శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే యుద్ధకాండమ్ ।
అథ త్ర్యాశీతితమస్సర్గః ।
రాఘవశ్చాపివిపులంతంరాక్షసవనౌకసామ్ ।
శ్రుత్వాసంగ్రామనిర్ఘోషంజాంబవంతమువాచ హ ॥ 1 ॥
సౌమ్యనూనంహనుమతాకృతంకర్మసుదుష్కరమ్ ।
శ్రూయతే చ యథాభీమస్సుమహావాయుధస్వనః ॥ 2 ॥
తద్గచ్ఛకురుసాహాయ్యంస్వబలేనాభిసమ్వృతః ।
క్షిప్రమక్షపతేతస్యకపిశ్రేష్ఠస్యయుధ్యతః ॥ 3 ॥
ఋక్షరాక్షస్తథోక్తస్తుస్వేనానీకేనసమ్వృతః ।
ఆగచ్ఛత్పశ్చిమద్వారంహనూమాన్యత్రవానరః ॥ 4 ॥
అథాయాంతంహనూమంతందదర్శర్క్షపతిపథి ।
వానరైఃకృతసంగ్రామైశ్శ్వసద్భిరభిసమ్వృతమ్ ॥ 5 ॥
దృష్టాపథిహనూమాంశ్చతదృక్షబలముద్యతమ్ ।
నీలమేఘనిభంభీమంసన్నివార్యన్యవర్తత ॥ 6 ॥
స తేనసహసైన్యేనసన్నికర్షంమహాయశాః ।
శీఘ్రమాగమ్యరామాయదుఃఖితోవాక్యమబ్రవీత్ ॥ 7 ॥
సమరేయుధ్యమానానామస్మాకంప్రేక్షతాంపురః ।
జఘానరుదతీంసీతామింద్రజిద్రావణాత్మజః ॥ 8 ॥
ఉద్భ్రాంతచిత్తస్తాందృష్టవావిషణ్ణోఽహమరిందమః ।
తదహంభవతోవృతంవిజ్ఞాపయితుమాగతః ॥ 9 ॥
తస్యతద్వచనంశ్రుత్వారాఘవశ్శోకమూర్చితః ।
నిపపాతతదాభూమౌఛిన్నమూలంఇవద్రుమః ॥ 10 ॥
తంభూమౌదేవసంకాశంపతితందృశ్యరాఘవమ్ ।
అభిపేతుస్సముత్పత్యసర్వతఃకపిసత్తమాః ॥ 11 ॥
ఆసించన్ సలిలైశ్చైనంపద్మోత్పలసుగంధిభిః ।
ప్రదహంతమానాసాద్యంసహసాగ్నిమివోద్యతమ్ ॥ 12 ॥
తంలక్ష్మణోఽథబాహుభ్యాంపరిష్వజ్యసుదుఃఖితః ।
ఉవాచరామమస్వస్థంవాక్యంహేత్వర్థసమ్యుతమ్ ॥ 13 ॥
శుభేవర్త్మనితిష్ఠంతంత్వామార్యవిజితేంద్రియమ్ ।
అనర్థేభ్యో న శక్నోతిత్రాతుంధర్మోనిరర్థకః ॥ 14 ॥
భూతానాంస్థావారాణాం చ జంగమానాం చ దర్శనమ్ ।
యథాస్తి న తథాధర్మస్తేననాస్తీతిమేమతిః ॥ 15 ॥
యథైవస్థావరంవ్యక్తంజంగమం న తథావిధమ్ ।
నాయమర్థస్తథాయుక్తస్త్వద్విధో న విపద్యతే ॥ 16 ॥
యద్యధర్మోభవేద్భూతోరావణోనరకంవ్రజేత్ ।
భవాంశ్చధర్మసమ్యుక్తోనైవంవ్యసనమాప్నుయాత్ ॥ 17 ॥
తస్య చ వ్యసనాభావాద్వ్యసనంచాగతేత్వయి ।
ధర్మోభవత్యధర్మశ్చపరస్పరవిరోధినౌ ॥ 18 ॥
ధర్మేణోపలభేద్ధర్మమధర్మంచాప్యధర్మతః ।
యద్యధర్మేణయుజ్యేయుర్యేష్వధర్మఃప్రతిష్ఠితః ॥ 19 ॥
యదిధర్మేణవియుజ్యేరన్నధర్మరుచయోజనాః ।
ధర్మేణచరతాంధర్మంచైషాంధర్మఫలంభవేత్ ॥ 20 ॥
యస్మాదర్థావివర్ధంతేయేష్వధర్మఃప్రతిష్ఠితః ।
క్లిశ్యంతేధర్మశీలాశ్చతస్మాదేతౌనిరర్థకౌ ॥ 21 ॥
వధ్యంతేపాపకర్మాణోయద్యధర్మేణరాఘవ ।
వధకర్మహతోఽధర్మః స హతఃకింవధిష్యతి ॥ 22 ॥
అథవావిహితేనాయంహన్యతేహంతివాపరమ్ ।
విధిరాలిప్యతేతేన న స పాపేనకర్మణా ॥ 23 ॥
అదృష్టప్రతికారేణత్వవ్యక్తేనాసతాసతా ।
కథంశక్యంపరంప్రాప్తుంధర్మేణారివికర్షణ ॥ 24 ॥
యదిసత్స్యాత్సతాంముఖ్యనాసత్స్యత్తవకించన ।
త్వయాయదీదృశంప్రాప్తంతస్మాత్సన్నోపపద్యతే ॥ 25 ॥
బలస్య యది చేద్ధర్మో గుణభూతః పరాక్రమే ।
ధర్మముత్సృజ్య వర్తస్వ యథా ధర్మే తథా బలే ॥ 26 ॥
బలస్యయదిచేద్ధర్మోగుణభూతఃపరాక్రమే ।
ధర్మముత్సృజ్యవర్తస్వయథాధర్మేతథాబలే ॥ 27 ॥
అథచేత్సత్యవచనంధర్మః కిలపరంతప ।
అనృతస్త్వయ్యకరుణఃకిం న బద్ధస్త్వయాపితా ॥ 28 ॥
అధర్మసంశ్రితో ధర్మో వినాశయతి రాఘవ ।
సర్వమేతద్యథాకామం కాకుత్స్థ కురుతే నరః ॥ 29 ॥
అధర్మసంశ్రితోధర్మోవినాశయతిరాఘవ ।
సర్వమేతద్యథాకామంకాకుత్స్థకురుతేనరః ॥ 30 ॥
మమచేదంమతంతాతధరోఽయమితిరాఘవ ।
ధర్మమూలంత్వయాఛిన్నంరాజ్యముత్సృజతాతదా ॥ 31 ॥
అర్థేభ్యోహిప్రవృద్ధేభ్యఃసమ్వృత్తేభ్యస్తతస్తతః ।
క్రియాఃసర్వాఃప్రవర్తంతేపర్వతేభ్యఃఇవాపగాః ॥ 32 ॥
అర్థేనహివిముక్తస్యపురుషస్యాల్పచేతసః ।
విచ్ఛిద్యంతేక్రియాస్సర్వాగ్రీష్మేకుసరితోయథా ॥ 33 ॥
సోఽయమర్థంపరిత్యజ్యసుఖకామఃసుఖైధితః ।
పాపమారభతేకర్తుంతదాదోషఃప్రవర్తతే ॥ 34 ॥
యస్యార్థాస్తస్యమిత్రాణియస్యార్థాస్యస్యబాంధవాః ।
యస్యార్థాస్సపుమాన్లోకేయస్యార్థాః స చ పండితః ॥ 35 ॥
యస్యార్థాస్స చ విక్రాంతోయస్యార్థాస్స చ బుద్ధిమాన్ ।
యస్యార్థాస్సమహాభాగోయస్యార్థాస్సమహాగుణః ॥ 36 ॥
అర్థస్యైతేపరిత్యాగేదోషాఃప్రవ్యాహృతామయా ।
రాజ్యముత్సృజతావీరయేనబుద్ధిస్త్వయాకృతా ॥ 37 ॥
యస్యార్థాఃధర్మకామార్థాస్తస్యసర్వంప్రదక్షిణమ్ ।
అధనేనార్థకామేననార్థశ్శక్యోవిచిన్వతా ॥ 38 ॥
హర్షఃకామశ్చదర్పశ్చధర్మఃక్రోధశ్శమోదమః ।
అర్థాదేతానిసర్వాణిప్రవర్తంతేనరాధిప ॥ 39 ॥
యేషాంనశ్యత్యయంలోకశ్చరతాంధర్మచారిణామ్ ।
తేఽర్థాస్త్వయి న దృశ్యంతేదుర్దినేషుయథాగ్రహాః ॥ 40 ॥
త్వయిప్రవ్రజితేవీరగురోశ్చవచనేస్థితే ।
రక్షసాపహృతాభార్యాప్రాణైఃప్రియతరాతవ ॥ 41 ॥
తదద్యవిపులంవీరదుఃఖమింద్రజితాకృతమ్ ।
కర్మణావ్యపనేష్యామితస్మాదుత్తిష్ఠరాఘవ ॥ 42 ॥
ఉత్థిష్ఠనరశార్దూలదీర్ఘబాహోధృతవ్రత ।
కిమాత్మానంమహాత్మానంమాత్మానం న బుధ్యసే ॥ 43 ॥
అయమనఘతవోదితఃప్రియార్థంజనకసుతానిధనంనిరీక్ష్యరుష్టః ।
సరథగజహయాంసరాక్షసేంద్రాంభృశమిషుభిర్వినిపాతయామిలంకామ్ ॥ 44 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే యుద్ధకాండే త్ర్యాశీతితమస్సర్గః ॥
