानं तस्मै लक्ष्मणपूर्वजः ।
पुत्रौ दशरथस्यावां भगवन् रामलक्ष्मणौ ॥ 13 ॥
भार्या ममेयं वैदेही कल्याणी जनकात्मजा ।
मां चानुयाता विजनं तपोवनमनिंदिता ॥ 14 ॥
पित्रा प्रव्राज्यमानं मां सौमित्रिरनुज प्रियः ।
अयमन्वगमद्भ्राता वनमेव दृढव्रतः ॥ 15 ॥
पित्रा नियुक्ता भगवन् प्रवेक्ष्यामस्तपोवनम् ।
धर्ममेव चरिष्याम स्तत्र मूलफलाशनाः ॥ 16 ॥
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजपुत्रस्य धीमतः ।
उपानयत धर्मात्मा गामर्घ्यमुदकं ततः ॥ 17 ॥
नानाविधानन्नरसान् वन्यमूलफलाश्रयान् ।
तेभ्यो ददौ तप्ततपा वासं चैवाभ्यकल्पयत् ॥ 18 ॥
मृगपक्षिभिरासीनो मुनिभिश्च समंततः ।
राममागतमभ्यर्च्य स्वागतेनाहतं मुनिः ॥ 19 ॥
प्रतिगृह्य च तामर्चामुपविष्टं स राघवम् ।
भरद्वाजोऽब्रवीद्वाक्यं धर्मयुक्तमिदं तदा ॥ 20 ॥
चिरस्य खलु काकुत्स्थ पश्यामि त्वामिहागतम् ।
श्रुतं तव मया चेदं विवासनमकारणम् ॥ 21 ॥
अवकाशो विविक्तोऽयं महानद्योस्समागमे ।
पुण्यश्च रमणीयश्च वसत्विह भवान् सुखम् ॥ 22 ॥
एवमुक्तस्तु वचनं भरद्वाजेन राघवः ।
प्रत्युवाच शुभं वाक्यं रामः सर्वहिते रतः ॥ 23 ॥
भगवन्नित आसन्नः पौरजानपदो जनः ।
सुदर्शमिह मां प्रेक्ष्य मन्येऽहमिममाश्रमम् ॥ 24 ॥
आगमिष्यति वैदेहीं मां चापि प्रेक्षको जनः ।
अनेन कारणेनाहमिह वासं न रोचये ॥ 25 ॥
एकांते पश्य भगवन्नाश्रमस्थानमुत्तमम् ।
रमेत यत्र वैदेही सुखार्हा जनकात्मजा ॥ 26 ॥
एतछ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरद्वाजो महामुनिः ।
राघवस्य ततो वाक्यमर्थग्राहकमब्रवीत् ॥ 27 ॥
दशक्रोश इतस्तात गिरिर्यत्रनिवत्स्यसि ।
महर्षिसेवितः पुण्यः सर्वतः सुखदर्शनः ॥ 28 ॥
गोलांगूलानुचरितो वानरर्क्षनिषेवितः ।
चित्रकूट इति ख्यातो गंधमादनसन्निभः ॥ 29 ॥
यावता चित्रकूटस्य नरशृंगान्यवेक्षते ।
कल्याणानि समाधत्ते न पापे कुरुते मनः ॥ 30 ॥
ऋषयस्तत्र बहवो विहृत्य शरदां शतम् ।
तपसा दिवमारूढाः कपालशिरसा सह ॥ 31 ॥
प्रविविक्तमहं मन्ये तं वासं भवतस्सुखम् ।
इह वा वनवासाय वस राम मया सह ॥ 32 ॥
स रामं सर्वकामैस्तं भरद्वाजः प्रियातिथिम् ।
सभार्यं सह च भ्रात्रा प्रतिजग्राह धर्मवित् ॥ 33 ॥
तस्य प्रयागे रामस्य तं महर्षिमुपेयुषः ।
प्रपन्ना रजनी पुण्याः चित्राः कथयतः कथाः ॥ 34 ॥
सीतातृतीयः काकुत्स्थः परिश्रांतः सुखोचितः ।
भरद्वाजाश्रमे रम्ये तां रात्रिमवसत्सुखम् ॥ 35 ॥
प्रभातायां रजन्यां तु भरद्वाजमुपागमत् ।
उवाच नरशार्दूलो मुनिं ज्वलिततेजसम् ॥ 36 ॥
शर्वरीं भगवन्नद्य सत्यशील तवाश्रमे ।
उषिताः स्मेह वसतिमनुजानातु नो भवान् ॥ 37 ॥
रात्र्यां तु तस्यां व्युष्टायां भरद्वाजोऽब्रवीदिदम् ।
मधुमूलफलोपेतं चित्रकूटं व्रजेति ह ॥ 38 ॥
वासमौपयिकं मन्ये तव राम महाबल नानानगगणोपेतः किन्नरोरगसेवितः ।
मयूरनादाभिरुतो गजराजनिषेवितः ॥ 39 ॥
गम्यतां भवता शैल श्चित्रकूटः स विश्रुतः ।
पुण्यश्च रमणीयश्च बहुमूलफलायुतः ॥ 40 ॥
तत्र कुंजरयूथानि मृगयूथानि चाभितः ।
विचरंति वनांतेस्मिन् तानि द्रक्ष्यसि राघव ॥ 41 ॥
सरित्प्रस्रवणप्रस्थान् दरीकंदरनिर्झरान् ।
चरतः सीतया सार्धं नंदिष्यति मनस्तव ॥ 42 ॥
प्रहृष्टकोयष्टिककोकिलस्वनैर्विनादितं तं वसुधाधरं शिवम् ।
मृगैश्च मत्तैर्बहुभिश्च कुंजरैः सुरम्यमासाद्य समावसाश्रमम् ॥ 43 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकांडे चतुःपंचाशस्सर्गः ॥
