શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અરણ્યકાંડમ્ ।
અથ ત્રિસપ્તતિતમસ્સર્ગઃ ।
નિદર્શયિત્વા રામાય સીતાયાઃ પ્રતિપાદને ।
વાક્યમન્વર્થમર્થજ્ઞઃ કબંધઃ પુનરબ્રવીત્ ॥ 1 ॥
એષ રામ શિવઃ પંથા યત્રૈતે પુષ્પિતા દ્રુમાઃ ।
પ્રતીચીં દિશમાશ્રિત્ય પ્રકાશંતે મનોરમાઃ ॥ 2 ॥
જંબૂપ્રિયાલપનસપ્લક્ષન્યગ્રોધતિંધુકાઃ ।
અશ્વત્થાઃ કર્ણિકારાશ્ચ ચૂતાશ્ચાન્યે ચ પાદાપાઃ ॥ 3 ॥
ધન્વના નાગવૃક્ષાશ્ચ તિલકા નક્તમાલકાઃ ।
નીલાશોકાઃ કદંબાશ્ચ કરવીરાશ્ચ પુષ્પિતાઃ ॥ 4 ॥
અગ્નિમુખ્યા અશોકાશ્ચ સુરક્તાઃ પારિભદ્રકાઃ ।
તાનારુહ્યાથવા ભૂમૌ પાતયિત્વા ચ તાન્બલાત્ ॥ 5 ॥
ફલાન્યમૃતકલ્પાનિ ભક્ષયંતૌ ગમિષ્યથઃ ।
તદતિક્રમ્ય કાકુત્સ્થ વનં પુષ્પિતપાદપમ્ ॥ 6 ॥
નંદનપ્રતિમં ચાન્યત્કુરવો હ્યુત્તરા ઇવ ।
સર્વકાલફલા યત્ર પાદપાસ્તુ મધુસ્રવાઃ ॥ 7 ॥
સર્વે ચ ઋતવસ્તત્ર વને ચૈત્રરથે યથા ।
ફલભારાનતાસ્તત્ર મહાવિટપધારિણઃ ॥ 8 ॥
શોભંતે સર્વતસ્તત્ર મેઘપર્વતસન્નિભાઃ ।
તાનારુહ્યાથવા ભૂમૌ પાતયિત્વા યથાસુખમ્ ॥ 9 ॥
ફલાન્યમૃતકલ્પાનિ લક્ષ્મણસ્તે પ્રદાસ્યતિ ।
ચંક્રમંતૌ વરાંદેશાન્શૈલાચ્છૈલં વનાદ્વનમ્ ॥ 10 ॥
તતઃ પુષ્કરિણીં વીરૌ પંપાં નામ ગમિષ્યથઃ ।
અશર્કરામવિભ્રંશાં સમતીર્થામશૈવલામ્ ॥ 11 ॥
રામ સંજાતવાલૂકાં કમલોત્પલશાલિનીમ્ ।
તત્ર હંસાઃ પ્લવાઃ ક્રૌંચાઃ કુરરાશ્ચૈવ રાઘવ ॥ 12 ॥
વલ્ગુસ્વના વિકૂજંતિ પંપાસલિલગોચરાઃ ।
નોદ્વિજંતે નરાંદૃષ્ટ્વા વધસ્યાકોવિદાશ્શુભાઃ ॥ 13 ॥
ઘૃતપિંડોપમાન્ સ્થૂલાંસ્તાંદ્વિજાન્ભક્ષયિષ્યથઃ ।
રોહિતાન્વક્રતુંડાંશ્ચ નડમીનાંશ્ચ રાઘવ ॥ 14 ॥
પંપાયામિષુભિર્મત્સ્યાંસ્તત્ર રામ વરાન્હતાન્ ।
નિસ્ત્વક્પક્ષાનયસ્તપ્તાનકૃશાનેકકંટકાન્ ॥ 15 ॥
તવ ભક્ત્યા સમાયુક્તો લક્ષ્મણસ્સંપ્રદાસ્યતિ ।
ભૃશતે ખાદતો મત્સ્યાન્પંપાયાઃ પુષ્પસંચયે ॥ 16 ॥
પદ્મગંધિ શિવં વારિ સુખશીતમનામયમ્ ।
ઉદ્ધૃત્ય સતતાક્લિષ્ટં રૌપ્યસ્ફાટિકસન્નિભમ્ ॥ 17 ॥
અસૌ પુષ્કરપર્ણેન લક્ષ્મણઃ પાયયિષ્યતિ ।
સ્થૂલાન્ગિરિગુહાશય્યાન્વરાહાન્વનચારિણઃ ॥ 18 ॥
અપાં લોભાદુપાવૃત્તાન્વૃષભાનિવ નર્દતઃ ।
રૂપાવનિતાંશ્ચ પંપાયાંદ્રક્ષ્યસિ ત્વં નરોત્તમ ॥ 19 ॥
સાયાહ્ને વિચરન્રામ વિટપીન્માલ્યધારિણઃ ।
શીતોદકં ચ પંપાયા દૃષ્ટ્વા શોકં વિહાસ્યસિ ॥ 20 ॥
સુમનોભિશ્ચિતાંસ્તત્ર તિલકાન્નક્તમાલકાન્ ।
ઉત્પલાનિ ચ ફુલ્લાનિ પંકજાનિ ચ રાઘવ ॥ 21 ॥
ન તાનિ કશ્ચિન્માલ્યાનિ તત્રારોપયિતા નરઃ ।
ન ચ વૈ મ્લાનતાં યાંતિ ન ચ શીર્યંતિ રાઘવ ॥ 22 ॥
મતંગશિષ્યાસ્તત્રાઽસન્નૃષયસ્સુસમાહિતાઃ ।
તેષાં ભારાભિતપ્તાનાં વન્યમાહરતાં ગુરોઃ ॥ 23 ॥
યે પ્રપેતુર્મહીં તૂર્ણં શરીરાત્સ્વેદબિંદવઃ ।
તાનિ જાતાનિ માલ્યાનિ મુનીનાં તપસા તદા ॥ 24 ॥
સ્વેદબિંદુસમુત્થાનિ ન વિનશ્યંતિ રાઘવ ।
તેષાં ગતાનામદ્યાપિ દૃશ્યતે પરિચારિણી ॥ 25 ॥
શ્રમણી શબરી નામ કાકુત્સ્થ ચિરજીવિની ।
ત્વાં તુ ધર્મે સ્થિતા નિત્યં સર્વભૂતનમસ્કૃતમ્ ॥ 26 ॥
દૃષ્ટ્વા દેવોપમં રામ સ્વર્ગલોકં ગમિષ્યતિ ।
તતસ્તદ્રામ પંપાયાસ્તીરમાસાદ્ય પશ્ચિમમ્ ॥ 27 ॥
આશ્રમસ્થાનમતુલં ગુહ્યં કાકુત્સ્થ પશ્યસિ ।
ન તત્રાક્રમિતું નાગાશ્શક્નુવંતિ તમાશ્રમમ્ ॥ 28 ॥
વિવિધાસ્તત્ર વૈ નાગા વને તસ્મિંશ્ચ પર્વતે ।
ઋષેસ્તત્ર મતંગસ્ય વિધાનાત્તચ્ચ કાનનમ્ ॥ 29 ॥
તસ્મિન્નંદનસંકાશે દેવારણ્યોપમે વને ।
નાનાવિહગસંકીર્ણે રંસ્યસે રામ નિર્વૃતઃ ॥ 30 ॥
ઋષ્યમૂકશ્ચ પંપાયાઃ પુરસ્તાત્પુષ્પિતદ્રુમઃ ।
સુદુઃખારોહણો નામ શિશુનાગાભિરક્ષિતઃ ॥ 31 ॥
ઉદારો બ્રહ્મણા ચૈવ પૂર્વકાલે વિનિર્મિતઃ ।
શયાનઃ પુરુષો રામ તસ્ય શૈલસ્ય મૂર્ધનિ ॥ 32 ॥
યત્સ્વપ્ને લભતે વિત્તં તત્પ્રબુદ્ધોઽધિગચ્છતિ ।
નત્વેનં વિષમાચાર પાપકર્માઽધિરોહતિ ॥ 33 ॥
યસ્તુ તં વિષમાચારઃ પાપકર્માઽધિરોહતિ ।
તત્રૈવ પ્રહંત્યેનં સુપ્તમાદાય રાક્ષસાઃ ॥ 34 ॥
તત્રાપિ શિશુનાગાનામાક્રંધશ્શ્રૂયતે મહાન્ ।
ક્રીડતાં રામ પંપાયાં મતંગારણ્યવાસિનામ્ ॥ 35 ॥
સિક્તા રુધિરધારાભિસ્સંહૃત્ય પરમદ્વિપાઃ ।
પ્રચરંતિ પૃથક્કીર્ણા મેઘવર્ણાસ્તરસ્વિનઃ ॥ 36 ॥
તે તત્ર પીત્વા પાનીયં વિમલં શીતમવ્યયમ્ ।
નિર્વૃતાસ્સંવિગાહંતે વનાનિ વનગોચરાઃ ॥ 37 ॥
ઋક્ષાંશ્ચ દ્વીપિનશ્ચૈવ નીલકોમલકપ્રભાન્ ।
રુરૂનપેતાપજયાન્ દૃષ્ટ્વા શોકં જયિષ્યસિ ॥ 38 ॥
રામ તસ્ય તુ શૈલસ્ય મહતી શોભતે ગુહા ।
શિલાપિધાના કાકુત્સ્થ દુઃખં ચાસ્યાઃ પ્રવેશનમ્ ॥ 39 ॥
તસ્યા ગુહાયાઃ પ્રાગ્દ્વારે મહાન્શીતોદકો હ્રદઃ ।
ફલમૂલાન્વિતો રમ્યો નાનામૃગસમાવૃતઃ ॥ 40 ॥
તસ્યાં વસતિ સુગ્રીવશ્ચતુર્ભિસ્સહ વાનરૈઃ ।
કદાચિચ્છિખરે તસ્ય પર્વતસ્યાવતિષ્ઠતે ॥ 41 ॥
કબંધસ્ત્વનુશાસ્યૈવં તાવુભૌ રામલક્ષ્મણૌ ।
સ્રગ્વી ભાસ્કરવર્ણાભઃ ખે વ્યરોચત વીર્યવાન્ ॥ 42 ॥
તં તુ ખસ્થં મહાભાગં કબંધં રામલક્ષ્મણૌ ।
પ્રસ્થિતૌ ત્વં વ્રજસ્વેતિ વાક્યમૂચતુરંતિકે ॥ 43 ॥
ગમ્યતાં કાર્યસિદ્ધ્યર્થમિતિ તાવબ્રવીત્સ ચ ।
સુપ્રીતૌ તાવનુજ્ઞાપ્ય કબંધઃ પ્રસ્થિતસ્તદા ॥ 44 ॥
સ તત્કબંધઃ પ્રતિપદ્ય રૂપં વૃતશ્શ્રિયા ભાસ્કરતુલ્યદેહઃ ।
નિદર્શયન્રામમવેક્ષ્ય ખસ્થઃ સખ્યં કુરુષ્વેતિ તદાભ્યુવાચ ॥ 45 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અરણ્યકાંડે ત્રિસપ્તતિતમસ્સર્ગઃ ॥
