ಶ್ರೀಮದ್ವಾಲ್ಮೀಕೀಯ ರಾಮಾಯಣೇ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಣ್ಡಮ್ ।
ಅಥ ದ್ವಿತೀಯಸ್ಸರ್ಗಃ ।
ತತಃ ಪರಿಷದಂ ಸರ್ವಾಮಾಮನ್ತ್ರ್ಯ ವಸುಧಾಧಿಪಃ ।
ಹಿತಮುದ್ಧರ್ಷಣಂ ಚೈವಮುವಾಚ ಪ್ರಥಿತಂ ವಚಃ ॥ 1 ॥
ದುನ್ದುಭಿಸ್ವನಕಲ್ಪೇನ ಗಮ್ಭೀರೇಣಾನುನಾದಿನಾ ।
ಸ್ವರೇಣ ಮಹತಾ ರಾಜಾ ಜೀಮೂತ ಇವ ನಾದಯನ್ ॥ 2 ॥
ರಾಜಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತೇನ ಕಾನ್ತೇನಾನುಪಮೇನ ಚ ।
ಉವಾಚ ರಸಯುಕ್ತೇನ ಸ್ವರೇಣ ನೃಪತಿರ್ನೃಪಾನ್ ॥ 3 ॥
ವಿದಿತಂ ಭವತಾಮೇತದ್ಯಥಾ ಮೇ ರಾಜ್ಯಮುತ್ತಮಮ್ ।
ಪೂರ್ವಕೈರ್ಮಮ ರಾಜೇನ್ದ್ರೈಸ್ಸುತವತ್ಪರಿಪಾಲಿತಮ್ ॥ 4 ॥
ಸೋಽಹಮಿಕ್ಷ್ವಾಕುಭಿ ಸ್ಸರ್ವೈರ್ನರೇನ್ದ್ರೈಃ ಪರಿಪಾಲಿತಮ್ ।
ಶ್ರೇಯಸಾ ಯೋಕ್ತುಕಾಮೋಽಸ್ಮಿ ಸುಖಾರ್ಹಮಖಿಲಂ ಜಗತ್ ॥ 5 ॥
ಮಯಾಪ್ಯಾಚರಿತಂ ಪೂರ್ವೈಃ ಪನ್ಥಾನಮನುಗಚ್ಛತಾ ।
ಪ್ರಜಾ ನಿತ್ಯಮನಿದ್ರೇಣ ಯಥಾಶಕ್ತ್ಯಭಿರಕ್ಷಿತಾಃ ॥ 6 ॥
ಇದಂ ಶರೀರಂ ಕೃತ್ಸ್ನಸ್ಯ ಲೋಕಸ್ಯ ಚರತಾ ಹಿತಮ್ ।
ಪಾಣ್ಡುರಸ್ಯಾಽತಪತ್ರಸ್ಯಚ್ಛಾಯಾಯಾಂ ಜರಿತಂ ಮಯಾ ॥ 7 ॥
ಪ್ರಾಪ್ಯ ವರ್ಷಸಹಸ್ರಾಣಿ ಬಹೂನ್ಯಾಯೂಂಷಿ ಜೀವತಃ ।
ಜೀರ್ಣಸ್ಯಾಸ್ಯ ಶರೀರಸ್ಯ ವಿಶ್ರಾನ್ತಿಮಭಿರೋಚಯೇ ॥ 8 ॥
ರಾಜಪ್ರಭಾವಜುಷ್ಟಾಂ ಹಿ ದುರ್ವಹಾಮಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯೈಃ ।
ಪರಿಶ್ರಾನ್ತೋಽಸ್ಮಿ ಲೋಕಸ್ಯ ಗುರ್ವೀಂ ಧರ್ಮಧುರಂ ವಹನ್ ॥ 9 ॥
ಸೋಽಹಂ ವಿಶ್ರಮಮಿಚ್ಛಾಮಿ ಪುತ್ರಂ ಕೃತ್ವಾ ಪ್ರಜಾಹಿತೇ ।
ಸನ್ನಿಕೃಷ್ಟಾನಿಮಾನ್ಸರ್ವಾನನುಮಾನ್ಯ ದ್ವಿಜರ್ಷಭಾನ್ ॥ 10 ॥
ಅನುಜಾತೋ ಹಿ ಮಾಂ ಸರ್ವೈರ್ಗುಣೈರ್ಜ್ಯೇಷ್ಠೋ ಮಮಾತ್ಮಜಃ ।
ಪುರನ್ದರಸಮೋ ವೀರ್ಯೇ ರಾಮಃ ಪರಪುರಞ್ಜಯಃ ॥ 11 ॥
ತಂ ಚನ್ದ್ರಮಿವ ಪುಷ್ಯೇಣ ಯುಕ್ತಂ ಧರ್ಮಭೃತಾಂ ವರಮ್ ।
ಯೌವರಾಜ್ಯೇ ನಿಯೋಕ್ತಾಽಸ್ಮಿ ಪ್ರೀತಃ ಪುರುಷಪುಙ್ಗವಮ್ ॥ 12 ॥
ಅನುರೂಪಸ್ಸ ವೈ ನಾಥೋ ಲಕ್ಷ್ಮೀವಾನ್ ಲಕ್ಷ್ಮಣಾಗ್ರಜಃ ।
ತ್ರೈಲೋಕ್ಯಮಪಿ ನಾಥೇನ ಯೇನ ಸ್ಯಾನ್ನಾಥವತ್ತರಮ್ ॥ 13 ॥
ಅನೇನ ಶ್ರೇಯಸಾ ಸದ್ಯಸ್ಸಂಯೋಜ್ಯೈವಮಿಮಾಂ ಮಹೀಮ್ ।
ಗತಕ್ಲೇಶೋ ಭವಿಷ್ಯಾಮಿ ಸುತೇ ತಸ್ಮಿನ್ನಿವೇಶ್ಯ ವೈ ॥ 14 ॥
ಯದಿದಂ ಮೇಽನುರೂಪಾರ್ಥಂ ಮಯಾ ಸಾಧು ಸುಮನ್ತ್ರಿತಮ್ ।
ಭವನ್ತೋ ಮೇಽನುಮನ್ಯನ್ತಾಂ ಕಥಂ ವಾ ಕರವಾಣ್ಯಹಮ್ ॥ 15 ॥
ಯದ್ಯಪ್ಯೇಷಾ ಮಮ ಪ್ರೀತಿರ್ಹಿತಮನ್ಯದ್ವಿಚಿನ್ತ್ಯತಾಮ್ ।
ಅನ್ಯಾ ಮಧ್ಯಸ್ಥಚಿನ್ತಾ ಹಿ ವಿಮರ್ದಾಭ್ಯಧಿಕೋದಯಾ ॥ 16 ॥
ಇತಿ ಬ್ರುವನ್ತಂ ಮುದಿತಾಃ ಪ್ರತ್ಯನನ್ದನ್ನೃಪಾ ನೃಪಮ್ ।
ವೃಷ್ಟಿಮನ್ತಂ ಮಹಾಮೇಘಂ ನರ್ದನ್ತ ಇವ ಬರ್ಹಿಣಃ ॥ 17 ॥
ಸ್ನಿಗ್ಧೋಽನುನಾದೀ ಸಞ್ಜಜ್ಞೇ ತತ್ರ ಹರ್ಷಸಮೀರಿತಃ ।
ಜನೌಘೋದ್ಘುಷ್ಟಸನ್ನಾದೋ ವಿಮಾನಂ ಕಮ್ಪಯನ್ನಿವ ॥ 18 ॥
ತಸ್ಯ ಧರ್ಮಾರ್ಥವಿದುಷೋ ಭಾವಮಾಜ್ಞಾಯ ಸರ್ವಶಃ ।
ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಜನಮುಖ್ಯಾಶ್ಚ ಪೌರಜಾನಪದೈ ಸ್ಸಹ ॥ 19 ॥
ಸಮೇತ್ಯ ಮನ್ತ್ರಯಿತ್ವಾ ತು ಸಮತಾಗತಬುದ್ಧಯಃ ।
ಊಚುಶ್ಚ ಮನಸಾ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ವೃದ್ಧಂ ದಶರಥಂ ನೃಪಮ್ ॥ 20 ॥
ಅನೇಕವರ್ಷಸಾಹಸ್ರೋ ವೃದ್ಧಸ್ತ್ವಮಸಿ ಪಾರ್ಥಿವ ।
ಸ ರಾಮಂ ಯುವರಾಜಾನಮಭಿಷಿಞ್ಚಿಸ್ವ ಪಾರ್ಥಿವಮ್ ॥ 21 ॥
ಇಚ್ಛಾಮೋ ಹಿ ಮಹಾಬಾಹುಂ ರಘುವೀರಂ ಮಹಾಬಲಮ್ ।
ಗಜೇನ ಮಹತಾಽಯಾನ್ತಂ ರಾಮಂ ಛತ್ರಾವೃತಾನನಮ್ ॥ 22 ॥
ಇತಿ ತದ್ವಚನಂ ಶ್ರುತ್ವಾ ರಾಜಾ ತೇಷಾಂ ಮನಃಪ್ರಿಯಮ್ ।
ಅಜಾನನ್ನಿವ ಜಿಜ್ಞಾಸುರಿದಂ ವಚನಮಬ್ರವೀತ್ ॥ 23 ॥
ಶ್ರುತ್ವೈವ ವಚನಂ ಯನ್ಮೇ ರಾಘವಂ ಪತಿಮಿಚ್ಛಥ ।
ರಾಜಾನ ಸ್ಸಂಶಯೋಽಯಂ ಮೇ ಕಿಮಿದಂ ಬ್ರೂತ ತತ್ತ್ವತಃ ॥ 24 ॥
ಕಥಂ ನು ಮಯಿ ಧರ್ಮೇಣ ಪೃಥಿವೀಮನುಶಾಸತಿ ।
ಭವನ್ತೋ ದ್ರಷ್ಟುಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ಯುವರಾಜಂ ಮಮಾತ್ಮಜಮ್ ॥ 25 ॥
ತೇ ತಮೂಚುರ್ಮಹಾತ್ಮಾನಂ ಪೌರಜಾನಪದೈಸ್ಸಹ ।
ಬಹವೋ ನೃಪ ಕಲ್ಯಾಣಾ ಗುಣಾಃ ಪುತ್ರಸ್ಯ ಸನ್ತಿ ತೇ ॥ 26 ॥
ಗುಣಾನ್ ಗುಣವತೋ ದೇವ ದೇವಕಲ್ಪಸ್ಯ ಧೀಮತಃ ।
ಪ್ರಿಯಾನಾನನ್ದನಾನ್ಕೃತ್ಸ್ನಾನ್ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮೋಽದ್ಯ ತಾನ್ ಶೃಣು ॥ 27 ॥
ದಿವ್ಯೈರ್ಗುಣೈಶ್ಶಕ್ರಸಮೋ ರಾಮಸ್ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಃ ।
ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಭ್ಯೋಽಪಿ ಸರ್ವೇಭ್ಯೋ ಹ್ಯತಿರಿಕ್ತೋ ವಿಶಾಮ್ಪತೇ ॥ 28 ॥
ರಾಮ ಸ್ಸತ್ಪುರುಷೋ ಲೋಕೇ ಸತ್ಯಧರ್ಮಪರಾಯಣಃ ।
ಸಾಕ್ಷಾದ್ರಾಮಾದ್ವಿನಿರ್ವೃತ್ತೋ ಧರ್ಮಶ್ಚಾಪಿ ಶ್ರಿಯಾ ಸಹ ॥ 29 ॥
ಪ್ರಜಾಸುಖತ್ತ್ವೇ ಚನ್ದ್ರಸ್ಯ ವಸುಧಾಯಾಃ ಕ್ಷಮಾಗುಣೈಃ ।
ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಬೃಹಸ್ಪತೇಸ್ತುಲ್ಯೋ ವೀರ್ಯೇ ಸಾಕ್ಷಾಚ್ಛಚೀಪತೇಃ ॥ 30 ॥
ಧರ್ಮಜ್ಞಃ ಸತ್ಯಸನ್ಧಶ್ಚ ಶೀಲವಾನನಸೂಯಕಃ ।
ಕ್ಷಾನ್ತಃ ಸಾನ್ತ್ವಯಿತಾ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಃ ಕೃತಜ್ಞೋ ವಿಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯಃ ॥ 31 ॥
ಮೃದುಶ್ಚ ಸ್ಥಿರಚಿತ್ತಶ್ಚ ಸದಾ ಭವ್ಯೋಽನಸೂಯಕಃ ।
ಪ್ರಿಯವಾದೀ ಚ ಭೂತಾನಾಂ ಸತ್ಯವಾದೀ ಚ ರಾಘವಃ ॥ 32 ॥
ಬಹುಶ್ರುತಾನಾಂ ವೃದ್ಧಾನಾಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಾಮುಪಾಸಿತಾ ।
ತೇನಾಸ್ಯೇಹಾಽತುಲಾ ಕೀರ್ತಿರ್ಯಶಸ್ತೇಜಶ್ಚ ವರ್ಧತೇ ॥ 33 ॥
ದೇವಾಸುರಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ ಸರ್ವಾಸ್ತ್ರೇಷು ವಿಶಾರದಃ ।
ಸಮ್ಯಗ್ವಿದ್ಯಾವ್ರತಸ್ನಾತೋ ಯಥಾವತ್ಸಾಙ್ಗವೇದವಿತ್ ॥ 34 ॥
ಗಾನ್ಧರ್ವೇ ಚ ಭುವಿ ಶ್ರೇಷ್ಠೋ ಬಭೂವ ಭರತಾಗ್ರಜಃ ।
ಕಲ್ಯಾಣಾಭಿಜನ ಸ್ಸಾಧುರದೀನಾತ್ಮಾ ಮಹಾಮತಿಃ ॥ 35 ॥
ದ್ವಿಜೈರಭಿವಿನೀತಶ್ಚ ಶ್ರೇಷ್ಠೈರ್ಧರ್ಮಾರ್ಥನೈಪುಣೈಃ ।
ಯದಾ ವ್ರಜತಿ ಸಙ್ಗ್ರಾಮಂ ಗ್ರಾಮಾರ್ಥೇ ನಗರಸ್ಯ ವಾ ॥ 36 ॥
ಗತ್ವಾ ಸೌಮಿತ್ರಿಸಹಿತೋ ನಾಽವಿಜಿತ್ಯ ನಿವರ್ತತೇ ।
ಸಙ್ಗ್ರಾಮಾತ್ಪುನರಾಗಮ್ಯ ಕುಞ್ಜರೇಣ ರಥೇನ ವಾ ॥ 37 ॥
ಪೌರಾನ್ ಸ್ವಜನವನ್ನಿತ್ಯಂ ಕುಶಲಂ ಪರಿಪೃಚ್ಛತಿ ।
ಪುತ್ರೇಷ್ವಗ್ನಿಷು ದಾರೇಷು ಪ್ರೇಷ್ಯಶಿಷ್ಯಗಣೇಷು ಚ ॥ 38 ॥
ನಿಖಿಲೇನಾನುಪೂರ್ವ್ಯಾಚ್ಚ ಪಿತಾಪುತ್ರಾನಿವೌರಸಾನ್ ।
ಶುಶ್ರೂಷನ್ತೇ ಚ ವ ಶ್ಶಿಷ್ಯಾಃ ಕಚ್ಚಿತ್ಕರ್ಮಸು ದಂಶಿತಾಃ ॥ 39 ॥
ಇತಿ ನಃ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರ ಸ್ಸದಾ ರಾಮೋಽಭಿಭಾಷತೇ ।
ವ್ಯಸನೇಷು ಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ ಭೃಶಂ ಭವತಿ ದುಃಖಿತಃ ॥ 40 ॥
ಉತ್ಸವೇಷು ಚ ಸರ್ವೇಷು ಪಿತೇವ ಪರಿತುಷ್ಯತಿ ।
ಸತ್ಯವಾದೀ ಮಹೇಷ್ವಾಸೋ ವೃದ್ಧಸೇವೀ ಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯಃ ॥ 41 ॥
ಸ್ಮಿತಪೂರ್ವಾಭಿಭಾಷೀ ಚ ಧರ್ಮಂ ಸರ್ವಾತ್ಮನಾ ಶ್ರಿತಃ ।
ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಕ್ತಾ ಶ್ರೇಯಸಾಂ ಚ ನ ವಿಗೃಹ್ಯ ಕಥಾರುಚಿಃ ॥ 42 ॥
ಉತ್ತರೋತ್ತರಯುಕ್ತೌ ಚ ವಕ್ತಾ ವಾಚಸ್ಪತಿರ್ಯಥಾ ।
ಸುಭ್ರೂಃ ಆಯತತಾಮ್ರಾಕ್ಷಃ ಸಾಕ್ಷಾದ್ವಿಷ್ಣುರಿವ ಸ್ವಯಮ್ ॥ 43 ॥
ರಾಮೋ ಲೋಕಾಭಿರಾಮೋಽಯಂ ಶೌರ್ಯವೀರ್ಯಪರಾಕ್ರಮೈಃ ।
ಪ್ರಜಾಪಾಲನತತ್ತ್ವಜ್ಞೋ ನ ರಾಗೋಪಹತೇನ್ದ್ರಿಯಃ ॥ 44 ॥
ಶಕ್ತಸ್ತ್ರೈಲೋಕ್ಯಮಪ್ಯೇಕೋ ಭೋಕ್ತುಂ ಕಿನ್ನು ಮಹೀಮಿಮಾಮ್ ।
ನಾಸ್ಯ ಕ್ರೋಧಃ ಪ್ರಸಾದಶ್ಚ ನಿರರ್ಥೋಽಸ್ತಿ ಕದಾಚನ ॥ 45 ॥
ಹನ್ತ್ಯೇವ ನಿಯಮಾದ್ವಧ್ಯಾನವಧ್ಯೇ ನ ಚ ಕುಪ್ಯತಿ ।
ಯುನಕ್ತ್ಯರ್ಥೈಃ ಪ್ರಹೃಷ್ಟಶ್ಚ ತಮಸೌ ಯತ್ರ ತುಷ್ಯತಿ ॥ 46 ॥
ಶಾನ್ತೈ ಸ್ಸರ್ವಪ್ರಜಾಕಾನ್ತೈಃ ಪ್ರೀತಿಸಞ್ಜನನೈರ್ನೃಣಾಮ್ ।
ಗುಣೈರ್ವಿರುರುಚೇ ರಾಮೋ ದೀಪ್ತ ಸ್ಸೂರ್ಯ ಇವಾಂಶುಭಿಃ ॥ 47 ॥
ತಮೇವಙ್ಗುಣಸಮ್ಪನ್ನಂ ರಾಮಂ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಮ್ ।
ಲೋಕಪಾಲೋಪಮಂ ನಾಥಮಕಾಮಯತ ಮೇದಿನೀ ॥ 48 ॥
ವತ್ಸಶ್ಶ್ರೇಯಸಿ ಜಾತಸ್ತೇ ದಿಷ್ಟ್ಯಾಽಸೌ ತವ ರಾಘವ ।
ದಿಷ್ಟ್ಯಾ ಪುತ್ರಗುಣೈರ್ಯುಕ್ತೋ ಮಾರೀಚ ಇವ ಕಾಶ್ಯಪಃ ॥ 49 ॥
ಬಲಮಾರೋಗ್ಯಮಾಯುಶ್ಚ ರಾಮಸ್ಯ ವಿದಿತಾತ್ಮನಃ ।
ದೇವಾಸುರಮನುಷ್ಯೇಷು ಸಗನ್ಧರ್ವೋರಗೇಷು ಚ ॥ 50 ॥
ಆಶಂಸತೇ ಜನಸ್ಸರ್ವೋ ರಾಷ್ಟ್ರೇ ಪುರವರೇ ತಥಾ ।
ಆಭ್ಯನ್ತರಶ್ಚ ಬಾಹ್ಯಶ್ಚ ಪೌರಜಾನಪದೋ ಜನಃ ॥ 51 ॥
ಸ್ತ್ರಿಯೋ ವೃದ್ಧಾಸ್ತರುಣ್ಯಶ್ಚ ಸಾಯಂ ಪ್ರಾತಸ್ಸಮಾಹಿತಾಃ ।
ಸರ್ವಾನ್ ದೇವಾನ್ ನಮಸ್ಯನ್ತಿ ರಾಮಸ್ಯಾರ್ಥೇ ಯಶಸ್ವಿನಃ ॥ 52 ॥
ತೇಷಾಮಾಯಾಚಿತಂ ದೇವ ತ್ವತ್ಪ್ರಸಾದಾತ್ಸಮೃದ್ಧ್ಯತಾಮ್ ।
ರಾಮಮಿನ್ದೀವರಶ್ಯಾಮಂ ಸರ್ವಶತ್ರುನಿಬರ್ಹಣಮ್ ॥ 53 ॥
ಪಶ್ಯಾಮೋ ಯೌವರಾಜ್ಯಸ್ಥಂ ತವ ರಾಜೋತ್ತಮಾತ್ಮಜಮ್ ।
ತಂ ದೇವ ದೇವೋಪಮಮಾತ್ಮಜಂ ತೇ ಸರ್ವಸ್ಯ ಲೋಕಸ್ಯ ಹಿತೇ ನಿವಿಷ್ಟಮ್ ।
ಹಿತಾಯ ನಃ ಕ್ಷಿಪ್ರಮುದಾರಜುಷ್ಟಂ ಮುದಾಽಭಷೇಕ್ತುಂ ವರದ ತ್ವಮರ್ಹಸಿ ॥ 54 ॥
ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಣ್ಡೇ ದ್ವಿತೀಯಸ್ಸರ್ಗಃ ॥
